TEMAT 31- INTERTEKSTUALNOŚĆ.
R. Nycz „Intertekstualność i jej zakresy, teksty, gatunki, światy” w „Tekstowy świat”
Intertekstualność- pojęcie wywiedzione przez Julię Kristevę z bachtinowskich dociekań nad dialogicznością wypowiedzi. Uzyskało status podstawowej kategorii teoretycznej o nieograniczonym i trudnym do określenia zasięgu.
-krytycy mówili, że intertekstualność jest zbyt pojemna zakresowo, bo jest wszechogarniająca i przez to staje się nieoperacyjna kategorią. Potem mówili, że jest zbyt wąska znaczeniowo i wymaga dopełnienia. Gdy akceptowano jej przydatność analityczną to zaznaczano konieczność dodawania miejscami nowej terminologii.
-Michael Riffaterre- teoretyk intertekstualności. Uznał zjawiska cytatu i aluzji jako zjawiska fakultatywności (bo zależne od zmiennej kompetencji odbiorcy), a zasadniczo niekonieczne dla zrozumienia tekstu, uznał je też za wykraczające poza zakres relacji intertekstualnych.
-Współczesna praktyka literacka przekonuje, że relacji międzytekstowych nie da się ograniczyć wewnątrz literackich odniesień. Obejmują one :
-związki z pozaliterackimi gatunkami i stylami mowy,
- intersemiotyczne powiązania z poza dyskursywnymi mediami sztuk i komunikacji (plastyka, muzyka, film, itd.)
-Intertesktualnośc nie jest wyłączną własnością literatury, lecz stanowi stłumiony lub jawny wymiar każdego typu wypowiedzi.
-SZEROKIE ROZUMIENIE INTERTEKSTUALNOŚCI:
-kategoria obejmująca ten aspekt ogółu własności i relacji tekstu, który wskazuje na uzależnienie jego wytwarzania i odbioru od znajomości innych tekstów oraz „architektów” (reguł gatunkowych, norm stylistycznych), przez uczestników procesu komunikacyjnego.
- główny obiekt literaturoznawczego poznania to TEKSTY, nie są to obiekty niezależne, które pozostałyby takie same bez względu na to jak i czy są rozumiane.
-określenie zakresu intertekstualności następuje przez same wskaźniki tekstowej organizacji.
-o tym czy są jakieś relacje intertekstualne decyduje istnienie ich wykładników tekstowych w badanym utworze; o tym czym są- interpretant, wyprowadzony z cech kontekstowych.
INTERTEKSTUALNY WYKŁADNIK- są 3 różne typy tekstowych wskaźników inferencji:
1) odmiany presupozycji- logiczno-semantyczne, egzystencjalne, pragmatyczne.
2) Tekstowe anomalie- semantyczne, egzystencjalne i pragmatyczne.
3) Rodzaje atrybucji (jednostkowej, gatunkowej), mówiących o przynależności danego tekstu do określonych kontekstów.
Presupozycje- wskazują na konieczność uwzględnienia określonych sądów, tekstów i wzorców stylistyczno-gatunkowych.
Wskaźniki atrybucji- mówią o podzieleniu przez daną realizację tekstową kształtu słownego, własności z innymi tekstami.
Anomalie- to zjawiska wyposażenia jakościowego tekstu, których występowanie nie tłumaczy się dostatecznie ani w ramach idiolektu danej wypowiedzi ani tez w kontekście aktualizowanych przez nią konwencji i kodów mowy.
INTERTEKSTUALNOŚĆ WŁAŚCIWA danego utworu- jest obligatoryjna dla każdego odbiorcy; rozszyfrowanie nie zwerbalizowanego czy nieświadomego tła kontekstowego.
INTERTEKSTUALNOŚĆ FAKULTATYWNA- Inne związki uwzględniane w lekturze, nie posiadające określonych wykładników tekstowych, lecz niekiedy wywierające nie mniejszy wpływ na wyczytywanie znaczenia utworu.
-Jonathan Culler „ pojecie intertekstualności trudno jest zaprezentować ze względu na szerokość i nieokreśloność wypowiedzi, na którą ono wskazuje…”
-by posłużyć się kategoria intertekstualności trzeba ustosunkować się do 3 relacji:
-tekst- tekst
-tekst- gatunek
-tekst- rzeczywistość
Trans-Atlantyk, to swoisty rodzaj manifestu świadomej i intertertekstualnej literatury.
DWA RODZAJE CYTOWANIA:
-fragmentu utworów należących do kanonu literackiej tradycji,
-tekstów literackich i pozaliterackich-spoza kanonu.
-gatunkowy archetekst- prototyp reprezentujący egzemplarz idealny( niekoniecznie realnie istniejący), który najlepiej spełnia gatunkowe normy bądź jako reprezentacja egzemplarza wzorcowego bądź jako układ cech najbardziej typowych, bądź jako system cech o najwyższej mocy rozdzielczej ( w stosunku do egzemplarza wzorcowego innych gatunków).
-nie ma tekstów pozagatunkowych, nie ma też utworów podpadających całkowicie pod normy wyłącznie jednego gatunku.
