79
Wstęp…………………………………………………………………………..
Rozdział I
Środowisko rodzinne w świetle literatury........................................
1.1 Pojęcie środowiska rodzinnego……………………………………………
1.2 Rodzina jako grupa społeczna……………………………………………..
1.2.1.Atmosfera w domu rodzinnym........................................................
1.2.2.Sytuacje rodzinne a kształtowanie się osobowości………………..
1.3. Rodzina jako instytucja…………………………………………………
1.3.1.Pozycja społeczno-zawodowa rodziców.............................................
1.3.2.Sytuacja materialno-bytowa................................................................
1.4 Rodzaje postaw rodzicielskich i style wychowania....................................
1.4.1 Stosunki panujące między rodzicami …………………….............
1.4.2 Stosunki panujące między rodzicami a dziećmi……………........
1.4.3 Stosunki panujące między rodzeństwem……................................
Rozdział II
Wpływ środowiska na dorastanie społeczne...................................
2.1 Rola rodziców w przygotowaniu do życia w społeczeństwie……………
2.2 Grupa rówieśnicza w procesie uspołeczniania………..............................
2.2.1 Rodzaje grup rówieśniczych….......................................................
2.2.2 Oddziaływanie grupy a wychowanie..............................................
2.3 Środowisko a postawy społeczne dziecka…..............................................
2.4 Społeczna dojrzałość dziecka ....................................................................
Rozdział III
Metodologiczne założenie pracy
3.1 Problemy badań .......................................................................................
3.2 Hipotezy pracy.........................................................................................
3.3 Zmienne zależne i niezależne pracy i ich wskaźniki.................................
3.4 Metody i techniki badań............................................................................
3.5 Przebieg i organizacja badań....................................................................
3.6 Charakterystyka badanego środowiska.....................................................
Analiza badań własnych.................................................................................
4.1. Analiza środowiska rodzinnego..................................................................
4.2. Analiza relacji z grupą rówieśniczą............................................................
4.3. Analiza wpływu środowiska na postawy i dojrzałość społeczną ..............
Wnioski .......................................................................................
Aneks….......................................................................................
Bibliografia .....................................................................................
WSTĘP
Rodzina w warunkach każdego społeczeństwa stanowi podstawową i wszechstronną formę życia społecznego, zaspokajającą podstawowe potrzeby ludzkie. „Urodzenie się w określonej rodzinie wyznacza nie tylko punkt startu do dalszej życiowej drogi, lecz do pewnego stopnia określa także szansę realizacji przyszłych celów życiowych”[1].
Troskliwi rodzice starają się nie tylko zaspokoić aktualne potrzeby dziecka i uczynić zeń poprawnego członka rodziny, starają się również umożliwić im przyswojenie pewnych wiadomości, umiejętności i funkcjonowania w społeczeństwie.
Zdarza się jednak, że rodzice nie wypełniają należycie swych obowiązków opiekuńczo-wychowawczych wobec dziecka. W takiej sytuacji zostaje zaburzony jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie. W przypadku nie spełnienia przez rodzinę podstawowych zadań staje się ona środowiskiem dysfunkcjonalnym[2].
Poznanie środowiska dziecka jako jednostki społecznej wymaga zwrócenia uwagi przede wszystkim na jego rodzinę, jako podstawowego środowiska odgrywającego zasadniczą rolę w jego rozwoju.
Rodzina nie tylko oddziaływuje wychowawczo na swych członków, ale kontroluje, czy jej zalecenia są respektowane i wykonywane.
Większość rodziców chciałaby wychowywać swoje dziecko jak najlepiej i przygotować do życia w społeczeństwie. Pierwszym życiowym sprawdzianem
jest samodzielne uczestnictwo w środowisku równolatków bez udziału matki i osób najbliższych. Jest to próba sprawdzenia się w kontaktach z grupami rówieśniczymi.
