Redaktor serii: ks, Ireneusz Skubiś Redaktor tomu: Karol Klauza Redakcja techniczna: Karol Klauza
Beata Stypułkowska
ISBN 83-86076-44-5
© Copyright by
Tygodnik Katolicki „Niedziela"
Częstochowa, 1997
Częstochowa, 1997, Wydanie II - poszerzone Druk i oprawa-. Częstochowskie Zakłady Graficzne Al. Najświętszej Maryi Panny 52, Częstochowa
Odkrycie prawdy o manipulacji stało się nowym wstrząsem dla wielu mieszkańców tej części Europy. W machinie propagandowej komunizmu stosowano w poczuciu całkowitej bezkarności wszystkie dostępne sposoby manipulowania, zakładając naiwnie, że zniewolony umysł człowieka nie będzie w stanie odkryć maskowanych skutecznie mechanizmów, które funkcjonowały w celu zawładnięcia całym społeczeństwem, aby nim dowolnie i bez ograniczeń dysponować. Jeżeli zaś mówiono publicznie o manipulacji, to zawsze odnoszono ją wyłącznie do kapitalistycznych systemów władzy. W ustroju socjalistycznym bowiem nie mogło być miejsca na jakąkolwiek manipulację1.
Ponieważ jednak wielkie organizmy społeczne z dużą powolnością przyswajają sobie prawdy trudne i niepopularne, przeto jeszcze dziś mówienie o manipulacji w mass mediach może budzić zdziwienie połączone z niedowierzaniem. Tym bardziej, że społeczeństwo posttotalitarne swoją specyfikę wyprowadza głównie z doświadczeń na polu obcowania z mediami, a w szczególności w następstwie zaawansowanej uległości wobec wpływów propagandowych. Prowadzi to ostatecznie do sytuacji błędnego koła. Im skuteczniejsza jest bowiem manipulacja, tym bardziej jest ona ukryta dla „zwykłego obywatela", będącego przedmiotem jej wpływów. Taka sytuacja z kolei utwierdza go w całkowitym spokoju i uniemożliwia stawianie krytycznych pytań w tej dziedzinie. Dlatego też człowiekowi manipulowanemu niezbędna jest pomoc z zewnątrz, która w sposób przekonujący ukazałaby mu samo istnienie manipulacji oraz groźbę jej rozległych następstw.
Propaganda w swojej warstwie manipulacyjnej jest dziś zbyt skuteczna, aby można było nie dostrzegać problemów moralnych i wychowawczych wynikających z jej funkcjonowania. Dobrze obmyślana manipulacja, zwłaszcza w postaci rozbudowanych systemów, prowadzi do spustoszenia w obrębie osobowości człowieka oraz do licznych nieprawidłowości w podstawowych strukturach społeczeństwa. Nieprzypadkowo więc mówi się dziś (analogicznie do ekspansji propagandy), że kończący się wiek XX jest stuleciem manipulacji2.
Wymienione sytuacje i okoliczności zadecydowały o podjęciu przez autora problematyki manipulowania człowiekiem. Świat manipulacji jest książką, która zmierza do osiągnięcia przede wszystkim dwóch celów:
1. Pragnie przekonać Czytelnika, że wbrew utrwalonym pozorom i utartym stereotypom istnieje już dziś cały „świat" manipulacji, wykraczający daleko poza granice funkcjonujących mediów i przenikający głęboko w stosunki międzyludzkie. 2. Manipulacja już dawno przestała być wyłącznym atrybutem propagandy prowadzonej za pośrednictwem mass mediów. Dziś jej wyraźne symptomy można dostrzec w różnych formach interakcji (kręgi rodzinne, sąsiedzkie, koleżeńskie, pracownicze itp.)3. Są one widoczne niemal na
wszystkich polach aktywności człowieka, np. w handlu, administracji, prawodawstwie a nawet w badaniach naukowych i w wychowaniu. Ten fakt całkowicie uzasadnia użycie w stosunku do zjawiska manipulacji słowa „świat".
