Osoba – (łac. persona) dzielono ją na osoby fizyczne (jest to człowiek) i prawne (jest to podmiot nie fizyczny, wyposażony w przez prawo w zdolność prawną niezbędną do realizacji jego celów); osoba fizyczna – zaczyna się od momentu urodzenia i pewne skutki prawne wywołuje urodzenie się tylko dziecka żywego, niewolnicy tego prawa nie mieli.
Płód poczęty, ale jeszcze nie urodzony to tzw. nasciturus .Umożliwiono mu uzyskanie korzyści majątkowych nie strat przy zastosowaniu fikcji, że skutki żywego urodzenia rozciągnięto wstecz, na okres od chwili poczęcia dziecka, dzięki temu nasciturus mógł być powołany np. do dziedziczenia. Można też było ustanowić kuratora dla niego (curator ventris) do czuwania nad jego sprawami. „Dziecko poczęte uważa się za już urodzone, ilekroć chodzi o jego korzyść”.
Nabycie zdolności prawnej przez noworodka miało ogromne znaczenie na gruncie prawa spadkowego, jeżeli powołany testamentem do spadku nasciturus zmarł bezpośrednio po urodzeniu, to zakładając, że nabył zdolność prawną, spadek po nim dziedziczyli jego spadkobiercy ustawowi, natomiast jeżeli tej zdolności ni nabył spadek dziedziczyli ustawowi dziedzice testatora, nieważny też był testament, który nie uwzględniał praw do spadku tzw. pogrobowca, czyli krewnego zstępnego, który urodził się po śmierci spadkobiercy; jeżeli więc dziecko urodziło się martwe, testament zachował swą moc, jeżeli urodziło się martwe – następowało dziedziczenie beztestamentowe.
Osoba fizyczna kończyła się w sposób naturalny w momencie śmierci. W sferze stosunków prawnych skutki podobne do śmierci powodowała utrata wolności (status libertatis).
Zdolność prawna – inaczej nazywana podmiotowością prawną; jest to zdolność do tego, aby być podmiotem praw i obowiązków.
Zdolność do czynności prawnych – jest to zdolność do tego, aby składać i przyjmować takie oświadczenie woli, które wywołują skutek prawny; możliwość samodzielnego kształtowania własnej sytuacji prawnej. Sami Rzymianie nie sformułowali pojęć zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych, ale pojęcia te nie były im obce, a zostały wydedukowane właśnie ze źródeł rzymskich.
Zdolność prawną mieli tylko ludzie wolni. Ludzie wolni pełną zdolność prawną mieli tylko obywatele rzymscy będący osobami sui iuris, osoby alieni iuris miały zdolność prawną ograniczoną, przede wszystkim w sferze stosunków majątkowych. Pełną zdolność prawną warunkowały tam trzy czynniki (tzw. status): wolność (status libertatis), obywatelstwo (status civitatis) i stanowisko w rodzinie (status familiae). Ten tylko miał zdolność prawną kto był wolny, miał obywatelstwo rzymskie, a w rodzinie nie podlegał niczyjej władzy.
Rozróżniano trzy rodzaje umniejszenia (deminutio) osobowości (caput) człowieka:
- capitis deminutio maxima – zachodziła wtedy, gdy podmiot tracił wolność – powodowało to utratę zdolności prawnej w ogóle, powodowała też utratę obywatelstwa oraz utratę stanowiska w rodzinie.
- capitis deminutio media – zachodziła wtedy, gdy podmiot tracił obywatelstwo, powodowało to utratę zdolności prawnej ale tylko na gruncie prawa rzymskiego.
- capitis deminutio minima – zachodziła wtedy, gdy podmiot zmieniał swe stanowisko w rodzinie, powodowało to skutki raczej w sferze ekonomicznej i socjalnej podmiotu powodując np. utratę jego zdolności do spadkobrania w poprzedniej rodzinie.
