Czym jest i jak istnieje umysł - Robert Poczobut.pdf

(241 KB) Pobierz
Microsoft Word - Mikowski i Poczobut.doc
Diametros nr 3 (marzec 2005): 27 – 55
Czym jest i jak istnieje umysł? 1
Marcin Miłkowski, Robert Poczobut
1.
Filozofia umysłu a kognitywistyka
1.1.
ródła wiedzy o umy le
1.1.1. Istniej trzy rodzaje wiedzy na temat funkcji i procesów umysłowych,
ni ce si pod wzgl dem tre ci, zakresu oraz statusu metodologicznego –
wiedza potoczna, filozoficzna i naukowa. Ka da z nich odwołuje si do
naturalnych ródeł poznania i mo e by przedmiotem krytycznej dyskusji.
Wiedza naukowa spełnia najwy sze standardy metodologiczne, dlatego jest
najbardziej wiarygodna. Wiedza filozoficzna jest zró nicowana pod tym
wzgl dem, zale nie od tego, czy filozof dokonuje słabo zaanga owanych
teoretycznie opisów/analiz (fenomenologicznych, lingwistycznych), czy buduje
„wyja nienia” o charakterze spekulatywnym, które nie spełniaj norm
metodologicznych nakładanych na procedury eksplanacyjne stosowane w nauce.
1.1.2. Nie trzeba by filozofem ani naukowcem, by wiedzie , e ludzie my l ,
maj wyobra enia, poj cia, przekonania, przypomnienia i pragnienia, s
wiadomi swoich działa , podejmuj decyzje, maj subiektywne prze ycia,
indywidualne punkty widzenia i zło one stany uczuciowo-emocjonalne. Potoczne
poznanie procesów umysłowych nie ogranicza si wył cznie do ludzi. Bez trudu
dostrzegamy, e wiele funkcji umysłowo-poznawczych (percepcja, pami ,
uwaga, orientacja w otoczeniu, prymitywna wiadomo , marzenia senne, emocje,
antycypacja, inteligentne zachowania) wyst puje w postaci rudymentarnej
równie u zwierz t. Ludzi uznajemy za inteligentniejszych od psów, psy od ab,
za aby od robaków. Dostrzegamy ró nice osobnicze w obr bie gatunków, a
1 Poni szy artykuł stanowił wprowadzenie do debaty: Czym jest i jak istnieje umysł? , która odbyła
si na forum ICF Diametros w dniach 18-20 lutego 2005. Nawi zuj ce do niego głosy innych
dyskutantów wraz z odpowiedziami autorów wprowadzaj cego tekstu zamieszczamy w dziale
Dyskusje (przyp. red.).
27
Marcin Miłkowski, Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł?
tak e ró nice dotycz ce tego samego osobnika w ró nym czasie. Wiemy, e
podobne funkcje umysłowo-poznawcze pełni systemy znacznie ró ni ce si pod
wzgl dem budowy wewn trznej.
1.1.3. Poznanie potoczne nie stanowi rezultatu systematycznie i metodycznie
prowadzonych bada , uwzgl dnia w ski zbiór danych empirycznych, odznacza
si niskim stopniem uteoretyzowania i znikom moc eksplanacyjno-
prognostyczn . Rzetelne obserwacje współwyst puj tu z elementami „mitolo-
gicznymi”. Pozostaj c wył cznie na poziomie potocznego poznania umysłu, nie
potrafimy wyja ni jego działania, poniewa nie odkrywa ono mechanizmów
realizacji poszczególnych funkcji umysłowych. My limy, jeste my wiadomi,
mamy przypomnienia, zło one doznania i reprezentacje poj ciowe, lecz nie
rozumiemy, w jaki dokładnie sposób te stany i funkcje powstaj . Stwierdzamy
wyst powanie deficytów i dysfunkcji umysłowo-poznawczych, lecz nie wiemy,
dlaczego tak si dzieje. Nie potrafimy wyja ni , dlaczego niektórzy dysponuj
talentem muzycznym, literackim lub matematycznym, podczas gdy inni s go
całkowicie pozbawieni. Brak szczegółowej wiedzy na temat mechanizmów
realizacji umysłu był i nadal pozostaje jedn z głównych przyczyn ich wtórnej
mitologizacji polegaj cej na produkowaniu pseudo-wyja nie odwołuj cych si
do bytów fikcyjnych (wyst puj cych w roli czynników rzekomo wyja niaj cych
procesy umysłowe).