Aby towarzyszyć dziecku w jego rozwoju, stwarzać mu ku temu jak najlepsze warunki, rodzice muszą orientować się w prawach rządzących rozwojem fizycznym i psychicznym, znać właściwości okresu, w którym znajduje się ich dziecko. Muszą stale na nowo poznawać swoje dziecko. Jest ono bowiem pod wieloma względami podobne do swoich rówieśników, podlega tym samym, co oni prawidłowościom rozwoju, ale też różni się od nich, jest inne, każde bowiem rozwija się według własnego modelu osobowości.
W swojej pracy starałam się przedstawić jak ważne jest środowisko rodzinne w życiu dziecka. Od rodziny zależy z jakimi umiejętnościami dziecko wkroczy w życie. Przez naśladownictwo dziecko wyrabia stosunek do otaczającego świata. Dlatego dużą wagę przywiązuje się do wzorów dostarczanych przez najbliższe otoczenie. Rosnące zaciekawienie i zainteresowanie otaczającym światem, charakterystyczne dla dziecka, zależy od doświadczeń dostarczanych przez najbliższe otoczenie.
M. Ziemska uważa, że jednym z podstawowych zadań rodziny jest zapewnienie dzieciom podstawowych warunków rozwoju, a więc stworzenie odpowiedniego środowiska wychowawczego. Zamierzone oddziaływania wychowawcze i nie zamierzone wpływy, wynikające ze wzajemnych stosunków uczuciowych i interakcji między członkami oraz przez wzory osobowe rodziców, rodziny przyczyniają się do psychicznego i społecznego rozwoju dziecka.
Zagadnienie wpływu środowiska rodzinnego na rozwój dziecka omawiam szerzej w rozdziale pierwszym mojej pracy. Rodzina jako podstawowa komórka społeczna to kolejne zagadnienie, które poruszyłam w tymże rozdziale. Starałam się tu zwrócić szczególną uwagę na funkcję rodziny jako podstawowej kolebki kształtowania się osobowości dziecka.
Kolejny problem, który chciałam zaprezentować to pozycje społeczno-zawodowe rodziców, sytuacje materialno-bytowe w rodzinach i atmosferę w domu rodzinnym. Jak wiemy, te wszystkie czynniki wpływają na prawidłowy rozwój społeczno-emocjonalny dziecka. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek nieprawidłowości doprowadzają one do aspołecznego, a nawet patologicznego zjawiska mającego negatywny wpływ na kontakty z rówieśnikami.
Uwzględniłam również różne sytuacje rodzinne, które modelują charakter
dzieci. Postawy rodziców i style wychowania uznałam za nieodzowny element w kreowaniu zachowań dziecka wobec rówieśników. Odwołując się do literatury przedstawiłam pozytywne i negatywne aspekty tego zagadnienia.
Rodzina jako pierwsza instytucja wychowawcza, gdzie dziecko poznaje i uczy się współżycia z innymi, nabywając przy tym szereg doświadczeń, które dostarczają wiele wzorców społecznych. Przykładem jest wzajemny stosunek rodziców do siebie, rodziców do dziecka oraz wzajemne relacje między rodzeństwem.
Rozdział drugi uwzględnia wpływ środowisk na dorastanie społeczne. Opisałam w nim rolę rodziców w przygotowaniu do życia w społeczeństwie, wpływ rówieśników na zachowanie się, grupę rówieśniczą jako środowisko wychowawcze oraz środowisko a postawy społeczne dziecka. Chciałam tu przedstawić różne wpływy na postawy społeczne dziecka, zaczynając od rodziców poprzez grupy rówieśnicze oraz najbliższe środowisko. Wykazać jednocześnie chciałam rolę społecznej dojrzałości, którą dziecko wynosi z najbliższego otoczenia i realizuje w kontaktach z innymi.
W trzecim rozdziale przedstawiłam metodologię, a w niej problem badań, metody i techniki, które wykorzystałam do napisania tej pracy. Przedstawiłam również krótka charakterystykę badanego środowiska.