Na sytuację prawną (caput) (a jednocześnie na zakres zdolności prawnej) osoby składały się trzy zasadnicze elementy (status):
- status libertatis – stan wolności lub niewoli – ludzie dzieli się na wolnych i niewolników. Niewolnik (servus) nie był podmiotem prawa lecz przedmiotem, nie uzyskiwał wolności nawet wtedy, gdy jego właściciel zmarł nie pozostawiając dziedzica, ani wtedy, gdy uciekł; był po prostu rzeczą niczyją (res nullius) i mógł być zawłaszczony (occupatio), nie miał żadnych praw, nie mogł być właścicielem, ani wierzycielem, ani pozywać, ani być pozywanym. Właściciel niewolnika miał nad nim prawo życia i śmierci. Pożycie niewolnika z niewolnicą nie było uważane za małżeństwo lecz stan faktyczny zwany contubernium; dzieci zrodzone z takiego związku byłe również niewolnikami i stawały się własnością tego kto był właścicielem jego matki niewolnicy. Dziecko niewolnicy to partus ancillae – był on traktowany jako pożytek (fructus). Właściciel niewolnika mógł mu oddać część majątku w zarząd, było to tzw. peculium (nazwa pochodzi o słowa pecus – bydło); wszystko co było pożytkiem tego majątku stanowiło własność właściciela. Taka sytuacja była korzystna dla obu stron. Właściciel wzbogacał się poprzez wydajniejszą pracę niewolnika, która jest wynikiem układu zawartego między nimi, że jeżeli niewolnik pomnoży peculium do określonej wysokości uzyska wolność. Później (od Marka Aureliusza 161 – 180) takie przyrzeczenie stało się zaskarżalne. Wszystko co niewolnik nabywał od osób trzecich stawało się własnością właściciela. Za zobowiązania zaciągnięte przez niewolnika odpowiadał on osobiście, ale były to tzw. zobowiązania naturalne czyli niezaskarżalne w drodze sądowej. Za szkody wyrządzone przez niewolnika osobom trzecim odpowiadał właściciel, była to odpowiedzialność noksalna i właściciel mógł się od tej odpowiedzialności uwolnić wydając niewolnika poszkodowanemu (noxae deditio) w drodze mancypacji. Za zobowiązania zaciągnięte przez niewolnika w wyniku czynności dozwolonej właściciel odpowiadał wyjątkowo, jeżeli istniały ku temu specjalne powództwa; powództwa te to: actiones adiecticiae qualitatis:
-actio de peculio – właściciel odpowiadał za zaciągnięte przez niewolnika długi na peculium do wysokości tego wydzielonego peculium, jeżeli jednak sam był wierzycielem swego niewolnika to mógł z owego peculium w pierwszej kolejności potrącić swoją wierzytelność (prawo dedukcji),
-actio tributoria – jeżeli peculium było obrócone na cele handlowe właściciel obowiązany był podzielić je z tytułu długów między wierzycieli proporcjonalnie do ich wierzytelności, na tych samych zasadach uwzględniając swoje wierzytelności obciążające peculium; przy tym jeżeli dokonał niewłaściwego podziału mógł być pozwany za pomocą tego powództwa,
-actio de in rem verso – za zobowiązania niewolnika w wyniku których nastąpiło przysporzenie w majątku właściciela odpowiadał właściciel do wielkości tego przysporzenia,
-actio quod iussu – właściciel odpowiadał w pełnej wysokości za zobowiązania niewolnika wobec osoby, która została przez właściciela upoważniona do zawarcia kontraktu z niewolnikiem,
-actio exercitoria i institoria – w pełnej wysokości odpowiadał właściciel za zobowiązania swego niewolnika, które ten zaciągnął pełniąc funkcję kapitana statku (magister navis) albo kierownika (institor) przedsiębiorstwa handlowego lub przemysłowego.
Takie same zasady odpowiedzialności miały miejsce wobec pater familias przy zobowiązaniach kontraktowych zaciągniętych przez osoby aleni iuris.
