Dieta śródziemnomorska w leczeniu serca.pdf
(
147 KB
)
Pobierz
05_cichocka.p65
P R A C A P O G L Ą D O W A
ISSN 1734–3321
Aleksandra Cichocka
Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób Metabolicznych Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie
Dieta śródziemnomorska
w profilaktyce pierwotnej
choroby niedokrwiennej serca
Mediterranean diet in coronary heart disease primary prevention
Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2005, tom 1, nr 3, s. 30–39
STRESZCZENIE
W Badaniu Siedmiu Krajów (
Seven Countries Study
) (1958–1964),
obejmującym Japonię, Grecję, byłą Jugosławię, Włochy, Holan-
dię, Stany Zjednoczone i Finlandię, wykazano dużą zależność
umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca od sposo-
bu żywienia. Stwierdzono dodatnią korelację między spożyciem
masła, ciast, mięsa, mleka, margaryn (twardych) łącznie ze smal-
cem i cukru a umieralnością. Ujemna korelacja dotyczyła nato-
miast spożycia nasion roślin strączkowych, ryb i warzyw.
Tradycyjna dieta śródziemnomorska z początku lat 60. charakte-
ryzuje się dużą zawartością warzyw, owoców, produktów zbożo-
wych, nasion roślin strączkowych, spożywaniem oliwy z oliwek jako
głównego źródła tłuszczu, średnim spożyciem produktów mlecz-
nych i ryb, przy małym spożyciu mięsa i średnim spożyciem wina
do posiłków. Po małych zmianach dostosowujących ją do lokal-
nych zwyczajów żywieniowych dieta śródziemnomorska może być
łatwo stosowana także w krajach Europy północnej.
Słowa kluczowe:
dieta śródziemnomorska,
profilaktyka pierwotna choroby niedokrwiennej
serca
ABSTRACT
In the Seven Countries Study (1958–1964), in populations from
Japan, Greece, the former Yugoslavia, Italy, the Netherlands, the
United States, and Finland, an association was shown between
mortality from coronary heart disease and the diet. Analysis showed
that butter, pastries, meat, milk, margarine (hard) + lard and sugar
consumption directly correlated with coronary heart disease mortali-
ty. Legumes, fish and vegetables consumption inversely correlat-
ed with coronary heart disease mortality. Traditional Mediterranean
diet of the early 1960s was characterized by an abundance of veg-
etable, fruit, cereals and legumes, olive oil as the principal source
of fat, dairy products consumed in moderate amounts, fish con-
sumed in moderate amounts, red meat consumed in low amounts
and wine consumed in moderate amount, normally with meals.
The Mediterranean diet can easily be followed in northern Europe,
with small modifications for local food patterns.
Key words:
Mediterranean diet,
primary prevention of coronary heart disease
Wstęp
Adres do korespondencji: mgr inż. Aleksandra Cichocka
Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób
Metabolicznych Instytut Żywności i Żywienia
ul. Powsińska 61/63, 02–903 Warszawa
tel./faks: (022) 842 49 47
e-mail: olesia1@poczta.onet.pl
Copyright © 2005 Via Medica
Nadesłano: 28.09.2005
Przyjęto do druku: 24.10.2005
Termin „dieta śródziemnomorska” do literatury
medycznej wprowadził dr Ancel Keys — amerykański
epidemiolog zajmujący się tematem żywienia. Nazwą
tą określił zwyczaje żywieniowe niektórych populacji
w regionie basenu Morza Śródziemnego, które po raz
30
www.endokrynologia.viamedica.pl
Aleksandra Cichocka,
Dieta śródziemnomorska w profilaktyce pierwotnej choroby niedokrwiennej serca
pierwszy zaobserwował w latach 50. XX wieku, i które
wiązały się z bardzo rzadkim występowaniem choroby
niedokrwiennej serca wśród tych populacji [1].
W 1951 roku na zaproszenie Organizacji Narodów
Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO,
Food and Agriculture Organization
) dr Keys przewod-
niczył konferencji w nowo otwartej siedzibie głównej
tej organizacji w Rzymie, na której jedynymi temata-
mi były niedobory żywieniowe [2]. Dr Ancel Keys za-
pytał wówczas profesora fizjologii na Uniwersytecie
w Neapolu, Gino Bergami, o dietę i o występowanie
nowej epidemii choroby niedokrwiennej serca (która
ogarnęła USA) w jego regionie. Profesor Bergami
odpowiedział, że w Neapolu nie występuje problem
choroby niedokrwiennej serca, co zdumiony Keys
postanowił sprawdzić.
