lad.doc

Mieczysław Szostak

EWOLUCJA MIĘDZYNARODOWEGO ŁADU EKONOMICZNEGO

I  MEANDRY  NEGOCJACJI  PÓŁNOC-POŁUDNIE

1.              Uwagi wprowadzające

19

W ostatnim okresie w światowej i polskiej literaturze ekonomicznej i publicystyce, a także w trakcie negocjacji międzyrządowych dotyczących różnych aspektów międzynarodowych stosunków gospodarczych i rozwoju ekonomiczno-społecznego zawrotną wprost karierę zrobiły hasła globalizacji, liberalizacji i transformacji systemowej. Obecnie tematem najczęściej chyba podejmowanym na forum międzynarodowym jest globalizacja. Toczą się spory wokół samego pojęcia i istoty globalizacji, jej przyczyn oraz skutków dla krajów wysoko rozwiniętej Północy i gospodarczo mniej zaawansowanego Południa.[1]

Natomiast warto przypomnieć, że w latach 70-tych i na początku lat 80-tych tematem bezsprzecznie dominującym - nie tylko w negocjacjach Północ-Południe, lecz również w światowym piśmiennictwie ekonomicznym - była kwestia ustanowienia nowego międzynarodowego ładu gospodarczego (w skrócie: NMŁE).[2] Chociaż to ostatnie hasło niemal zupełnie znikło z listy terminów modnych wśród ekonomistów, dyplomatów i polityków, to w praktyce sam problem zmiany ładu we współczesnej gospodarce światowej pozostaje ciągle aktualny, zarówno w kontekście globalizacji, jak i negocjacji Północ-Południe. W szczególności dowodzi tego m.in. fakt, że w konkluzjach z X sesji UNCTAD (która odbyła się w Bangkoku w lutym 2000 r.) stwierdzono: „Dla  lepszego zarządzania globalizacją trzeba ustanowić nowy ład światowy, który dokonałby korekty niedoskonałości rynku i zminimalizowałby ryzyko marginalizacji krajów  najsłabszych ekonomicznie. Aby osiągnąć ten cel, należy pogodzić konkurencyjne interesy i unikać wszelkich programów ideologicznych.”[3]

Uwzględniając wieloznaczność pojęcia międzynarodowego ładu ekonomicznego (w skrócie: MŁE), rozważania poświęcone problematyce określonej w tytule niniejszego szkicu trzeba rozpocząć od bliższego określenia treści i zakresu tego pojęcia. Otóż szeroko rozumiany międzynarodowy ład ekonomiczny oznacza - moim zdaniem - taki istniejący w danym okresie układ sił między wszystkimi podmiotami działania, występującymi w gospodarce światowej (tj. między państwami, organizacjami międzyrządowymi, korporacjami transnarodowymi i innymi przedsiębiorstwami oraz organizacjami społeczeństwa obywatelskiego), który zapewnia utrzymanie strukturalnej równowagi we­wnętrznej całego globalnego systemu gospodarczego oraz pozwala na sprawne funkcjonowanie mechanizmów rządzących międzynarodo­wymi przepływami ekonomicznymi[4].

Ale w dotychczasowych negocjacjach i dyskusjach dotyczących MŁE zazwyczaj pojmowano go znacznie węziej. Nie brano mianowicie pod uwagę roli wszelkich innych - poza państwami narodowymi - podmiotów dzia­łania, sprowadzając istotę międzynarodowego ładu ekonomicznego do określonego układu sił między dwiema głównymi gru­pami państw, tj. między wysoko rozwiniętymi krajami Północy (do których zaliczano łącznie uprzemysłowione kraje Zachodu oraz euro­pejskie kraje RWPG) i gospodarczo słabo rozwiniętymi krajami Po­łudnia (w skrócie - KSR)[5].