POWSTANIE NIEWOLI:
1.wzięcie w niewolę nieprzyjacielską w wyniku działań wojennych. Jeżeli obywatel rzymski popadł w niewolę i z niej powrócił odzyskiwał wszystkie prawa jakie miał poprzednio na zasadzie ius postliminii, gdy jednak zmarł w niewoli przyjmowano fikcję (fictio legis Corneliae), że zmarł w momencie dostania się w niewolę, a więc jako osoba wolna. Było to niezbędne po to aby np. utrzymać w mocy jego testament.
2.urodzenie się z matki niewolnicy, jeżeli jednak matka w czasie ciąży choć przez chwilę była wolna, wówczas dziecko rodziło się wolnym człowiekiem, w myśl tendencji do popierania wolności.
3.sprzedaż w niewolę trans tiberim niewypłacalnego dłużnika (poza teren państwa rzymskiego).
4.niewolnikiem stawała się także osoba skazana na dożywotnią pracę w kopalni (servi poenae), a także osoby pojmane przez korsarzy.
5.niewolnicą stawała się także obywatelka rzymska spółkująca z obcym niewolnikiem wbrew jego pana, który dokonał ostrzeżenia (trzykrotnego).
WYGAŚNIĘCIE NIEWOLI
Wyzwolenie niewolnika odbywało się w sposób formalny lub nieformalny:
Sposoby formalne (wg ius civile):
1.manumissio vindicta – była ona dokonywana w obecności pretora, właściciel niewolnika i osoby trzeciej (adsertor libertatis), która za zgodą właściciela oświadczała iż niewolnik jest osobą wolną. Było to postępowanie oparte na procedurze zwanej in iure cessio. Powodem w tym pozornym procesie windykacyjnym (vindicatio in libertatem) był adsertor libertatis, który kładąc rękę lub laskę na ramieniu niewolnika stwierdzał iż człowiek ten jest wolny. Właściciel niewolnika występując w roli pozornego pozwanego przytakiwał po czym pretor dokonywał addictio (przysądzenie podmiotu sporu na rzecz powoda). Z chwilą jej ogłoszenia niewolnik otrzymywał wolność.
2.mamumissio censu – polegała na wpisaniu niewolnika za przyzwoleniem jego właściciela na sporządzaną co 5 lat przez cenzora listę obywateli.
3.manumissio testamento – było to nadanie wolności w testamencie.
4.manumissio in ecclesia – było to wyzwolenie dokonywane w czasach dominatu przez oświadczenie właściciela złożone przed biskupem i zebraniem gminy chrześcijańskiej.
Sposoby nieformalne (wg prawa wretorskiego):
1.manumissio inter amicosa – było to oświadczenie właściciela o wyzwoleniu w obecności świadków (Justynian wymagał 5).
2.manumissio per epistulam – wyzwolenie za pomocą listu.
3.manumissio per mensam – wyzwolenie prze zaproszenie do stołu.
Nieformalne sposoby uzyskania wolności dawały niewolnikowi tylko faktyczną, a nie prawną wolność. Sytuacja takiego wyzwoleńca była niepewna. Początkowo mógł być on przywrócony do stanu niewoli przez właściciela w każdym momencie. Wyzwoleniec mógł jednak prosić o opiekę pretora. Wówczas pozostawienie niewolnika w sytuacji osoby zależało od woli tego urzędnika dlatego też wyzwoleńców nazywano wyzwoleńcami pretorskimi.