Przeprowadzone przez niego i jego żonę Marga-
ret badania w Neapolu potwierdziły słowa profesora
Bergami, ale tylko do pewnego stopnia. Zawały ser-
ca wśród większości mieszkańców Neapolu rzeczy-
wiście występowały rzadko. Częste były jedynie
u nielicznej grupy osób zamożnych, których dieta
znacznie różniła się od diety ogólnej populacji. Róż-
nica polegała między innymi na tym, że ludzie za-
możni spożywali mięso każdego dnia, natomiast
większość mieszkańców Neapolu raz na tydzień lub
na dwa tygodnie.
W badaniach stężenia cholesterolu we krwi wyko-
nywanych przez Margaret Keys wśród mieszkańców
Neapolu u większości z nich wykazały bardzo niskie
stężenia. Duże stężenia cholesterolu stwierdzono je-
dynie u członków Rotary Club.
Powyższe obserwacje dały dr Keysowi powody do
przypuszczeń, ze istnieje związek między dietą, stęże-
niem cholesterolu w surowicy krwi a chorobą niedo-
krwienną serca. Związek ten Keys i wsp. potwierdzili
w badaniach prowadzonych następnie przez kilka mie-
sięcy w Madrycie.
W 1952 roku Keysa zaproszono do wygłoszenia
wykładu na wspólnych obradach dwóch międzynaro-
dowych kongresów — diabetologicznego i żywienio-
wego w Amsterdamie. Na podstawie wyników swoich
prac przeprowadzonych w Neapolu i w Madrycie oraz
wcześniejszych jego badań w Minnesocie (USA) w la-
tach 1947–1948 Keys stwierdził, że tłuszcze zawarte
w diecie istotnie wpływają na stężenie cholesterolu
w surowicy i że przez ten mechanizm oddziałują na
ryzyko rozwoju choroby niedokrwiennej serca [2, 3].
Wówczas jednak niewielu lekarzy zaakceptowało jego
teorię, a ponadto nikt nie wyraził opinii, że należy pro-
wadzić dalsze badania w tym kierunku.
Po latach, dr Ancel Keys wspomina, że właśnie
zwyczaje żywieniowe, które zaobserwował w Neapolu
w 1952 roku podsunęły mu później pomysł, aby uży-
wać określenia „dobra dieta śródziemnomorska”.
Prawdopodobnie zatem wtedy narodził się ten ter-
min [2].
W tym okresie Keys porównując diety śródziemno-
morską i przeciętną w Stanach Zjednoczonych Ame-
ryki oraz Europie północnej, określił cechy charaktery-
styczne dla dobrej diety śródziemnomorskiej we Wło-
szech, w której:
• ważną częścią są warzywa liściaste: różne odmia-
ny sałaty, szpinaku, portulaka i wiele innych, któ-
rych angielskiej nazwy Keys nawet nie znał. Żaden
główny posiłek nie może obyć się bez „zieleniny”,
która jest dostępna w każdym domu. Warzywa przy-
gotowuje się z dodatkiem oliwy z oliwek. Keys wspo-
minał, że w języku włoskim istnieje specjalne sło-
wo
mangiafoglia
, które oznacza „jeść liście”;
• znajduje się znacznie mniej mięsa i produktów
mlecznych, które, według autorki niniejszej publi-
kacji, wprowadzają do diety tłuszcz zwierzęcy, niż
w diecie Amerykanów i mieszkańców Europy pół-
nocnej;
• jako deser spożywa się zawsze świeże owoce, pra-
wie nieznane są desery typu
„pie”
,
czy puddingi
.
Ciasta piecze się prawie wyłącznie na Boże Naro-
dzenie i Wielkanoc.
Doktor Ancel Keys, zainspirowany wynikami badań
w Neapolu i w Madrycie, w dalszym ciągu interesował
się wpływem diety na zdrowie publiczne. Przełomowym
momentem dla zdrowia publicznego była inicjatywa
Keysa dotycząca konieczności pogłębienia badań nad
jego koncepcją, że na poziomie populacyjnym „boga-
ta” dieta może powodować wysokie stężenie chole-
sterolu we krwi i zwiększać ryzyko choroby niedo-
krwiennej serca.