Cele, jakie winna osiągnąć niniejsza książka, wskazują jednocześnie na podjęty w niej główny problem. Jest nim pytanie o naturę manipulacji, o pełny zakres jej funkcjonowania oraz o najważniejsze skutki. Wydaje się, że takie postawienie problemu nadaje książce wymiar praktyczny, wychodzący naprzeciw aktualnym oczekiwaniom „społeczeństwa posttotalitarne-go". To z kolei zadecydowało o znacznej rozbudowie rozdziału III, w którym zawarto dość rozległe treści na temat mechanizmu manipulacji.
W Polsce do 1989 r. nie wolno było mówić całej prawdy o manipulacji. Takie publikacje byłyby działaniem wręcz samobójczym dla dysponentów propagandy, która w czasach totalitaryzmu komunistycznego najchętniej sięgała po rozwiązania manipulatorskie. One przecież gwarantowały jej najwyższą skuteczność.
Publikowane w tamtych czasach prace na ten temat same nie były wolne od piętna manipulacji, stanowią więc dziś niewielką wartość poznawczą i są już martwym pomnikiem systemu, który przeszedł do lamusa historii.
W krajach zachodnich opracowania na temat manipulacji pojawiły się stosunkowo późno. Jeszcze w latach sześćdziesiątych hasło „manipulacja" (w sensie propagandowym) nie było obecne w słownikach i encyklopediach (socjologicznych, pedagogicznych, z zakresu wiedzy o komunikowaniu masowym itp.)4. Pierwsze znaczące kroki w tym kierunku podjęto tam dopiero na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w postaci opracowań naukowych i artykułów publicystycznych3. Jeszcze później pojawiło się hasło „manipulacja" w słownikach ogólnych i specjalistycznych6.
W Polsce pierwsze prace podejmujące pewne zagadnienia z dziedziny manipulacji ukazały się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych7. W tym samym czasie i jeszcze wcześniej opublikowano przekłady książek autorów zachodnich, ukazu-
jące m.in. wybrane problemy z tego zakresu8. Dużo później hasło „manipulacja" w interesującym nas znaczeniu znalazło się w niektórych słownikach i encyklopediach^. W czasach komunistycznych, ze względu na cenzurę i ewentualne represje, autorzy polscy publikują swoje prace na tematy związane z propagandą i manipulacją albo za granicą, albo też w tzw. drugim obiegu10.
Lata dziewięćdziesiąte przynoszą nowe publikacje, rozpatrujące m.in. (zasadniczo na marginesie innych zagadnień) zjawisko manipulacji. Jednakże dominują prace o charakterze publicystycznym. Ukazują się też przekłady z języków zachodnich".
Po 1989 r, me ma jednak nadal publikacji, która stanowiłaby syntetyczny i w miarę całościowy wykład na temat manipulacji. Opublikowane dotąd prace są zwięzłymi komentarzami do konkretnych faktów manipulacji doświadczanych przez pewne instytucje albo też opierają się na fachowej analizie funkcjonujących w Polsce mass mediów11.
Brak obszerniejszych publikacji ex profes-so podejmujących problematykę manipulacji jest m.in. następstwem braku szerzej zakrojonych badań w tej dziedzinie13.
Wnikliwy odbiorca mass mediów w Polsce jest jednak w stanie dowiedzieć się o funkcjonujących formach manipulacji. Jednym ze źródeł tej wiedzy są m.in. różne spory prowadzone między dwiema (lub więcej) stronami konfliktów politycznych, w ramach których wysuwane są oskarżenia o stosowanie nieuczciwych technik propagandowych czy wręcz mani-pulatorskich. Tak było np. w ostatniej fazie kampanii prezydenckiej w październiku 1995 r., gdy kandydaci do Belwederu zarzucali mediom nieuczciwość o charakterze manipulatorskim, natomiast przedstawiciele prasy, radia i telewizji imputowali rozmówcom (kandydatom na prezydenta) „chwyty" z bogatego arsenału manipulacji, szczególnie zaś w postaci rzucanych publicznie i "na wyrost" obietnic przedwyborczych14.