Nie wdając się w dyskusję na temat mankamentów powyższego dychotomicznego podziału zbio­rowości wszystkich państw, należy zauważyć, że w rzeczywistości o kształcie panującego w danym okresie MŁE lub - mówiąc inaczej - o układzie sił między głównymi grupami krajów decydują trzy następujące zespoły czynników:

·         osiągnięty przez te kraje poziom rozwoju  i ich potencjał gospodarczy;

·         skala, natężenie i formy kontaktów ekonomicznych, łączących poszcze­gólne kraje (handel, przepływy środków finansowych, transfer wiedzy naukowo-technicznej oraz  informacji, migracje pracowników);

·         charakter mechanizmu regulującego międzynarodowe sto­sunki ekonomiczne  i proces rozwoju gospodarczo-społecznego (mechanizm rynkowy, regulacja państwowa lub różnorodne rozwiązania pośrednie), jak też formy instytucjonalno-prawnych powiązań międzypaństwowych [6].

Z wyodrębnionych przeze mnie 3 grup czynników najwyższą wagę w negocjacjach i dyskusjach na temat reformy MŁE przypisuje się zazwyczaj ostatniej grupie (tj. kwestiom regulacyjno-instytucjonalnym), uznając, że o typie światowego porządku gospodarczego w największym stopniu decydują relacje między  zasięgiem działania i rolą samoregulującego się mechanizmu rynkowego (oraz konkurencji i przedsiębiorczości prywatnej) – z jednej strony –  a skalą i znaczeniem regulacji państwowej (lub interwencjonizmu gospodarczego państwa) – z drugiej strony.

W oparciu o wskazane główne kryterium w praktyce można wyodrębnić dwa podstawowe typy MŁE: rynkowy (czyli liberalny) oraz interwencjonistyczny porządek  w gospodarce światowej.  Ten pierwszy ma miejsce wtedy, kiedy dominuje mechanizm rynkowy. Natomiast drugi z nich występuje w sytuacji, gdy decydującą rolę odgrywa regulacja państwowa. Za skrajną postać tego ostatniego należy uznać etatystyczny ład ekonomiczny, który jest tożsamy z całkowitą likwidacją rynku. Ponadto można wyróżnić dwa mieszane typy MŁE: porządek rynkowo-interwencjonistyczny obok interwencjonistyczno-rynkowego, w zależności od tego, jaki rodzaj regulacji przeważa w danym okresie w sferze międzynarodowych przepływów ekonomicznych.

Z kolei odnosząc się do dotychczasowej debaty w literaturze światowej na temat międzynarodowego ładu gospodarczego, która była szczególnie ożywiona w latach 1974-1985,  moim zdaniem wyróżnić da się 6 głównych nurtów myślenia. Wydaje się przy tym, że obecnie najbardziej popularne jest neoliberalne podejście do  MŁE. Sporo zwolenników mają też interwencjonistyczne koncepcje nowego porządku ekonomicznego. Jednocześnie na dalszy plan wyraźnie zeszły neoprotekcjonistyczne, „trzecioświatowe” i etyczno-egalitarne koncepcje NMŁE. Natomiast po załamaniu się systemu komunistycznego w ZSRR i pozostałych krajach RWPG niemal zupełnie znikła marksistowska wizja socjalistycznego ładu światowego (jej nielicznych zwolenników znaleźć można chyba tylko w Korei Północnej, na Kubie oraz w środowisku „lewackich” intelektualistów Trzeciego Świata i Zachodu).

2.                   Współistnienie rynkowo-interwencjonistycznego międzynarodowego

porządku ekonomicznego  z etatystycznym ładem regionalnym

w okresie 1945 - 1972 r.

Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej ukształtował się taki międzynarodowy ład ekonomiczny, który - jak wiadomo - zapewniał USA i całej grupie uprzemysłowionych krajów Zachodu sytuację uprzywilejowaną w stosunku do pozycji dwu pozostałych ugrupowań państw, tj. socjalistycznych krajów Wschodu i peryferyjnych krajów Południa. Stąd też nieprzypadkowo ten tradycyjny porządek zwany niekiedy bywał „Pax Americana”.