Na zwołanym, w Neapolu w 1954 roku, z inicjaty-
wy dr Keysa spotkaniu z czołowymi badaczami z kil-
ku krajów, przekonał zgromadzonych o konieczności
podjęcia decyzji o przeprowadzeniu badań nad po-
szukiwaniem diety chroniącej serce, dzięki badaniom
porównawczym różnych populacji [2, 4]. Na tym wła-
śnie spotkaniu podjęto decyzję o rozpoczęciu przy-
gotowań do dużego międzynarodowego programu
badawczego, nazwanego później
Seven Countries
Study
(Badanie Siedmiu Krajów), którego wyniki do-
starczyły wiele dowodów na to, że najzdrowszym
modelem żywienia w Europie jest dieta śródziemno-
morska, a ponadto ujawniły czym charakteryzuje się
ta dieta.
www.endokrynologia.viamedica.pl
31
Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2005, tom 1, nr 3
Seven Countries Study
(Badanie Siedmiu
Krajów) — poszukiwania diety chronią-
cej serce (1958–1964)
krwi, dokonano pomiarów antropometrycznych i pyta-
no o palenie tytoniu. Przegląd czynników ryzyka po-
wtórzono po 5 i 10 latach, a dane dotyczące umieral-
ności zbierano w okresie 5, 10, 15 i 25 lat obserwacji.
W tym 25-letnim okresie obserwacji zmarło 6000 uczest-
ników badania, z czego 1500 osób z powodu choroby
niedokrwiennej serca [6].
Aby sprawdzić zwyczaje żywieniowe poszczegól-
nych populacji biorących udział w badaniu, z każdej
populacji wylosowano próbkę uczestników, u których
przeprowadzono szczegółowe wywiady żywieniowe
[5]. Korzystając z tych zapisów żywieniowych i danych
zawartych w tabelach składu produktów spożywczych,
w dietach poszczególnych populacji obliczono zawar-
tość nasyconych, jednonienasyconych i wielonienasy-
conych kwasów tłuszczowych oraz całkowite spoży-
cie tłuszczu (tab. 1). Procent energii pochodzący z na-
syconych kwasów tłuszczowych bardzo różnił się mię-
dzy populacjami i wahał się od 3% w populacji japoń-
skiej do 22% w populacji ze Wschodniej Finlandii.
W badaniu
Seven Countries Study
wykazano, że
występowanie choroby niedokrwiennej serca i umie-
ralność z nią związana, silnie dodatnio korelowało ze
stężeniem cholesterolu w surowicy i spożyciem nasy-
conych kwasów tłuszczowych, ujemnie natomiast ze
spożyciem jednonienasyconych kwasów tłuszczowych.
W badaniu tym zaobserwowano także, że stężenie cho-
lesterolu korelowało dodatnio ze spożyciem nasyco-
nych kwasów tłuszczowych [5].
Założeniem badania
Seven Coutries Study
, rozpo-
czętego z inicjatywy Keysa miało być uzyskanie szcze-
gółowej odpowiedzi na pytanie, jaki sposób żywienia,
który mógłby być akceptowany przez różne społeczeń-
stwa, zmniejsza ryzyko choroby niedokrwiennej serca?
Badanie to przeszło do klasyki badań epidemiologicz-
nych, dotyczących czynników ryzyka choroby niedo-
krwiennej serca. Było to prospektywne badanie popu-
lacyjne. Jego wyniki opublikował Keys w 1970 roku [5].
Badanie
Seven Countries Study
rozpoczęto
w 1958 roku. Wzięło w nim udział 7 krajów: Japonia, Gre-
cja, była Jugosławia, Włochy, Holandia, Stany Zjedno-
czone i Finlandia. W krajach tych wybrano 16 populacji
zamieszkujących różne regiony, na przykład w głębi
kraju lub nad morzem i różniących się pod względem:
• stylu życia;
• sposobu żywienia;
• występowania choroby niedokrwiennej serca.
W latach 1958–1964 przebadano 12 770 mężczyzn
w wieku 40–59 lat, ponieważ w Stanach Zjednoczo-
nych właśnie w tej grupie wiekowej główną przyczyną
zgonów była choroba niedokrwienna serca.