Wyzwoleni sposobem cywilnym stawali się wolnymi i nabywali obywatelstwo rzymskie, ale w swym stanowisku prawnym jako wyzwoleńcy (libertini) byli w stosunku do wolno urodzonych (ingenui) upośledzeni na terenie prawa publicznego, a przez prawo patronatu także na podstawie prawa prywatnego. Prawo patronatu obejmowało szereg powinności wobec poprzedniego właściciela, występującego w roli patrona. Na wyzwoleńcach też ciążył zakaz zawierania związków małżeńskich z osobami należącymi do stanu senatorskiego. Wobec patrona wyzwoleniec musiał wykonywać usługi, do których zobowiązywał się jeszcze przed wyzwoleniem, ciążył na nim obowiązek alimentacyjny wobec patrona, powinien okazywać patronowi posłuszeństwo i uległość co przejawiało się w tym, że nie mógł pozywać patrona do sądu bez zgody pretora. Patron miał prawo karcenia wyzwoleńca, a w przypadkach rażącej niewdzięczności tego ostatniego prawo odwołania wyzwolenia. Prawo patronatu gasło w skutek dopuszczenia się przez patrona w stosunku do wyzwoleńca przestępstwa zagrożonego karą śmierci, nie wypełniania obowiązku alimentacyjnego oraz uzyskania przez wyzwoleńca natalium restitutio (uznanie go przez cesarza za osobę wolno urzodzona).
Najgorsza była sytuacja wyzwoleńców zaliczanych do peregrini dediticii. Do tej kategorii należały osoby, które przed wyzwoleniem były krępowane więzami w celu ukarania lub, którym wypalono piętno czy doświadczono torturami oraz ci, którzy walczyli na arenie lub z dzikimi zwierzętami. Nie mogli oni nigdy stać się obywatelami rzymskimi, ani przebywać w Rzymie, ani w obrębie stu mil od Rzymu (wtedy stawali się ponownie niewolnikami) nie mogli też sporządzać testamentu ani nabywać niczego z testamentu.
W związku z tym, że pod koniec republiki liczba wyzwoleń zaczęła gwałtownie rosnąć, cesarz August wydał dwie ustawy, które ograniczały wyzwolenia:
-lex Fufia Caninia z 2 r. p.n.e. – odnosiła się do wyzwoleń w testamencie, przede wszystkim ograniczała liczbę wyzwalanych niewolników, bez ograniczenia można było wyzwolić tylko dwóch niewolników, po czym tylko ułamkową część ogółu, przy czym ułamek ten zmniejszał się ze wzrostem ilości niewolników, górną granicą wyzwoleń w testamencie była liczba 100 niewolników.
-lex Aelia Sentia z 4 r. n.e. – zawierała postanowienia dotyczące ograniczeń wieku wyzwalanego i wyzwalającego; można było wyzwolić niewolnika mającego co najmniej 30 lat, w przypadku gdy niewolnik miał mniej niż 30 lat trzeba było powołać specjalne consilium i podawać specjalne przyczyny wyzwoleń; wyzwalający mający mniej niż 20 lat mógł dokonać aktu wyzwolenia tylko przed consilium i ze słusznej przyczyny; ustawa ta mówiła także o nieważności wyzwoleń dokonywanych na szkodę wierzycieli oraz na szkodę patrona; powoływała też kategorię peregrinii dedictii.
Oprócz wyzwolenia istniały też inne sposoby zakończenia niewoli. Chodzi tu o nadania wolności przez państwo w nagrodę za zasługi, np. gdy niewolnik odkrył zabójcę swego pana lub pewne przestępstwa, takie jak rabunek, fałszerstwo monet. W czasach chrześcijańskich niewola ulegała zakończeniu, jeśli servus za zgodą swego właściciela wstąpił do klasztoru. Istniało także zasiedzenie wolności (longi temporis praescriptio). Justynian przyjął w tym przypadku 40 lat.