              Podstawowym filarem powojennego rynkowo-interwencjonistycznego ładu w gospodarce światowej był system walutowy ustanowiony w Bretton Woods, który zapewniał zachowanie stabilności kursowej oraz wymienialność walut narodowych krajów rozwiniętych na złoto. W praktyce opierał się on jednak na dolarze amerykańskim, który awansował do rangi głównej waluty światowej, dzięki czemu Stany Zjednoczony zaczęły pełnić funkcje najważniejszego międzynarodowego bankiera. Zgodnie z założeniami tego systemu, nad utrzymaniem odpowiedniej płynności finansowej i równowagi płatniczej czuwał Międzynarodowy Fundusz Walutowy, podczas gdy Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (wraz z innymi utworzonymi później organizacjami finansowymi) zajął się udzielaniem pomocy multilateralnej na cele rozwojowe.[7]

Ważnym elementem składowym „Pax Americana” było zawarcie w 1947 r. Układu Ogólnego w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT), który zapoczątkował proces stopniowej liberalizacji międzynarodowych obrotów towarowych poprzez redukcję ceł i eliminację innych barier handlowych. Nie powiodła się natomiast próba powołania do życia Międzynarodowej Organizacji Handlowej, mimo podpisania w marcu 1948 r. tzw. Karty Hawańskiej.

Do ważnych instytucji powojennego międzynarodowego ładu rynkowo-interwencjonistycznego trzeba ponadto zaliczyć dwie - utworzone staraniem USA - organizacje, specjalizujące się w udzielaniu pomocy krajom europejskim w odbudowie ze zniszczeń wojennych. Były to: UNRRA, która powstała już w 1943 r., a także utworzona w 1948 r. w ramach realizacji Planu Marshalla Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC). Ta druga zajmowała się nie tylko rozdzielaniem amerykańskiej pomocy gospodarczej, lecz również liberalizacją obrotów handlowych i kapitałowych między krajami członkowskimi. W roku 1961 została ona przekształcona w Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), która dzięki rozszerzeniu w następnych latach zasięgu geograficznego swego działania stała się głównym forum liberalizacji i koordynacji wewnętrznej i zagranicznej polityki ekonomicznej 24 rozwiniętych krajów Zachodu, włącznie z ich polityką wobec mniej zaawansowanych gospodarczo krajów Południa i krajów socjalistycznych.[8]

W miarę odbudowy ze zniszczeń wojennych, rozwoju przedsiębiorczości prywatnej, umacniania własnego potencjału ekonomicznego i poprawy konkurencyjności rozwinięte kraje Zachodu ograniczały zakres interwencjonizmu państwowego w swym życiu gospodarczym, we wzajemnych stosunkach ekonomicznych i we współpracy z Trzecim Światem, uznając, że lepsze efekty daje regulacja rynkowa niż państwowa. Dlatego też należy stwierdzić, że w powojennym ćwierćwieczu dominował w gospodarce światowej ład rynkowo-interwencjonistyczny.

Powyższy typ międzynarodowego porządku ekonomicznego nie obejmował jednak swym zakresem całej gospodarki światowej. Kraje, które w wyniku układu jałtańskiego oraz późniejszej rywalizacji Wschód-Zachód znalazły się w sowieckiej strefie wpływów, zmuszone były - wzorem ZSRR - zlikwidować gospodarkę rynkową, znacjonalizować prywatne przedsiębiorstwa, wprowadzić centralne planowanie gospodarcze, monopol państwowy w handlu zagranicznym, monopol walutowy oraz ścisłą kontrolę wszystkich dziedzin życia przez dyktatorskie państwo, które rządzone było niepodzielnie przez partię komunistyczną. Utworzona w roku 1949 Rada Wzajemnej Współpracy Gospodarczej zajmowała się koordynacją narodowych planów rozwoju krajów członkowskich. Wspierała zawieranie długookresowych porozumień o specjalizacji i kooperacji przemysłowej. Ustalała zasady wzajemnych rozliczeń (w tzw. rublach transferowych) i kształtowania cen w międzynarodowych transakcjach handlowych. W tym segmencie gospodarki światowej, który tworzyły kraje Wschodu o gospodarce centralnie planowanej, istniał zatem regionalny etatystyczny porządek międzynarodowy. Przedsiębiorczość prywatna i mechanizm rynkowy zostały tam bowiem całkowicie zastąpione przez własność publiczną i administracyjną regulację państwową, co powodowało ogromne marnotrawstwo zasobów i czynników wytwórczych. Odnotować jednakże trzeba, że w swych kontaktach gospodarczych z  krajami Zachodu i częściowo z krajami Trzeciego Świata państwa RWPG musiały  stosować niektóre elementy mechanizmu rynkowego (dotyczyło to zwłaszcza cen i konieczności rozliczeń w walutach wymienialnych).