U uczestników przeprowadzono badanie lekarskie
oraz zbadano takie czynniki ryzyka, jak na przykład stę-
żenie cholesterolu w surowicy krwi, ciśnienie tętnicze
Tabela 1. Przeciętne spożycie kwasów tłuszczowych (odsetek energii) przez mężczyzn w wieku 40–59 lat z wybranych populacji
biorących udział w badaniu
Seven Countries Study
Populacja
Nasycone kwasy
Jednonienasycone Wielonienasycone Tłuszcze ogółem,
tłuszczowe (NKT),
kwasy
kwasy
odsetek energii (%)
odsetek energii (%)
tłuszczowe (JKT), tłuszczowe (WKT),
odsetek energii (%) odsetek energii (%)
Kyushu, Japonia
3
3
3
9
Velika Krsna, była Jugosławia
9
12
3
24
Montegiorgio, Włochy
9
13
3
25
Crevalcore, Włochy
10
14
3
27
Dalmacja, była Jugosławia
9
16
7
32
Slavonia, była Jugosławia
14
16
3
33
Korfu, Grecja
7
22
4
33
Kreta, Grecja
8
29
3
40
Zachodnia Finlandia
19
13
3
35
Zutphen, Holandia
19
16
5
40
Stany Zjednoczone, pracownicy kolei
17–18
17–18
4–6
40
Wschodnia Finlandia
22
14
3
39
32
www.endokrynologia.viamedica.pl
Aleksandra Cichocka,
Dieta śródziemnomorska w profilaktyce pierwotnej choroby niedokrwiennej serca
W badaniu
Seven Countries Study
wykazano, że
najwyższą oczekiwaną długością życia oraz najrzad-
szym występowaniem chorób układu sercowo-naczy-
niowego i niektórych nowotworów charakteryzują się
ludzie mieszkający w basenie Morza Śródziemnego
oraz w Japonii.
Natomiast najwyższy odsetek występowania cho-
roby niedokrwiennej serca dotyczył populacji z Finlan-
dii, Stanów Zjednoczonych i Holandii, a ponadto w tych
krajach obserwowano największe spożycie tłuszczów
zwierzęcych bogatych w nasycone kwasy tłuszczowe.
We Włoszech i w Grecji (a zwłaszcza na Krecie),
gdzie mieszkańcy zamiast tłuszczów zwierzęcych spo-
żywali oliwę z oliwek, choroba niedokrwienna serca
występowała bardzo rzadko. W niewielkim stopniu
schorzenie to występowało także w Japonii, gdzie spo-
życie wszelkiego rodzaju tłuszczów, w tym nasyconych,
było bardzo małe.
W ten sposób ukształtował się pogląd, że dobrą
metodą profilaktyki choroby niedokrwiennej serca jest
ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych, które
można zastępować olejami roślinnymi.
Zatem po wstępnej analizie badania
Seven Co-
untries Study
, przeprowadzonej w latach 60.,
stwierdzono, że rzadsze występowanie choroby nie-
dokrwiennej serca wśród mieszkańców Włoch, Gre-
cji (a zwłaszcza Krety), niż Finlandii, Stanów Zjedno-
czonych i Holandii wynika z silnej odwrotnej korela-
cji między chorobą niedokrwienną serca a spożyciem
tłuszczów zwierzęcych bogatych w nasycone kwasy
tłuszczowe.
Wyniki uzyskane w
Seven Countries Study
w póź-
niejszych latach poddano wielu analizom, a najważ-
niejsze z nich przedstawiono poniżej.
Analiza diety uczestników badania
Seven Countries
Study
wykazała duże podobieństwo w sposobie odży-
wiania się mieszkańców basenu Morza Śródziemne-
go, która znacznie odbiegała od sposobu odżywiania
się i zwyczajów żywieniowych w Stanach Zjednoczo-
nych i krajach Europy północnej [7].
W latach 90. dokonano analizy korelacji liniowej
między spożyciem poszczególnych produktów spo-
żywczych a zgonami z powodu choroby niedokrwien-
nej serca w ciągu 25 lat obserwacji [8].