- status civitatis – stanowisko w państwie – obywatelstwo w państwie rzymskim miało istotny wpływ na zdolność prawną, ze względu na obowiązującą tutaj zasadę osobowości prawa. Każdy obywatel rządził się prawem gminy czy też civitas, do której należał, i na odwrót, prawo określonej civitas dostępne było tylko jej obywatelom. Zatem zdolność prawną w sferze prawa rzymskiego miał tylko obywatel rzymski. Z tego tytułu obywatel rzymski miał pewne uprawnienie: w sferze prawa publicznego miał ius suffragii czyli prawo do uczestnictwa w zgromadzeniach ludowych i możliwość głosowania w trakcie ustaw, tudzież wyboru magistratus republikańskich (konsul, pretor, cenzor). Miał także ius honorarium, tzn. że sam mógł być na te stanowiska wybierany. W sferze prawa prywatnego tylko obywatelowi rzymskiemu mogła przysługiwać władza ojcowska, czyli patria potestas (ius proprium civium Romanorum). Przysługiwało mu także ius conubii, tzn. że mógł on zawrzeć małżeństwo uznane przez rzymski porządek prawny (iustum matrimonium). Przysługiwało mu także ius commercii, tzn. że mógł uczestniczyć w obrocie prawnym, czyli podejmować czynności skuteczne w świetle prawa rzymskiego i być przedmiotem praw rzeczowych, korzystać z instytucji prawa spadkowego, a także szukać na drodze procesu sądowego ochrony swoich praw podmiotowych (legis actio) przyznanych mu przez normy prawa rzymskiego przedmiotowego. Z niektórych tych uprawnień mógł korzystać także nie obywatel rzymski, ale tylko wówczas, gdy mu na to zezwolono w drodze osobnego przywileju, który nadawano poszczególnym osobom lub nawet całym grupom społecznym.
- status familiae – stanowisko zajmowane w rodzinie – kolejnym czynnikiem wpływającym za zdolność prawną była pozycja, jaką określony podmiot zajmował w rodzinie (familia). W związku z tym obywatel rzymski mógł być osobą nie podlegającą niczyjej władzy, czyli sui iuris, albo też podlegającą władzy męskiego zwierzchnika familii, czyli osobą alieni iuris. Pełną zdolność prawną miała tylko osoba siu iuris, płci męskiej, bez względu na wiek i nosiła ona miano pater familias.
Zdolność prawna osób alieni iuris była ograniczona niezalężnie od ich wieku ponieważ osoby te nie miały czynnej zdolności majątkowej i cokolwiek one nabywały stawało się własnością ich zwierzchnika familijnego. To samo dotyczyło wierzytelności.
Filius familias mógł być jednak dłużnikiem (bierna zdolność majątkowa) a w odróżnieniu od niewolnika za jego długi można było go nawet zasądzić. Nie wolno było tylko egzekwować ich za życia ojca. Poza tym odpowiedzialność ojca za zobowiązania powstałe w wyniku działań syna była taka sama jak odpowiedzialność właściciela za zobowiązania niewolnika.
Ojciec mógł synowi tak jak niewolnikowi przekazać w zarząd część swojego majątku jako tzw. pekulium. Było ono wyodrębniono z majątku ojca tylko ekonomicznie a nie prawnie, w związku z tym pater familias pozostawał nadal jego właścicielem i odpowiadał za zaciągnięte na nim zobowiązania kontraktowe. Mógł on powiększyć peculium, pomniejszyć a nawet odebrać.
Czynną zdolność majątkową uzyskał filius familias po raz pierwszy dopiero za czasów Augusta, który postanowił, że syn może zatrzymać dla siebie wszystko to co otrzymał w związku ze służbą wojskową. Majątek ten zwał się peculium castrense. Tym majątkiem syn mógł rozporządzać nie wyłączając darowizn i rozporządzeń na wypadek śmierci. Jeżeli jednak zmarł nie pozostawiając peculium castrense stawało się własnością ojca.
W prawie poklasycznym stworzono majątek zwany peculium quasi castrense i był to majątek zdobyty przez syna w czasie pełnienia służby cywilnej i będący jego własnością. Jego sytuacja prawna była taka sama jak peculium castrense. Później zezwolono synowi zatrzymać jako bona adventicia (peculium adventicium) majątek, który syn uzyskał od matki, albo od osób trzecich, a od czasów justyniańskich w jakikolwiek inny sposób. Na takim majątku przysługiwało ojcu prawo użytkowania, chyba że przekazano go synowi z wyraźnym zastrzeżeniem, ze korzystać będzie z niego wyłącznie obdarowany. Syn mógł tym majątkiem swobodnie dysponować, ale w czasach justyniańskich, jeśli syn umarł bezdziedzicznie, peculia te stawały się własnością pater familias, a nie innych dziedziców ustawowych.