3.            Nieudane próby przeforsowania przez kraje Trzeciego Świata koncepcji

interwencjonistycznego ładu międzynarodowego w okresie 1973 – 1975 r.

Początkową - i to najbardziej radykalną - wersję programu NMŁE słabo rozwinięte kraje Południa sformułowały w okresie od września 1973 do marca 1975 r. na kilku wielkich konferencjach światowych. Bezpośrednim impulsem, który skłonił te kraje do rozpoczęcia batalii o ustanowienie NMŁE, stał się narzucony przez państwa OPEC pierwszy „szok naftowy”. Polegał on na jednostronnej decyzji krajów członkowskich tego kartelu o podwyższeniu na przełomie lat 1973-1974 cen ropy naftowej  prawie czterokrotnie.[9] Zrodzone na tle kryzysu surowcowo-energetycznego prze­konanie Trzeciego Świata o możliwości zmuszenia (za przykładem OPEC) krajów uprzemysłowionych do akceptacji żądania wprowadzenia strukturalnych zmian w międzynarodowych stosunkach ekonomicznych było wtedy bardzo silne. Aby osiągnąć cele NMŁE i doprowadzić do zmiany układu sił w gospodarce światowej na swoją korzyść, kraje Południa zaproponowały całej społeczności międzynarodowej podjęcie działań praktycznych na rzecz  realizacji czterech omówionych niżej grup postu­latów.

Po pierwsze, celem zwiększenia swej samodzielności gospodarczej zażądały zagwarantowania i umocnienia pełnej suwerenności państwowej nad bogactwami naturalnymi i całokształtem działalności ekonomicznej. Postulowały w szczególności powszechne uznanie prawa każdego państwa do nacjonalizacji własności zagranicznej i do sprawo­wania bezpośredniej kontroli nad funkcjonowaniem korporacji transnarodowych (KTN). Żądały niezwłocznego przystąpienia do prac nad przygo­towaniem międzynarodowego kodeksu postępowania KTN, udaremnienia wszelkich prób stosowania przez kor­poracje i rządy krajów rozwiniętych bojkotu, embarga i innych metod nacisku ekonomicznego na kraje nacjonalizujące firmy prywatne i dokonujące innych radykalnych przeobra­żeń. Domagały się nawet udzielania pomocy kadrowej, organizacyjnej, finansowej itp. krajom przeprowadzającym nacjonali­zację prywatnych przedsiębiorstw [10].

Po drugie, KSR zażądały bardziej równomier­nej redystrybucji bogactwa w skali światowej w drodze automatycznego transferu na ich rzecz części dochodu narodowego rozwiniętych krajów Północy. Za główne sposoby realizacji tego postulatu uznały:

a) zmianę relacji cen podstawowych surowców eksportowanych przez Trzeci Świat i artykułów przemysłowych importowanych przezeń z krajów rozwiniętych, tj. długofalową poprawę lub przynajmniej stabilizację terms of trade na korzyść krajów  Południa (poprzez tzw. indeksację cen, tworzenie zapasów buforowych w ramach porozumień towarowych, znoszenie ograniczeń w handlu, rozszerzanie rynków zbytu dla produktów naturalnych itp.);

b) zwiększenie bezpośredniego przepływu do KSR środków finansowych w ramach oficjalnej rządowej pomocy gospodarczej (ODA) ze strony państw uprzemysłowionych oraz w formie inwestycji prywatnych do łącznej wysokości równej docelowo 1% produktu narodowego brutto krajów Pólnocy (zgodnie z przyjętymi przez ONZ wytycz­nymi na Drugą Dekadę Rozwoju);

c) wzrost udziału Międzynarodowego Funduszu Walutowego w finansowaniu rozwoju krajów Trzeciego Świata poprzez: zwiększenie puli środków pozostających w dyspozycji MFW (dzięki rewizji tzw. kwot), podniesienie pułapu kredytowania w stosunku do wysokości kwot narodowych, przeznaczenie części nowo emitowanych przez Fundusz SDR-ów (czyli Specjalnych Praw Ciągnienia) na cele pomocy rozwojowej oraz rozbudowę w ramach MFW systemu finansowania kompensacyjnego.

Po trzecie, kraje Południa wystąpiły z postulatem zmiany na swą korzyść charakteru tradycyjnego międzynarodowego podziału pracy. Domagały się przede wszystkim – zgodnie z postanowieniami II Konferencji Generalnej UNIDO (Lima 1975 r.) - podniesienia swego udziału w produkcji przemysłowej świata z ok. 7% w 1975 r. do 25% w 2000 r. Obok własnego wysiłku KSR, realizacji tego celu miałyby służyć: przemie­szczanie do nich części mocy wytwórczych z krajów uprzemysłowio­nych, zapewnienie eksportowi wyrobów przemysłowych z krajów Południa zbytu na uprzywilejowanych warunkach na rynkach państw rozwiniętych, a także wprowadzenie ułatwień dla transferu osiągnięć wiedzy naukowo-technicznej i pomoc w zwiększeniu stopnia przetwórstwa na miejscu wydobywanych przez nie bogactw natu­ralnych [11].

Jednocześnie KSR zwracały uwagę na konieczność podniesienia własnej samo­wystarczalności żywnościowej (przez wzrost produkcji rolnej o 4% rocznie). Uznały za pilne zadanie szybką rozbudowę infrastruktury ekonomicznej (zwłaszcza transportu), narodowej bazy naukowo-badawczej i technicznej oraz samodzielnych krajowych systemów finan­sowych.

Po czwarte, kraje Trzeciego Świata wystąpiły z żądaniem umocnienia swej pozycji w międzynarodowych organizacjach gospodarczych celem zwiększenia własnego udziału w podejmowaniu decyzji i w ustalaniu „reguł gry" rządzących całością międzynarodowych stosunków ekono­micznych. Dążąc do nadania sprawom realizacji NMŁE i przyspieszenia rozwoju regionów ekonomicznie zacofanych specjalnego priorytetu w działalności ONZ i jej agend, postulowały wzrost kompetencji Rady Ekonomiczno-Społecznej jako namiastki „rządu światowego". Ponadto domagały się zmiany systemu podejmowania decyzji w MFW, w Banku Światowym oraz w innych organizacjach międzyrządowych.

Realizacja powyższych postulatów, formułowanych w początkowym okresie dyskusji nad koncepcją NMŁE, przyniosłaby - zdaniem KSR -  nie tylko wydatne zmniejszenie istniejącej w skali świata luki rozwojowej między krajami Północy i Południa, ale także realizację innych celów stawianych w programie nowego ładu gospodarczego.

Ale rozwinięte kraje Zachodu ostro skrytykowały powyższą interwencjonistyczną wersję programu NMŁE, przeciwstawiając się stanowczo wszelkim radykalniejszym postulatom państw Grupy 77. W szczególności zaprotestowały przeciw ewentualności nacjonalizacji własności zagranicznej przez rządy KSR bez tzw. sprawiedliwego odszkodowania. Zanegowały prawo państw postkolonialnych do rekompensaty finansowej za wyzysk kolonialny. Nie kryły bynajmniej swojego krytycznego nastawienia do pomysłu powoływania do życia kolejnych zrzeszeń producentów i eksporterów su­rowców z Trzeciego Świata, a dla stworzenia przeciwwagi wobec działalności OPEC uruchomiły Międzynarodową Agencję Energetyczną, afiliowaną przy OECD.

Rządy uprzemysłowionych krajów Zachodu były ponadto przeciwne nadmiernemu rozszerzaniu interwencjo­nizmu państwowego w sferze międzynarodowych stosunków ekonomicznych oraz ograniczaniu inicjatywy prywatnej. Wprost przeciwnie - lansowały pogląd, że o kierunkach zmian w gospo­darce światowej w jak największym stopniu decydować powinny przedsiębiorstwa prywatne i swobodna gra sił rynkowych.

Z kolei niektóre spośród państw socjalistycznych (tj. krajów Wschodu), działały aktywnie bądź w ruchu państw niezaangażowanych, bądź wchodziły w skład Grupy 77.  Ich rządy współuczestniczyły więc w opracowywaniu stanowiska całego Trzeciego Świa­ta w sprawie NMŁE na forum międzynarodowym, w pełni podzielając to stanowisko. Chodziło tu o takie państwa, jak: Jugosławia, Kuba, Rumunia, Wietnam i inne azjatyckie kraje socjalistyczne. Ze stanowiskiem KSR identyfikowała się także ChRL, chociaż kraj ten nie należał ani do ruchu państw niezaangażowanych, ani do Grupy 77.