Najsilniejsza korelacja dodatnia zachodziła mię-
dzy spożyciem masła a umieralnością, a następnie
między spożyciem ciast, mięsa, mleka, cukru, mar-
garyny (twardej), łącznie ze smalcem a umieralno-
ścią. Natomiast najsilniejsza korelacja ujemna zacho-
dziła między spożyciem nasion roślin strączkowych,
a następnie między spożyciem olejów roślinnych, ryb
i warzyw.
Ważnym odkryciem dla zdrowia publicznego było
wykazanie statystycznie istotnej ujemnej korelacji
między całkowitym spożyciem produktów pochodze-
nia roślinnego a umieralnością na chorobę niedo-
krwienną serca i dodatniej korelacji między całkowi-
tym spożyciem produktów pochodzenia zwierzęce-
go (bez ryb) a umieralnością na chorobę niedo-
krwienną serca.
Uzyskane wyniki coraz bardziej przekonywały na-
ukowców do przedstawienia społeczeństwom jaka die-
ta zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby niedokrwien-
nej serca, jej cechy charakterystyczne i na czym ona
dokładnie polega. Zbliżał się moment zdefiniowania co
to jest „zdrowa dieta śródziemnomorska”.
W 1987 roku zakupiono lokalne produkty spożyw-
cze w celu odtworzenia średnich dziennych racji po-
karmowych mężczyzn z 16 populacji biorących udział
w badaniu
Seven Countries Study
, przesłano je do cen-
tralnego laboratorium w Holandii i tam poddano anali-
zie chemicznej. Następnie oszacowano średnią
dzienną zawartość wielu składników odżywczych
(m. in. flawonoidów) w diecie uczestników badania
z poszczególnych populacji [9]. Dane dotyczące umie-
ralności w okresie 25-letniej obserwacji mężczyzn bio-
rących udział w badaniu
Seven Countries Study
opu-
blikowali Hertog i wsp. [9] w 1995 roku.
W analizie danych 25-letniej obserwacji potwierdzo-
no dodatnią korelację między spożyciem nasyconych
kwasów tłuszczowych a umieralnością z powodu cho-
roby niedokrwiennej serca (tab. 2), a ponadto wykaza-
no ujemną korelację między spożyciem flawonoidów
a umieralnością z powodu choroby niedokrwiennej
serca. Było to kolejnym dowodem na ochronną rolę
produktów roślinnych przed miażdżycą.
Pogłębiona analiza diety uczestników
badania
Seven Countries Study
(1985–
1987) i wyniki 25-letniej umieralności
W latach 80. dokonano pogłębionej analizy diety
uczestników badania
Seven Countries Study
. W la-
tach 1985–1986 dietetycy na podstawie oryginalnych
zapisów żywieniowych przeprowadzonych w latach
1958–1964 w badaniu
Seven Countries Study
oszaco-
wali średnie dzienne spożycie poszczególnych pro-
duktów spożywczych przez uczestników powyższe-
go badania ze wszystkich 16 populacji [7], a w latach
późniejszych obliczono współczynniki korelacji linio-
wej między spożyciem poszczególnych produktów
a umieralnością z powodu choroby niedokrwiennej
serca [8].
www.endokrynologia.viamedica.pl
33
Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2005, tom 1, nr 3
Tabela 2. Zależność między spożyciem nasyconych kwasów tłuszczowych (NKT) a umieralnością z powodu choroby niedokrwien-
nej serca w okresie 25-letniej obserwacji wybranych populacji biorących udział w badaniu
Seven Countries Study
Populacje
Spożycie nasyconych
Umieralność z powodu choroby
kwasów tłuszczowych
niedokrwiennej serca w %,
(g/dzień/osobę)
w okresie 25-letniej obserwacji
Finlandia Wschodnia
89
28,8
Finlandia Zachodnia
73
19,2
Stany Zjednoczone
55
20,2
Zutphen, Holandia
61
19,7
Montegiorgio, Włochy
31
11,5
Korfu, Grecja
28
9,5
Kreta, Grecja
22
4,6
Tanushimaru, Japonia
10
4,5
Jak wynika z tabeli 2, najmniej nasyconych kwa-
sów tłuszczowych było w diecie mieszkańców Japo-
nii, Krety i Korfu i te populacje charakteryzowały się
najmniejszą umieralnością z powodu choroby niedo-
krwiennej serca w ciągu 25-letniej obserwacji. W ciągu
tych 25 lat na Krecie umieralność mężczyzn (biorących
udział w badaniu
Seven Countries Study
) z powodu
choroby niedokrwiennej serca była 6 razy mniejsza niż
w Finlandii Wschodniej. Warto również wspomnieć, że
dieta Kreteńczyków zawierała 4 razy mniej nasyconych
kwasów tłuszczowych niż dieta populacji fińskiej. Po-
pulacja z włoskiego miasteczka Montegiorgio spoży-
wała 3-krotnie mniej nasyconych kwasów tłuszczowych
niż ze Wschodniej Finlandii, a umieralność tam z po-
wodu choroby niedokrwiennej serca była 2,5 raza
mniejsza niż w Finlandii.