Rodzinę rzymską tworzyły osoby związane elementem, jakim była podległość władzy zwierzchnika familijnego zwanego pater familias. Osoby wchodzące w skład tej rodziny to agnaci a łącząca je więź to agnacja albo pokrewieństwo agnacyjne. Zatem krewnymi agnacyjnymi były osoby, które podlegały tej samej władzy ojcowskiej albo podlegały jej, gdyby ów ojciec żył. Jeżeli z jakichś przyczyn dziecko nie wchodziło pod władzę ojca (np. nie było zrodzone z iustum matrimonium) od chwili urodzenia było osobą sui iuris i nie miało żadnych krewnych agnacyjnych. Pokrewieństwo agnacyjne mogło powstać też w sposób sztuczny: przez przysposobienie oraz conventio in manum (wejście żony do agnacyjnej rodziny męża połączone z wejściem pod jego władzę).
Po śmierci pater familias osobami sui iuris stawały się osoby dotychczas bezpośrednio podlegające władzy zmarłego, niezależnie od płci. Kobiety również stawały się siu iuris ale ze względu na płeć nie mogły być głowami rodziny.
Natomiast naturalne więzy krwi łączące poszczególne osoby było to pokrewieństwo kognacyjne (cognatio). Naturalne więzy krwi nie wystarczyły jednak do tego aby stać się agnatem, a można było stać się agnatem nie będąc spokrewnionym w sposób naturalny.
Pokrewieństwo agnacyjne mogło powstać tylko ze strony ojca, gdyż tylko mężczyzna mógł być dzierżycielem władzy ojcowskiej. Kognacja natomiast powstawała również ze strony matki. Pokrewieństwo kognacyjne dopiero od okresu przedklasycznego, dzięki działalności pretora, zaczęło wypierać agnację. Proces ten dopiero zakończył Justynian.
Bliskość pokrewieństwa mierzona była w stopniach. Krewni wstępni to ascendentes, natomiast krewni zstępni to descendentes tak w linii męskiej jaki i w linii żeńskiej.
Stopnie pokrewieństwa mierzyli Rzymianie wg zasady quot generationes, tot gradus, czyli o bliskości stopnia decydowała liczba urodzeń potrzebnych do tego, aby dane pokrewieństwo istniało. Nie liczy się tylko urodzenia osoby której dane pokrewieństwo dotyczyło.
Od pokrewieństwa należy rozróżnić powinowactwo (adfinitas), które jest wzajemnym stosunkiem łączącym jednego małżonka z krewnymi drugiego małżonka. Powinowatym jest zatem krewny małżonka lub małżonek krewnego.
Władza pater familias pierwotnie jednolita nazywała się manus – oznaczało to rękę, rękę karzącą ale też wspomagającą. Później można zauważyć pewne zróżnicowanie i tak władza ojca nazywała się patria potestas, władza męża nad żoną, jeżeli pozostawała ona pod władzą nazywała się manus, władza nad niewolnikami nazywała się dominicia potetas.
Poza osobami wolnymi i niewolnikami istniały rózwnież inne grupy osób:
- personae in mancipio – osoby będące pod władzą pater familias w wyniku mancypacji; były to osoby wolne, ale przez swojego zwierzchnika familijnego oddane innemu w celu uzyskania korzyści majątkowych;
- addictus – dłużnik oddany wierzycielowi aż do odpracowania określonej zasądzonej kwoty (na skutek postępowania per manus iniectionem, było to postępowanie egzekucyjne, w którym wierzyciel brał dłużnika pod swe władanie);
- redemptus ab hostibus – człowiek wykupiony z niewoli za cudze pieniądze aż do uiszczenia kwoty wykupu;
- liber homo bona fide serviens – osoba wolna, która w dobrej wierze służyła u rzekomego pana jako niewolnik;
- colonus – osoba wolna lecz przywiązana do ziemi, której nie wolno jej było opuszczać pod groźbą utraty wolności.