Świat manipulacji w jakimś sensie kontynuuje Świat propagandy, wydany w Bibliotece „Niedzieli" w 1994 r. Przy czym podkreśla się w obecnej publikacji, że manipulacja spełnia rolę niezwykle skutecznego instrumentu w rękach propagandy. Choć nie zawsze działalność propagandowa opiera się na technikach manipulatorskich, a sam propagandysta nie musi być manipulatorem. Natomiast w stosunkach międzyludzkich dają znać o sobie daleko idące ślady manipulacji, przy bardzo nikłej obecności elementów propagandowych.
Książka niniejsza powstała w oparciu o materiał gromadzony w związku z wykładami z zakresu pedagogiki mass mediów, które autor prowadzi w Wyższym Seminarium Duchownym w Łodzi (od 1975 r.), a ostatnio (od roku 1994) także w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Jego uzupełnieniem były wspólne ze studentami poszukiwania w ramach seminarium magisterskiego oraz odczyty wygłaszane na temat mass mediów w różnych środowiskach w Polsce.
Wiele z poruszonych w książce zagadnień zostało omówionych wcześniej w opracowaniach naukowych i w artykułach publicystycznych, które autor zamieścił w kwartalnikach „Ethos" i „Katecheta", w miesięczniku „Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie", w tygodnikach „Ład" i „Niedziela", w dzienniku katolickim „Słowo" oraz podjął w wywiadach dla prasy świeckiej i dla agencji prasowych15.
Jakkolwiek wspomniane wykłady i odczyty wygłaszane były w aspekcie peda-gogicznym, to jednak uwzględniały szero-ko problematykę manipulacji. Wszak zjawisko to stanowi w wysokim stopniu czynnik konkurencyjny w stosunku do działań wychowawczych, w szczególności zaś w procesie kształtowania osobowości młodego czlowieka. Ponadto zwykła obserwacja mass mediów w Polsce pozwoliła autorowi utwierdzić się w przekonaniu, że wraz ze zmianą ustroju politycznego nie ustały działania manipulatorskie. Przeciwnie, na obszarze propagandy one się wzmogły i zyskały na skuteczności, ponieważ otoczka ideologicznej kompromitacji i bankructwa, jaka im wcześniej towarzyszyła, teraz zastąpiona została hasłami demokratycznymi, które w odbiorze społeczeństwa miały pozyskać nową wiarygodnością funkcjonowanie mediów wpływa też znacząco ich faktyczna kondycja moralna. Etos ludzi pracujących w mass mediach pozostawia coraz więcej do życzenia. Jak trafnie napisał jeden z publicystów: „Kryzys moralny mediów i polega właśnie na tym, że znika bariera wstydu. Kilka lat temu dziennikarz, któremu udowodniono manipulowanie był skompromitowany w oczach środowiska i czytelników. Dzisiaj dożyliśmy czasów, kiedy dziennikarze chwalą się biegłością w manipulowaniu"16.
Ukazane wyżej obszary, na których mass media wywierają wpływ na jednostkę i społeczeństwo, zdeterminowały charakter tej publikacji. Jest ona przede wszystkim wykładem prezentującym zjawisko manipulacji z najważniejszymi jego problemami, jakie wynikają zwłaszcza dla osobowego rozwoju człowieka, dla samej praktyki wychowawczej, pośrednio zaś dla Kościoła w Polsce, który upatruje w manipulacji laicyzującej człowieka poważne zagrożenie dla prowadzonej obecnie ewangelizacji.
Książka podejmuje też próbę uporządkowania niektórych pojęć, uzupełnienia stosowanych dotychczas klasyfikacji i przedstawienia w miarę pełnego obrazu negatywnych skutków, jakie powstają w następstwie prowadzenia działań manipulatorskich. Samo zjawisko manipulacji
ukazane zostało w świetle istniejącej teorii oraz w zestawieniu z konkretnymi faktami. Przy czym te ostatnie odnoszą się najczęściej do manipulacji, którą stosują pewne ośrodki propagandowe wobec Kościoła katolickiego w Polsce.