W kolejnym rozdziale pracy przedstawiłam ilościowe i jakościowe opracowanie wyników badań, w formie tabel, dokonałam podsumowania własnej pracy badawczej i zebrałam najważniejsze wnioski wypływające z badań.
Ostatnim fragmentem prezentowanej pracy jest zakończenie, w którym dokonałam krótkiego podsumowania każdego rozdziału.
Na końcu umieściłam wykaz literatury (bibliografię) na podstawie, której opierałam się pisząc tę pracę oraz załączniki w postaci kwestionariusza ankiety dla rodziców i dzieci.
ROZDZIAŁ I
ŚRODOWISKO RODZINNE W ŚWIETLE LITERATURY
Rodzina stanowi dla dziecka ważne, a w kolejności pierwsze środowisko rozwojowe i wychowawcze. Wywiera ona istotny wpływ na prawidłowy rozwój dziecka i formowanie się jego osobowości. W rodzinie dziecko poddane jest wszechstronnemu procesowi oddziaływania wychowawczego.
Rodzina to intymne środowisko, w którym relacje zachodzące między rodzicami a dziećmi powinny przebiegać swobodnie. Pogodny nastrój, serdeczność i wzajemne zrozumienie tworzą właściwy klimat do życia. Dziecko w takich warunkach nie sprawia kłopotów wychowawczych, rozwija się prawidłowo. Należyte wypełnianie ról rodzicielskich, uznanie praw i obowiązków dziecka oraz zapewnienie mu warunków wszechstronnego rozwoju decydują o wysokiej wartości rodzinnego środowiska wychowawczego.
Świadome i mądre rodzicielstwo to rozumienie odpowiedzialności za losy dziecka i właściwe postępowanie wobec niego. To także rzetelna wiedza o dziecku, o prawach rządzących jego rozwojem psychicznym i fizycznym, o jego potrzebach i możliwościach. To również umiejętność zapewnienia dziecku warunków do najpełniejszego rozwoju i umiejętności przygotowania do życia w społeczeństwie.
1.1.Pojęcie środowiska rodzinnego
Wielu badaczy przyjmuje za punkt wyjścia pogląd, że rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym, czy też pewnym rodzajem instytucji społecznej. Można powiedzieć, że rodzina jest stara „jak świat”, jak ród ludzki. Była zawsze, jest z nami i będzie tak długo, jak długo będzie istniał człowiek.
W literaturze występuje wiele definicji rodziny. W. Okoń podaje, że „rodzina to mała grupa społeczna, składająca się z rodziców, ich dzieci i krewnych; rodziców łączy więź małżeńska, rodziców z dziećmi więź rodzicielska, stanowiąca podstawę wychowania rodzinnego, jak również więź formalna określająca obowiązki rodziców i dzieci względem siebie”[3]
Według M. Ziemskiej „rodzina jest małą naturalną grupą społeczną w której centralnymi rolami są role matki i ojca, stanowiącą całość względnie trwałą, podlegającą dynamicznym przekształceniom związanym głównie z biegiem życia jednostek wchodzących w jej skład; opiera się ona na zastanych tradycjach społecznych i rozwija własne tradycje”[4].
O ogromnym znaczeniu rodziny mówi się i pisze w literaturze pedagogicznej i psychologicznej obecnie bardzo wiele. Podkreśla się jej wpływ na rozwój fizyczny, umysłowy a zwłaszcza emocjonalny, moralny i społeczny dziecka. Zwraca się uwagę na jej szczególną rolę w kształtowaniu osobowości. Według A. Kamińskiego „rodzina pozostaje dla ogromnej ilości dzieci i dorosłych podstawowym zespołem wspólnoty życia; jest to wspólnota głównie emocjonalna, w której podczas wszystkich lat życia nastąpiło wzajemne wyrównanie poglądów i ocen tak wielkie, jak to tylko było możliwe (…) Dla wielu dom (…) stanie się podporą emocjonalną, ostoją bezpieczeństwa psychicznego”[5].