Przyczyny ograniczające zdolność prawną:
1)Infamia – umniejszenie czci obywatelskiej; przewidywały je ustawy i edykt pretorski, stróżem czystości obyczajów był cenzor, który mógł napiętnować nagannie zachowującego się obywatela notą cenzorską. Infamia mogła powstać z mocy samego prawa, np. ze względu na wykonywane zajęcie lub złe prowadzenie się. Infamia mogła też być rezultatem wyroku. Osoby dotknięte infamią nie mogły sprawować opieki, składać zeznań przed sądem, być zastępcą procesowym, wnosić pewnych skarg i innych. Nie mógł poręczać, nie mógł być świadkiem.
Turpitudo – nie miała podstawy w aktach normatywnych; była to tzw. infamia facti (infamia faktyczna), miała wpływ np. przy wyborze opiekuna lub przy prawie rodzeństwa do zachowku jeżeli spadkodawca dał pierwszeństwo person turpis; w razie poprawy obyczajów danej osoby turpitudo ulegała zakończeniu.
2)Addictus – dłużnik oddany wierzycielowi aż do odpracowania określonej zasądzonej kwoty (na skutek postępowania per manus iniection, było to postępowanie egzekucyjne, w którym wierzyciel brał dłużnika pod swe władanie).
3)Redemptus ab hostibus – człowiek wykupiony z niewoli za cudze pieniądze aż do uiszczenia kwoty wykupu.
4)Płeć – miała również wpływ na zdolność prawną; kobieta jako pozbawiona władzy rodzicielskiej nie mogła adoptować cudzych rzeczy, aż do Justyniana, pozbawiona była również prawa opieki nad własnymi dziećmi; z mocy lex Voconia ze 169 r. p.n.e. utraciła w pewnych przypadkach prawo do spadkobrania testamentowego; z mocy senatus consultum Velleianum z 46 roku kobieta nie mogła przejmować cudzego długu lub zań ręczyć.
Osoby prawne:
Osobą prawną może być albo zespół osób (stowarzyszenia, korporacje) albo masa majątkowa (fundacje, zakłady), którym prawo nadaje w pewnym zakresie podmiotowość prawną. Wierzytelności i prawa rzeczowe przysługują tu nie poszczególnym osobom lecz osobie prawnej jako takiej. Za długi nie odpowiadają członkowie tej osoby tylko osoba prawna jako taka.
1)Korporacje – znane były już w okresie obowiązywania ustawy XII Tablic i miały charakter wyłącznie prywatny. Majątek ich był albo majątkiem wspólnym członków zrzeszonych na zasadach spółki lub stanowił własność jednego z nich.
2)Gminy miejskie – przyznano im samorząd i samodzielność gospodarczą, a pretor nadał im procesową i cywilną zdolność prawną; przed podporządkowaniem ich państwu rzymskiemu tworzyły odrębne organizacje państwowe. Dzięki przyznaniu im osobowości prawnej mogły uczestniczyć w obrocie gospodarczym.
3)Stowarzyszenia – w okresie pryncypatu zakładane za zgodą senatu bądź pryncepsa udzielaną na mocy lex Iulia de collegis (z czasów Cezara lub Augusta); były to związki osób prywatnych (collegia corpora sodalitates) wykonujących np. wspólny zawód (np. stowarzyszenia rzemieślników) lub o podobnej sytuacji majątkowej (kasy zapomogowe) lub związanych kultem religijnym (np. bractwa pogrzebowe). Do założenia stowarzyszenia prawo wymagało co najmniej trzech osób (tres faciunt collegium) a do istnienia wystarczała nawet jedna osoba. Miało ono swój majątek, kasę i syndyka, który jako organ dokonywał wszelkich czynności prawnych w imieniu stowarzyszenia.
4)Fiscus – majątek państwowy pozostawiony do dyspozycji cesarza; odkąd w realizacji swych roszczeń z drogi administracyjnej na drogę procesu cywilnego zaczęto prawdopodobnie go traktować jako osobę prawną.