1.1.4. Pomimo swoich wad, poznanie potoczne dostarcza wa nych informacji,
które wykorzystuje si w toku systematycznych bada . Potoczne obserwacje
(poddane odpowiedniej obróbce) s ródłem danych empirycznych dla prototeorii
i teorii stricte naukowych. Zadanie nauki polega mi dzy innymi na ich systema-
tyzacji, wykluczeniu bł dnych koncepcji oraz budowie modeli wyja niaj cych
genez , struktur i funkcje umysłu. W wi kszo ci wypadków rozwój teorii
naukowych nie prowadzi do radykalnej eliminacji własno ci, stanów czy funkcji
postulowanych przez psychologi potoczn i filozoficzn . W psychologii
poznawczej i kognitywistyce nadal mówi si o percepcji, pami ci, inteligencji,
wiadomo ci czy abstrakcyjnym my leniu. Chocia wyj ciowe kategorie zostaj
zachowane (nie tylko nominalnie), w miar rozwoju nauki zmianie i pogł bieniu
28
Marcin Miłkowski, Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł?
ulega ich interpretacja. Dokładne okre lenie charakteru zmian teoretyczno-
poj ciowych, z jakimi mamy tu do czynienia, jest jednym z zada analitycznej
filozofii umysłu i filozofii nauk kognitywnych.
1.2 Dlaczego filozofi umysłu nale y uprawia w kontek cie nauki?
1.2.1. Stany umysłu s poznawczo dost pne w do wiadczeniu, nic wi c
dziwnego, e zajmuj si nimi rozmaite dyscypliny naukowe. To, co kiedy
uchodziło za intuicyjne pogl dy na temat natury umysłu, okazywało si
cz stokro empiryczn prototeori . Naukowcom nie wystarcza „powierzchnio-
wy” (fenomenologiczny, lingwistyczny) opis procesów umysłowych. Poszukuj
oni mechanizmów odpowiedzialnych za ich realizacj . Je li filozofia ma
wypowiada si na temat umysłu, musi korzysta z mo liwie szerokiej wiedzy na
jego temat. Współcze nie tego rodzaju wiedzy dostarcza nauka, w szczególno ci
dyscypliny zaliczane do psychologii i grupy nauk kognitywnych: psychologia
kognitywna, j zykoznawstwo kognitywne, psycholingwistyka, neuronauka
kognitywna, cybernetyka, sztuczna inteligencja, robotyka kognitywna, teoria
ewolucji systemów poznawczych (obejmuj ca psychologi rozwojow i psycholo-
gi ewolucyjn ), teoria sieci neuronowych oraz logika (głównie epistemiczna i
doksastyczna, a tak e teoria systemów dedukcyjnych z twierdzeniami limita-
cyjnymi). Ka da z nich zajmuje si badaniem innego aspektu, wymiaru lub
poziomu organizacji procesów umysłowo-poznawczych. Powy sza lista pozostaje
otwarta, gdy w skład psychologii lub/i kognitywistyki niemal automatycznie
wchodzi ka da teoria (dyscyplina) maj ca co interesuj cego do powiedzenia na
temat umysłu.
1.2.2. Obecnie w orbicie zainteresowa kognitywistyki znajduj si niemal
wszystkie problemy dotycz ce umysłu poznaj cego, jakie sformułowano na
gruncie potocznym i filozoficznym. Istnieje równie spora grupa zagadnie , które
znalazły si w kr gu zainteresowa filozofii umysłu tylko dzi ki rozwojowi
okre lonych dyscyplin naukowych (ewolucja umysłów, symulacja czynno ci
umysłowych i umysły syntetyczne, neuronalne korelaty wiadomo ci, kwantowe
teorie umysłu etc .). Oddziaływania mi dzy filozofi umysłu a nauk s wzajemne
29
Marcin Miłkowski, Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł?
i wzajemnie korzystne. Filozofia umysłu pełni wobec kognitywistyki funkcj
heurystyczn : jest ródłem bardziej lub mniej inspiruj cych pomysłów, formułuje
wiedzotwórcze pytania, stawia nowe problemy; odgrywa tak e rol metanauki:
wskazuje na metodologiczne ograniczenia i niedostatki teorii i prototeorii
zaliczanych do kognitywistyki, dokonuje logicznej analizy kognitywistycznego
aparatu poj ciowego, ukazuje zwi zki i zale no ci niedost pne z perspektywy
poszczególnych teorii (tzw. relacje mi dzypoziomowe). Kognitywi ci najcz ciej
doceniaj znaczenie filozofii umysłu. Nie jest wył cznie wyrazem kurtuazji z ich
strony, e po ród dyscyplin zaliczanych do szeroko rozumianej kognitywistyki
umieszczaj równie filozofi umysłu.