J. Rembowski twierdzi, że „rodzina to mała i jednocześnie pierwotna grupa o swoistej organizacji i określonym układzie ról między poszczególnymi członkami, związana wzajemną odpowiedzialnością moralną, świadoma własnej odrębności, mająca swe tradycje i przyzwyczajenia, zespolona miłością i akceptująca się nawzajem”[6].
Rodzina jest instytucją ogólnoludzką spotykaną we wszystkich kulturach i epokach. Ludzie wchodzący w jej skład powiązani są ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa lub adopcji. Jej zalążkiem jest małżeństwo pojmowane w naszej kulturze jako legalny, względnie trwały związek kobiety i mężczyzny, powołany w celu wspólnego pożycia, wspólnej pracy dla dobra rodziny, a więc głównie wychowania dzieci, wzajemnej pomocy oraz obopólnej satysfakcji emocjonalnej.
Jest więc rodzina tym składnikiem środowiska wychowawczego, który oddziałuje na człowieka najdłużej, czasem przez całe jego życie. Jednak najsilniejszy wpływ wywiera w dzieciństwie, gdy oddziaływanie innych instytucji jest ograniczone, a za opiekę i wychowanie dziecka odpowiedzialni są przede wszystkim rodzice”[7].
Badania i obserwacje wykazują, że rodzina stanowi środowisko, które zapewnia dzieciom najlepsze warunki rozwoju. Żadna instytucja, żaden zakład opiekuńczo-wychowawczy nie jest w stanie zastąpić rodziny [8].
Rodzina jest elementem środowiska wychowawczego, który oddziałuje na jednostkę najdłużej, od urodzenia dziecka, aż po jego usamodzielnienie, a niekiedy nawet całe życie. W rodzinie dziecko nawiązuje pierwsze kontakty, zdobywa doświadczenia w zakresie współżycia społecznego, jest wdrażane do funkcjonowania w czekających je rolach społecznych: członka rodziny, przedszkolaka, ucznia, kolegi, członka społeczeństwa. Rodzina jest pierwszym terenem oddziaływań wychowawczych dla dziecka. Wychowanie odbywa się w rodzinie w sposób naturalny, przez uczestnictwo dziecka w codziennych, różnorodnych sytuacjach życiowych. Jest ono również wyznaczone przez określone, indywidualne cechy i predyspozycje rodziców np.: wzory wyniesione z rodzin, własny system wartości, emocjonalny stosunek do dzieci, określoną władzę pedagogiczną itp. Z tego powodu sposób wychowania w każdej rodzinie ma swój indywidualny charakter.
Rozwijające się dziecko znajduje się pod wpływem różnorodnych oddziaływań, ale podstawowe wzorce zachowań, które kształtują jego osobowość i zachowanie, wynosi z domu.
W kategoriach środowiska wychowawczego rodzina ma obiektywne lub subiektywne znaczenie. „Rodzina w znaczeniu obiektywnego środowiska wychowawczego stanowi zespół pewnych elementów: cech i interakcji wyróżnianych jako typowe dla rodzin danej zbiorowości. W takim ujęciu rodzinę postrzega się niejako „ z zewnątrz”, od strony zbiorowości. (...) Rodzina w znaczeniu subiektywnego środowiska wychowawczego jest indywidualnym i niepowtarzalnym środowiskiem wychowawczym o specyficznym, jednostkowym charakterze”[9].
Rodzina zatem jest składnikiem środowiska wychowawczego, która stanowi elementarną komórkę życia w społeczeństwie i oddziałuje na jednostkę najdłużej, niekiedy przez całe życie.
Rodzina to naturalne środowisko wychowawcze, gdzie oddziaływania na dziecko dokonują się w normalnych warunkach życiowych, w różnorodnych sytuacjach codziennych.