5)Instytucje kościelne (ecclesiae) – uzyskały zdolność prawną prawdopodobnie w czasach chrześcijaństwa dzięki czemu kościoły i klasztory mogły nabywać majątki zwłaszcza w drodze testamentu, posiadać wierzytelności i długi.
6)Fundacje dobroczynne (piae causae) – zaczęły powstawać w V/VI w. n.e. i były to masy majątkowe przeznaczone na cele dobroczynne; miały tą samą zdolność co instytucje kościelne; należały do nich szpitale, przytułki dla bezdomnych, starców i sierot. Ich majątkiem zarządzał pod nadzorem władz kościelnych oeconomus; kwestią sporną natomiast jest czy miały one osobowość prawną.
Zdolność osób fizycznych i prawnych do czynności prawnych:
Zdolność do czynności prawnych polegała na składaniu i przyjmowaniu oświadczeń woli, które wywołują skutek prawny. Zdolność do czynności prawnych była ograniczona przez cztery czynniki: wiek, płeć, choroba umysłowa i marnotrawstwo.
1)Wiek:
a)dzieci (infantes) – te, które nie umiały mówić, a od Justyniana, te które nie ukończyły 7 roku życia, nie miały w ogóle zdolności do czynności prawnych, dzieci nie mogą dokonywać czynności prawnych.
b)niedojrzali (impuberes) – dziewczęta od 7-12 oku życia, a chłopcy 7-14, od czasów Justyniana (zgodnie z koncepcją prokulianów, gdyż sabinianie uzależniali ten okres od fizycznego rozwoju chłopca) mieli oni ograniczoną zdolność do czynności prawnych. W przypadku chłopców z osiągnięciem przez nich dojrzałości dokonywano raz do roku formalnego aktu opartego na prawie sakralnym i zwyczajowym, polegał on na zdjęciu toga praetexta (praetextus – obramowany purpurą) i nałożeniu toga virilis (szata właściwa mężczyźnie). Mogli oni samodzielnie przedsiębrać czynności, które prowadziły do nabycia prawa, a nie do zobowiązania. Dokonana prze niedojrzałego czynność pociągająca za sobą korzyści jak i zobowiązanie wywoływała tylko skutek do korzyści, a w części zobowiązującej nie wywoływała skutku prawnego, była to tzw. czynność kulejąca (negotium claudicans). Osoby te mogły dokonywać w pełni skutecznych czynności tylko przy udziale swego przedstawiciela, który się na to godził. Nie mogli zawierać małżeństw (zawsze, testamentu (czasami mogli).
c)Dojrzali (puberes minores) – od 14-25 lat, mieli pełną zdolność do czynności prawnych, ale ze względu na brak doświadczenia życiowego (lex Laetoria z 191 r. p.n.e.) prawo chroniło takiego młodocianego przed wyzyskiem. Pretor chronił go, albo przez exceptio (skuteczne podniesienie zarzutu w sprawie) albo przez przywrócenie do stanu poprzedniego (restitutio in integrum). Mogli oni dla siebie zażądać ustanowienia kuratora do pomocy w zarządzie majątkiem.
d)Dojrzali powyżej 25 lat (puberes minores) – nabywali pełną zdolność do czynności prawnych.
2)Płeć: kobiety po wyjściu z okresu niedojrzałości nadal były ograniczone w zdolności do czynności prawnych, czynności te musiały dokonywać za zgodą opiekuna.
3)Chory umysłowo (furiosus) – pozbawiony całkowicie zdolności do czynności prawnych, odzyskiwał ją w okresie przerwy w chorobie. Jego majątkiem w czasie choroby zawiadywał curator furiosi.
4)Marnotrawca (prodigus) – osobnik uznany prze pretora za lekkomyślnie trwoniącego majątek, miał ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a do działań umniejszających stan jego majątku potrzebna była zgoda jego kuratora.
Zdarzenia prawne i ich skutki:
Zdarzenia mogą być w ...
JoanEm