1.2.3. Filozofia umysłu nie jest dyscyplin w pełni autonomiczn . Z jednej strony
wyrasta z wiedzy potocznej, z drugiej za pozostaje zale na od wiedzy naukowej
dotycz cej umysłowych procesów poznawczych. Jako dział filozofii jest silnie
zwi zana z ontologi , epistemologi , filozofi j zyka i filozofi nauki, a tak e z
antropologi , etyk , estetyk i filozofi religii. Uprawianie filozofii umysłu poza
kontekstem nauki (kognitywistyki) jest – mówi c najdelikatniej – poznawczo
ryzykowne (a mówi c wprost: anachroniczne). Przypomina uprawianie filozofii
matematyki poza kontekstem matematyki lub filozofii przyrody poza kontekstem
nauk przyrodniczych. Odk d procesy umysłowe stały si obiektem systema-
tycznych, metodycznych i wszechstronnych bada naukowych, filozof umysłu nie
ma ju wyboru. Musi uprawia sw dyscyplin – lepiej lub gorzej, ale w
kontek cie nauki. Nie ma odr bnych standardów metodologicznych dla filozofa
umysłu i kognitywisty. Je li pierwszy z nich chce by partnerem w dyskusji z
drugim, musi respektowa normy metodologiczne obowi zuj ce w szeroko
rozumianej nauce.
1.2.4. W sposób szczególny dotyczy to jednego z głównych działów filozofii
umysłu, którym jest ontologia umysłu. Ontolog stara si odpowiedzie na pytania
podstawowe dotycz ce natury procesów umysłowych oraz ich miejsca w wiecie
fizycznym (sposobu istnienia oraz relacji do procesów i własno ci „ni szych
rz dów”). Tylko w kontek cie nauki mo na dzi sytuowa argumentacj na rzecz
takiego lub innego rozwi zania problemu psychofizycznego. Je li problem
30
Marcin Miłkowski, Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł?
psychofizyczny dotyczy charakteru relacji mi dzy stanami umysłowymi i stanami
fizycznymi, to jego rozwi zanie zale y od naszych teorii na temat tego, co
umysłowe i tego, co fizyczne. Te teorie nie s nam wrodzone ani dane w
iluminacji. Ontolog umysłu jest skazany na korzystanie z wyników, jakie uzyskuj
naukowcy. Zakrawa na ironi , e niektórzy staraj si poda rozwi zanie
problemu psychofizycznego ustalaj c znaczenie terminów „psychiczny”/
„umysłowy” i „fizyczny” na podstawie analiz rodem z XVII wieku. Od tego czasu
fizyka przeszła kilka radykalnych przełomów, powstała teoria ewolucji i
neurobiologia, ukonstytuowała si kognitywistyka, pojawiły si i poczyniły
znaczne post py: teoria sztucznego ycia, teoria sztucznej inteligencji i robotyka
kognitywna. Nasze rozumienie wiata fizycznego oraz miejsca, jakie zajmuj w
nim procesy umysłowo-poznawcze, stało si zdecydowanie antykartezja skie. Nie
da si dzi traktowa serio takich stanowisk, jak dualizm substancji,
epifenomenalizm czy paralelizm psychofizyczny (okazjonalizm i teoria harmonii
przedustawnej dawno zostały relegowane do grupy zabytków my li filozoficznej).
Zdaniem autorów tego tekstu, wła ciwym kontekstem teoretycznym dla debaty
na temat statusu ontycznego procesów umysłowych s współczesne spory na
temat redukcji i emergencji.
2.
Czym jest umysł?
2.1. Kryteria umysłu
2.1.1. Nie ma takiej rzeczy (substancji), o której mogliby my powiedzie , e jest
umysłem . S natomiast rozmaite funkcje, własno ci i stany, o których twierdzi si ,
e s umysłowe (psychiczne). Nazwa „umysł” nie jest nazw konkretnej rzeczy,
któr dałoby si oddzieli od reszty naszego naturalnego (fizycznego,
chemicznego, neurobiologicznego, obliczeniowego) wyposa enia. „Umysł” jest
nazw kolektywn o cz ciowo nieostrym zakresie, do którego nale rozmaite
funkcje, własno ci, zdarzenia, procesy, stany, dyspozycje etc ., a wi c jednostki
reprezentuj ce ró ne kategorie ontologiczne. O systemach, które w jakim stopniu
je realizuj , powiemy niezobowi zuj co, e maj umysły.
31
Zgłoś jeśli naruszono regulamin