Dziecko przychodzi na świat w określonej rodzinie. „Ona właśnie zaspokaja we wczesnych okresach rozwoju wszystkie jego potrzeby, dostarcza mu mniej czy bardziej urozmaiconych i różnorodnych stymulacji. Dopiero wraz z wiekiem dziecka niektóre funkcje rodziny przejmują stopniowo inne środowiska wychowawcze oraz specjalne instytucje opiekuńcze i kształcące. Rodzina ma zatem unikalne znaczenie w całokształcie procesów wychowawczych oddziałujących na jednostkę”[10].
M. Przetacznikowa-Gierawska wymienia pewne wspólne cechy funkcjonalne charakterystyczne dla wszystkich stadiów wychowania w rodzinie i dla całokształtu działalności wychowawczej rodziny wobec dzieci. Są one następujące:
1. „Rodzina zaspokaja podstawowe biologiczne i psychologiczne potrzeby dziecka, takie jak potrzebę bezpieczeństwa, zależności, miłości. Kształtuje zarazem nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne i społeczne: potrzebę życzliwości, uznania, zaspokojenia ciekawości, samourzeczywistnienia i wiele innych.
2. Rodzina przekazuje dziecku dorobek kulturowy społeczeństwa, pośredniczy w nadawaniu przez dziecko znaczenia przedmiotom i zjawiskom z otoczenia oraz większości bodźców zewnętrznych.
3. Rodzice i inni członkowie rodziny dostarczają dziecku modeli osobowych i wzorów zachowań w konkretnych sytuacjach życia codziennego.
4. Rodzice i inni członkowie rodziny przekazują dzieciom określony system wartości i norm społecznych.
5. Rodzina stanowi teren socjalizacji dziecka: przyjmowania przez nie zadań i obowiązków wykraczających poza jego osobiste potrzeby i interesy, współdziałania w grupie, pełnienia ról społecznych.
6. Rodzina jest dla dziecka polem doświadczalnym, na którym wypróbowuje ono swe siły i możliwości, znajdując oparcie i punkt odniesienia (wzorce) w rodzinach i innych członkach rodziny; na ich wsparcie, radę i pomoc dziecko może zawsze liczyć”[11].
Nie zawsze jednak rodzice potrafią właściwie wychowywać swoje dziecko. Popełniają błędy nie uświadamiając sobie iż, stosowane przez nich metody wychowawcze są chaotyczne, zmienne, nie są oni konsekwentni w stawianiu dzieciom wymagań i egzekwowaniu ich wykonania. Niektórzy rodzice zdają sobie sprawę z braku kompetencji wychowawczych i rezygnują ze świadomego kierowania dziećmi. Inni natomiast żądają całkowitego posłuchu i uległości ze strony dzieci, bez próby zrozumienia dziecka i jego potrzeb.
1.2. Rodzina jako grupa społeczna
W strukturze społeczeństwa uznaje się rodzinę jako podstawową komórkę w sensie biologicznym, społecznym, ekonomicznym i wychowawczym[12]. Stanowi pierwotną i zarazem podstawową formę organizacji społeczeństwa, jest również prymarną instytucją wychowawczą. O jej roli jako naturalnego środowiska wychowawczego świadczy fakt, że to ona stanowi pierwsze źródło przekazu symbolicznego. Małe dziecko uczy się w niej wyrażania uczuć i myśli, a także odpowiednich reakcji i zachowań. W rodzinie dziecko zapoznaje się po raz pierwszy z normami postępowania i jest wdrażane do funkcjonowania w czekających je rolach społecznych [13].
Za najważniejszą i podstawową grupę społeczną, na której opiera się całe społeczeństwo uważa się rodzinę, odgrywającą kluczową rolę w funkcjonowaniu jednostek. Lepsza czy gorsza egzystencja rodzinna wiąże się bezpośrednio z jakością ich życia oraz warunkuje w znacznej mierze stopień sprawności funkcjonowania społeczeństwa. Kształt i funkcjonowanie rodziny zależy od mikrostruktury, makrostruktury ...
maveric3