Liczne sygnały na obszarze polskich mediów dowodzą, że zjawisko nazywane dotychczas propagandą antykościelną ewoluuje w kierunku propagandy o charakterze antykatolickim, a nawet anty-chrześcijańskim. Przedmiotem działań manipulatorskich stają się coraz wyraźniej: katolicyzm jako religia, doktryna katolicka oraz sami katolicy; i odpowiednio: chrześcijaństwo z jego wartościami, kulturą, działalnością chrystianizacyjną itp. Propagandowe ataki wymierzane bezpośrednio w Kościół katolicki w Polsce stały się nowym sposobem do uformowania w świadomości odbiorców mass mediów zmanipulowanego obrazu katolicyzmu i chrześcijaństwa.
Prowadzi to nieuchronnie do zniekształcenia obrazu samej religii - jej istoty, sensu i znaczenia w życiu jednostki i społeczeństwa. Wykorzystywanie zatem technik manipulatorskich do różnych form laicyzacji przestaje być wyłącznym problemem Kościoła katolickiego, staje się historycznym wyzwaniem dla wszystkich wspólnot religijnych i dla każdego człowieka wierzącego17.
Manipulacja ukazana jest w książce jako trudny problem pedagogiczny. Stanowi przecież wpływy wysoce konkurencyjne dla oddziaływań wychowawczych i tym bardziej niebezpieczne dla pedagogii, że są realizowane skrycie a więc poza kontrolą opinii społecznej i oddziałują destruktywnie na osobowość człowieka.
Z tej racji proponowane są konkretne rozwiązania zarówno dla teorii jak i praktyki wychowania, realizowanego w różnorakich środowiskach (rodziny, szkoły, parafii itp.).
W zamieszczonej bibliografii dominują wyraźnie pozycje w jeżyku polskim ze szczególnym uwzględnieniem wypowiedzi publicystycznych. Wynika to z faktu, że w książce rozpatruje się zjawisko manipulacji na gruncie polskim w sytuacji, gdy warsztaty naukowe pracują na tym polu w tempie spowolnionym i dlatego
należy sięgać po prace publicystyczne, których autorami są fachowcy w dziedzinie mass mediów.
Ponadto książka w zamierzeniach autora ma spełniać także funkcję pomocy dydaktycznej, wspierającej w codziennej działalności te osoby, do których została zaadresowana: nauczycieli szkół wszystkich typów, wychowawców, duszpasterzy i katechetów, dziennikarzy oraz słuchaczy studiów teologicznych, pedagogicznych i dziennikarskich. Mogą oni zaczerpnąć z książki praktyczne wskazania do dalszych, osobistych już i pogłębionych lektur oraz twórczych poszukiwań na temat potężnego „świata" manipulacji. Jeżeli nawet w drobnej części stanie się to faktem, cel książki zostanie osiągnięty.
W wielorakich działaniach człowieka, które obejmuje się nazwą „manipulacja" są nadal liczne zagadki i zjawiska nie zbadane do końca. Decyduje o tym specyfika manipulacji oraz jej rosnąca różnorodność. Niemniej jednak można dziś podjąć próbę zdefiniowania manipulacji i ukazania jej natury.
TV
Pojęcie manipulacji
Manipulacja jest to celowe i skryte działanie, przez które narzuca się jednostce lub grupie ludzi fałszywy obraz pewnej rzeczywistości1. Ten zniekształcony obraz nie odnosi się do całej rzeczywistości, przekraczałoby to możliwości dysponentów i realizatorów manipulacji. Przedmiotem działań manipulatorskich staje się zawsze jakiś wycinek otaczającej człowieka rzeczywistości. Dlatego też w określeniu manipulacji należy mówić o „pewnej rzeczywistości". T tak np. fałszowanie rzeczywistości w propagandzie antykościelnej może polegać na celowym zniekształcaniu obrazu papieża, Kościoła hierarchicznego, kapłana—katechety itp.
Następuje głębokie utrwalenie zniekształconego obrazu i poszerzenie jego pola, gdy działania manipulatorskie wkraczają w fazę prania mózgu. Można wtedy mówić o zniekształconym obrazie ustroju politycznego, niektórych okresów w dziejach państwa, a nawet całego społeczeństwa3...
m_polanski