-Referencjalność- powszechnie uważana za podstawowy strukturalno-semantyczny mechanizm mimetyczności literatury.
-relacje referencjalne i intertekstualne nie przebiegają wyłącznie w tej samej płaszczyźnie.
1) referencja może być skuteczna lecz nie jest poprawna (skuteczność zależy od ilości zawartych w tekście informacji dla odbiorcy do zrozumienia).
2)mechanizm odniesienia nie służy do odróżnienia tekstów fikcyjnych od referencyjnych (faktograficznych)
3)zróżnicowanie pojawia się w ujęciu odpowiednich typów kontekstów i modeli rozumienia, od których zależą skuteczność i prawdziwość odniesienia.
-czasem referencjalność i fikcjonalność nakładają się na siebie ze względu na specyfiki swego intertekstualnego uwarunkowania.
Intertekstualność a mimesis.
Istanieją dwa stanowiska traktujące o tym aspekcie.
1) tradycyjno- potoczne,
2) aktualno- obowiązujące (standardowe)
-w Pierwszym stanowisku chodzi o stosunek słów do słów (tekstu do tekstu) w przypadku intertekstualności i stosunku słów do rzeczy ( tekstu do rzeczywistości) w przypadku mimesis. Stanowisko to wykazuje absolutny brak powiązań miedzy mimesis a intertekstualnościa.
-w drugim stanowisku mimesis językowa czy formalna wprowadzona zostaje w obręb ogólniejszej i bardziej dla niej podstawowej kategorii intertekstualności.
-mimesis- ideał, skryty cel intertekstualnej aktywności.
-intertekstualnosc- ukryty wymiar mimesis.
S. Balbus „Stylizacja a problem intertekstualności”, w „Między stylami”
Między stylami, między słowami, między wierszami, to formuły mające podobne znaczenie- jest jakaś istotna treść w między słownej przestrzeni, słowa jako znaki jej nie wytwarzają tylko sugerują, wyznaczają przestrzeń pozbawioną znaków, a pełną znaczeń. Słowa tworzą ramę dla przemilczeń i ukierunkowują ich semantykę.
-słowne interakcje to jedna z głównych zasad mowy poetyckiej.
-interakcje mogą zachodzić na płaszczyźnie historii literatury, w obrębie procesów lekturowych pomiędzy poszczególnymi utworami, stylami poetyckimi i formami.
-tekst (dany utwór) jawnie (świadomie) zakłada powiązania z innymi tekstami, tym samym buduje z nimi pewną znaczeniową przestrzeń historyczno-literacką. Sensy jakie w niej powstają nie są przez ów tekst znakowo wyrażalne, lecz implikowane dzięki wskazanym na poziomie tej konstytucji relacjom zewnętrznym z innym tekstem.
-Balbus: styl- każdy funkcjonalny, mający kwalifikacje semiotyczne, zespół środków artystycznych pozwalający na obszarach historii literatury ujmować się jako względnie wyodrębniany system (język).
-związki pomiędzy tekstami mogą być zaczeniorodne tzn. mogą tworzyć także „na zewnątrz” danego utworu znaczenia implikowane.
-intertekstualność w literaturoznawstwie polskim i rosyjskim posiada wnikliwe ujęcia oznaczone terminem: STYLIZACJA (na zachodzie jest to pojęcie niemal obce).
-zachód czasem używał terminów:
-naśladownictwo,
-transformacja,
-parafraza.
-stylizacja i parafraza to nie synonimy! Ich zakresy są różne, aczkolwiek w pewien istotny sposób na siebie zachodzą.
Stylizacjaàjest jednym z rodzajów intertekstualności, jej przypadkiem bardzo specyficznym. Balbus twierdzi, że jest ona dla intertesktualności kluczowa i centralna.
-stylizacja najbardziej i najjaskrawiej uwypukla charakter wszelkich zjawisk intertekstualnych tzn. między tekstowych i między słownych. Jest zjawiskiem artystycznym i semiotycznym poniekąd sztucznie powołanym do życia- troszkę eksperymentalnie. Narusza naturalne więzi faktów literatury. Imituje procesy, ale robi to na pokaz.
-stanowi szczególną semiotyczna i artystyczną metodę dziedzictwa literackiego i ustanawiania aktualnej tradycji.
Stylizacja zakłada w sposób konieczny:
1)ujawnienie i ewolucję swego wzorca (podstawy),
2)identyfikalność wzorca jako stylu wobec terenu na którym stylizacji dokonano.
3) (co wynika z poprzedniego) tekst stylizowany musi wskazywać drugi system stylistyczny (drugi język), stanowiący dla niego bezpośredni układ odniesienia, wobec którego pierwszy może być określony jako „obcy”, w którego kontekście cały wzorzec stylizacji za pośrednictwem reprezentujących go cech tekstu, ulega wtórnemu dystansującemu uprzedmiotowieniu i w konsekwencji reinterpretacji.
Pastisz- najprostszy, wyjściowy model stylizacji.
Tekst stylizowany jako pastisz istnieje jako pewna hipoteza stylistyczna.