dietetyki, żywienia i medycyny analizowali badania nad
składem i wpływem na zdrowie diety śródziemnomor-
skiej. Teksty wykładów z tej konferencji opublikowano
w 1995 roku [10].
Na konferencji tej podano następującą definicję ter-
minu “dieta śródziemnomorska” i jej uzasadnienie [11]:
„Dieta śródziemnomorska oznacza zwyczaje żywie-
niowe typowe dla Krety, większości pozostałej części
Grecji i południowych Włoch we wczesnych latach 60.
Wybór tego specyficznego okresu i tych regionów
geograficznych jest oparty na 3 rodzajach dowodów:
• oczekiwana długość życia dorosłych mieszkańców
populacji zamieszkujących te tereny należała do
najwyższych na świecie, natomiast częstość cho-
roby niedokrwiennej serca, niektórych rodzajów no-
wotworów i innych przewlekłych chorób dieto-za-
leżnych należała do najniższych we wczesnych la-
tach 60. (XX wieku, przyp. autorki), mimo ograni-
czonego dostępu do opieki medycznej;
• w regionach basenu Morza Śródziemnego wystę-
powało wiele podobieństw jeśli chodzi o spożywaną
żywność, skład diety i zwyczaje żywieniowe;
• w wielu badaniach epidemiologicznych przeprowa-
dzonych na całym świecie, wykazano, że zwyczaje
żywieniowe takiej diety wiązały się z rzadkim wy-
stępowaniem przewlekłych chorób i z wysoką ocze-
kiwaną długością życia osób dorosłych”.
Dieta śródziemnomorska z początku lat 60. (XX wie-
ku) zawierała niewiele nasyconych kwasów tłuszczo-
wych (
£
7–8% energii) przy całkowitej zawartości tłusz-
czu wahającej się od poniżej 25% (np. ok. 28% w połu-
dniowych Włoszech) do powyżej 35% (np. ok. 40% na
Krecie i w innych częściach Grecji) w zależności od
regionu [11].
Definicja i cechy charakterystyczne
tradycyjnej diety śródziemnomorskiej
Definicja tradycyjnej diety śródziemnomorskiej
Wyniki powyżej przedstawionych badań były pod-
stawą
consensusu
na temat definicji tradycyjnej zdro-
wej diety śródziemnomorskiej.
W 1993 roku na Międzynarodowej Konferencji na
temat Diet Mieszkańców Basenu Morza Śródziemne-
go (
International Conference on the Diets of the Medi-
terranean
), pierwszej z serii spotkań organizowanych
przez
Oldways Preservation and Exchange Trust
i przez
Światową Organizację Zdrowia (WHO,
World Health
Organization
)/
Food and Agriculture Organization
(FAO)
Collaborating Center in Nutritional Epidemiolo
gy na
Harvard School of Public Heath
eksperci w dziedzinie
34
www.endokrynologia.viamedica.pl
Plik z chomika:
ballanga
Inne pliki z tego folderu:
Dieta-śródziemnomorska-1600-kcal-pdf.pdf
(218 KB)
Dieta śródziemnomorska w leczeniu serca.pdf
(147 KB)
Dieta śródziemnomorska w niebieskich.pdf
(648 KB)
Dieta_srodziemnomorska.doc
(150 KB)
Dieta_srodziemnomorska.pdf
(362 KB)
Inne foldery tego chomika:
Dieta zdrowia Ojca Grande
Dokumenty
Galeria
Oczyszczanie limfy
Playlisty
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin