B. Eichenbaum: Teoria metody formalnej
Metoda formalna:
- przez ewolucję i poszerzanie dziedziny analiz wykracza poza metodologię i przekształca się w odrębną naukę o literaturze;
- ośrodkiem zainteresowania – specyfika analizowanego materiału;
- dąży do stworzenia samodzielnej nauki o literaturze, opartej o specyficzne właściwości materiału literackiego;
- problem rozumienia „formy” artystycznej;
- narusza trwałe tradycje każdej nauki o sztuce;
- spór między przedstawicielami metody formalnej a teoretykami symbolizmu i krytyki impresjonistycznej;
- główne hasło na początku – hasło wyzwolenia słowa poetyckiego z okowów filozoficznych i religijnych tendencji (s. 278);
- rezygnacja z filozoficznych przesłanek, psychologicznych i estetycznych interpretacji, zerwanie z filozofującą estetyką.
METODA FORMALNA:
- koncentruje się wokół zasady specyfikacji i konkretyzacji nauki o literaturze;
- nie neguje innych metod, a pozbawione zasad pomieszanie różnych nauk i różnych problemów naukowych;
- głosi, że przedmiotem nauki o literaturze ma być analiza specyficznych cech materiału literackiego, cech wyróżniających, nie drugorzędnych (przedmiotem nauki o literaturze jest nie literatura a literackość – Jakobson);
- zestawienie języka poetyckiego z językiem praktycznym – wyjściowe założenie pracy formalistów, - w systemie języka praktycznego wyobrażenia językowe (głoski, cząstki morfologiczne) nie mają samoistnej wartości, są środkiem porozumienia się;
- orientacja na lingwistykę jako naukę stykającą się z poetyką (ale z innego punktu widzenia); lingwiści też zainteresowali się metodą formalną;
- występuje kwestia dźwięku w wierszu. Formaliści atakują symbolizm. Bełkotliwość – zazwyczaj ukrywana pod maską jakiejś treści;
- język poetycki nie jest jedynie językiem obrazów, dźwięki posiadają znaczenie samoistne, dźwięki egzystują poza związkami z obrazem i pełnią samodzielną funkcję językową, są rezultatem autonomicznego poetyckiego zamierzenia;
- formaliści –zanegowali to (potiebnianizm), że poezja – myślenie obrazami, poezja = obrazowość, nie chcieli rozumienia formy jako „naczynia”, specyfika sztuki polega nie na samych składnikach, lecz na szczególnym ich użyciu;
- przeżycie artystyczne – przeżycie formy, składnik samej sztuki, nie istniejącej poza odbiorem, forma – nie otocze, nie naczynie a pełnia, coś konkretnego, dynamicznego, treściwego samo przez się;
- uchwytność formy powstaje w rezultacie stosowania szczególnych chwytów artystycznych;
- chwyt udziwnienia / skomplikowania formy – przeciwstawiony zasadzie ekonomii artystycznej. Udziwnienie (Szkłowski) – bo trzeba wydłużyć czas odbioru dzieła. S. 287-8 Celem obrazu jest nie zbliżenie jego znaczenia do naszego rozumienia, lecz kreacja szczególnego typu odbioru przedmiotu;
- obrazowość i symboliczność nie pozwalają odróżniać język poezji od języka prozy – konstrukcja języka poetyckiego jest wyczuwalna;
- formaliści chcieli, żeby przedmiotem analizy sztuki słowa były jej cechy specyficzne.
Prace Szkłowskiego z zakresu teorii fabuły i powieści:
- fabuła – nie jako połączenie szeregu motywów, przeniesienie fabuły ze sfery pojęć tematycznych do pojęć konstrukcyjnych; kompozycja fabuła staje się częścią analizy formalnej, jako specyficzny wycinek utworu literackiego;
- pojęcie formy zaczyna się utożsamiać z pojęciem faktu literackiego;
- analogie między chwytami kompozycji i chwytami stylu;
- negował Szkłowski przydatność tezy o związku literatury z życiem; geneza może wyjaśnić tylko pochodzenie a dla poetyki jest ważne wyjaśnienie funkcji literackiej;
- dzieło sztuki odbierane jest na tle i przez skojarzenia z innymi dziełami sztuki, forma dzieła jest wyznaczana przez stosunek do innych, uprzednio istniejących form;
- nowa forma pojawia się po to, by zastąpić starą, nieartystyczną już formę;
- utwór literacki to nie zjawisko wyizolowane. Formalizm już nie jako wypracowywanie schematów i klasyfikacji;
- pojęcie „motywacji” i związek motywacji z chwytem. Dla Szkłowskiego schemat fabularny to materiał, który zostaje opracowany w ramach konkretnej fabuły, nie powinien być utożsamiany z opisem wydarzeń. Fabuła to konstrukcja, schemat fabularny – materiał.
Teoria wiersza:
- nie istniała początkowo;
- w wierszach są trwałe twory składniowe, związane z rytmem. Dzięki temu pojęcie rytmu straciło charakter abstrakcyjny i łączyło się z frazą, rytm nie jest dodatkiem z zewnątrz (prace Brika);
- składnia –jest związana z frazą wiersza, na pograniczu fonetyki i semantyki. Pojawia się pojęcie dominanty organizującej styl poetycki, wyodrębnienie pojęcia melodyki. Pozwala to na wyróżnienie w liryce 3 stylów: deklamacyjnego (oratorskiego), śpiewnego i kolokwialnego;
- pojęcie wiersza – pojęcie szczególnej mowy (pojawia się rytm słowno-akcentowy, intonacyjno-frazowy, harmoniczny itp.). Mowa poetycka – mowa zorganizowana w swoim brzmieniu. Brzmienie – skomplikowane, więc kanonem staje się jeden z jego składników. Forma staje się prawdziwą treścią mowy poetyckiej;
- poezja może korzystać z metod języka emocjonalnego dla swoich własnych celów, często są te dwa języki błędnie utożsamiane;
- słowo w wierszu – otoczone nową aurą znaczeniową;
- pojęcie formy zlewa się z wyobrażeniem o dziele sztuki, nie musi mieć pojęć opozycyjnych innych niż inne formy, poza granice formy nie wykracza też pojęcie materiału;
- rytm (prace Tynianowa) – podstawowy konstrukcyjny czynnik wiersza; pomiędzy słowami w poezji powstaje zależność usytuowania, której nie ma w prozie;
- ewolucja literacka – forma jest rozumiana jako treść ulegająca stałym przemianom, zależnym od poprzednich wzorców;
- analiza teoretyczna (przedmiot – problem teoretyczny, posługuje się różnorodnym materiałem historycznym) i analiza ewolucji literackiej – składniki metody formalnej;
- chcą formaliści ujmować konkretne funkcje chwytu w poszczególnych przypadkach;
- zagadnienie dziedziczności i tradycji – nie ma kontynuacji w linii prostej jeśli chodzi o dziedziczenie z tradycji literackiej – jest zawsze odbicie się od pewnego punktu, walka, ewolucja literatury polega na konfliktowości;
- według Szkłowskiego literatura posuwa się naprzód wzdłuż przerywanej linii, każda nowa szkoła literacka – to rewolucja;
- nie wprowadzają do swoich prac problematyki biograficznej i psychologii twórczości, interesuje ich proces ewolucyjny i dynamika form literackich poza czynnikiem osobniczym – literatura jako zjawisko społeczne;
- nie interesuje ich przeszłość jako fakt indywidualno-historyczny;
- związek formalistów z piśmiennictwem współczesnym i zbliżenie krytyki do nauki;
- historia literatury różni się od teorią nie tylko przedmiotem, ale i metodą analizy literatury;
- prace formalistów – zainteresowanie pisarzami „drugorzędnymi”, analiza tradycji, przemian wewnątrz gatunku.
Ewolucja metody formalnej – zasadnicze momenty:
- zróżnicowanie rozumienia języka praktycznego w różnych jego funkcjach i rozgraniczenie metod języka poetyckiego i emocjonalnego;
- od pojęcia form w nowym rozumieniu przejście do pojęcia chwytu i potem do pojęcia funkcji;
- rytm jako czynnik konstytutywny dla całości wiersza, wiersz – forma o specyficznych cechach językowych;
- materiał jako motywacja, materiał – składnik biorący udział w konstrukcji;
- zróżnicowanie chwytu, ewolucja form (problematyka historycznoliteracka).
3
zmordulec