Natomiast władze ZSRR, PRL i pozostałych europejskich krajów RWPG (wyłączywszy Rumu­nię) wyrażały swe ogólne poparcie dla wysuwanego przez kraje Południa programu NMŁE, a zwłaszcza dla najbardziej radykalnych postulatów doty­czących: prawa do nacjo­nalizacji własności zagranicznej i kontroli nad KTN oraz do rekompensaty za wyzysk kolo­nialny. Jednakże inaczej niż KSR interpretowały one samo pojęcie nowego ładu  i w odmienny sposób podchodziły do propozycji rozwiązywania wielu szczegółowych proble­mów, które były dyskutowane w ramach negocjacji międzyrządowych w sprawie NMŁE[12].

Traktując ustanowienie nowego ładu jako proces o zasięgu ogólnoświatowym, rządy europejskich krajów socjalistycznych przeciwstawiały się ograni­czaniu istoty NMŁE jedynie do zmiany układu sił w stosunkach Północ-Południe. Uznawały bowiem za duży błąd pomijanie problematyki stosunków Wschód-Zachód w dy­skusjach nad przebudową tradycyjnego systemu współpracy między­narodowej. Domagały się zatem reformy całokształtu sto­sunków ekonomicznych między krajami Południa, Zachodu i Wschodu, z uwzględnieniem interesów narodowych wszystkich zainteresowanych krajów.

4.              Zmiana stanowiska krajów Południa w latach 1975 – 1985:

W kierunku interwencjonistyczno-rynkowego ładu międzynarodowego

Począwszy od drugiej połowy roku 1975, postulowana przez KSR koncepcja NMŁE ulegała stopniowo ewolucji. Nastąpiło mianowicie przejście od etapu konfrontacji do etapu dialogu Północ-Południe, czemu towarzyszyły próby wynegocjowania konkretnych sposobów rozwiązania wielu problemów. Znamienną cechą tej ewolucji było też wyraźne stępienie ostrości i radykalności żądań wysuwanych przez Trzeci Świat oraz rezygnacja z tych postulatów, które wywołały największy sprzeciw ze strony rozwiniętych krajów Zachodu. Konieczność takiej zmiany stanowiska przez kraje Południa wynikła z następujących powodów:

·         załamanie się koniunktury na rynkach surowcowych po pierwszym „szoku naftowym” (co pociągnęło za sobą gwałtowny spadek cen surowców eksportowanych przez KSR),

·         drastyczne pogorszenie się sytuacji finansowej i ekonomicznej nienaftowych państw Trzeciego Świata,

·         utrata złudzeń co do możliwości powtórzenia przez producentów innych surowców swoistej „partii pokerowej" rozegranej wcześniej przez kraje OPEC.[13]

W następstwie powyższego punkt ciężkości w programie NMŁE przesunięty został z postulatów o charakterze strukturalnym (długookresowym) na kwestie rozwiązy­wania najbardziej palących i aktualnych trudności gospodarczych KSR. Ewolucja treści koncepcji nowego ładu uwidoczniła się zwłaszcza na IV sesji Światowej Konferencji Handlu i Rozwoju (UNCTAD), odbytej w czerwcu 1976 r. w Nairobi, jak też na V konferencji „na szczycie” szefów rządów i państw niezaangażowanych w Kolombo w sierpniu 1976 r. Postulaty krajów Południa skoncentrowały się wówczas na następujących zasadniczych propozycjach:

·           wcielenie w życie Zintegrowanego Programu Surowcowego (ZSP), zakładającego poprawę relacji cen surowców w stosunku do artykułów przemysłowych i stabilizację cen tych pierwszych (albo wpływów z tytułu ich eksportu) w sensie realnym przez zawarcie porozumień towarowych na 18 podstawowych surowców mineralnych i rolniczych oraz utworzenie wspólnego centralnego funduszu, który pozwoliłby na finansowanie działalności tego Programu [14];

·           częściowa likwidacja zadłużenia zewnętrznego KSR i udzielenie moratorium dla krajów mających naj­większe trudności w obsłudze długów zagranicznych;

·&...