-Kompozycja „podwójnego cudzysłowiu”, metatesktowy charakter utworu stylizowanego- sprawia, że odczytujemy go w ramach sytuacji komunikacyjnej, w której obrębie kontaktuje się z nami za pośrednictwem „cudzego” tekstu, oraz w obrębie sytuacji komunikacyjnej spowodowanej przez konsekwentną wczesnobarokową stylistykę tekstu, w której kontaktuje się z nami autor rzekomy, oddalony od nas o cztery stulecia.
-nowsze opracowania problemu stylizacji sprowadzają się do cudzysłowości i metatekstowości wypowiedzi.
-utwór stylizowany jest tekstem ( w różnym stopniu zależnie od nasilenia i typu stylizacji) semiotycznie wyalienowany.
-przywilej pastiszu- funkcje ludyczne i dydaktyczne.
STYLIZACJA- (def. )To styl, który zjawia się i funkcjonuje w niewłaściwej dla siebie pozycji w obrębie kultury literackiej i ujawnia przy tym swa genealogię tj. właściwą pozycję kulturową w aktualnym kontekście stylistycznym utworu.
-pozycja kulturowa- zakres i rodzaj funkcji danej wypowiedzi w obrębie kultury dającej się wyodrębnić i ująć jako system.
-teksty niejednorodne wewnętrznie-, nie imitujące dokładnie wzorca, lecz reprodukujące tylko wybrane jego cechy umiejscowione w kontekście cech pochodzących ze stylów aktualnych.
-Bachtin- : Stylizacja to „ cudze słowo” w kontekście głosu autora”.
- Winogradowa – „Stylizacja to swoiste spotęgowanie fundamentalnej dwuaspektowości języka utworu literackiego”.
-zabieg stylizacji- zabieg formotwórczy, oparty na kanwie form historycznych, a nie historyczna transplantacja formy czy stylu.
-Głowiński- „W stylizacji najistotniejsze jest wprowadzenie stylu historycznego w pewien język współczesny, tak by jego historyczność była uchwytna dla odbiorcy”.
-stylizacje:
-archaiczne,
-gwarowe.
-qusi- cytaty àcytaty struktury- Danuta Danek: cytat struktury stanowi jakąś literacką langue (styl, normę, gatunek) wykorzystany jako wyodrębniony segment konstrukcyjny określonego, aktualnego tekstu.
-cytat wchodzi w porównanie ze strukturą do której jest wprowadzony.
Cytat struktury:
-przekształca tekst główny w metatekst względem siebie,
-czyni swój styl częściowo nieprzeźroczystym (staje się przedmiotem przekazu jako styl, język).
-każdy tekst jest intertekstualny z zasady, nigdy nie da się zamknąć interpretacji utworu.
-sam termin intertekstualnośc sugeruje, że chodzi głównie o relacji tekst-tekst, ale chodzi tez o rozpoznanie i typologię relacji między słownych czyli między systemowych.
Kristeva, gdy wynalazła termin napisała: każdy tekst jest zbudowany z mozaiki cytatów, wchłonięciem innego tekstu, a rok później napisała o tekstowej interakcji wewnątrz jednego tekstu.
-Barthes – formuła „deje vi”- przestrzeń intertekstualna ustanawia każdorazowo czytelnik na mocy doświadczeń lekturowych.
DEFINICJA KOMPROMISOWA DLA INTERTEKSTALNOSCI:
- intertekstualnosć jest nie tyle nazwą dla relacji między dziełem a określonymi wcześniej tekstami, ile wskazaniem na uczestnictwo dzieła w pewnej przestrzeni wypowiedzeniowej i na jego odniesienia do kodów, które stanowią potencjalna formalizację tej przestrzeni.
TRANSTEKSTUALNOŚĆ- każdy tekst otwiera już wewnątrz swej struktury pozatekstową perspektywę, w której uplasowują się inne teksty, style, konwencje. Istnieją jej 3 typy (wg Genette’a
-architekstualnosć,
-intertekstualność (sens zwężony),
- hipertekstualność.
-Archittekstualność- oznacza odniesienie tekstu do rozmaitych kodów kultury, do pewnych zasad „gramatyki” artystycznej, a więc dotyczy jego relacji z takimi kategoriami, których zasady ów tekst realizuje i zarazem za których pośrednictwem uplasowuje się wśród innych tekstów podpadających pod tę samą kategorię.
-Genette’owska kategoria intertekstualności- najbardziej się zbliża do zjawisk stylizacyjnych i parastylizacyjnych, ale okazuje się niestety zbyt wąska: dotyczy realnych, empirycznych reprezentacji innotekstowych na obszarach danego tekstu, obejmuje więc przede wszystkim aluzje, cytaty, parafrazy.
-Hipertekstualność- określa przypadki różnego rodzaju jawnych związków pomiędzy konkretnymi tekstami (hipertekstem a hipotekstem), a zatem mógłby odnosić się do stylizacji tylko pod warunkiem, że pojecie hipotekstu potraktowałoby się nieco metaforycznie, jako kategorialną, stylistyczną właściwość pewnej „wiązki tekstów wcześniejszych”.
-Tekstualizacja to tekstualne uwewnętrznienie.
zmordulec