Terapia mowy u małych dzieci z autyzmem
Oddział Terapii Behawioralnej dla Dzieci z Autyzmem, działający w ramach Ośrodka Szkolno - Wychowawczego dla Dzieci i Młodzieży Niepełnosprawnej w Poznaniu, powstał zaledwie dwa lata temu. Obecnie obejmuje swoją pomocą dziewięcioro dzieci. Sześcioro z nich prowadzonych jest terapia behawioralną od wrześniu 2000 roku, trójka rozpoczęła pracę we wrześniu 2002 roku. Terapia prowadzona jest w wymiarze od 30 do 40 godzin tygodniowo, z czego 20 godzin realizowanych jest z ramienia Ośrodka. Pozostałe godziny terapii prowadzone są przez przeszkolonych studentów oraz rodziców. Nadzór merytoryczny sprawuje superwizor z Ośrodka Gdańskiego. Celem niniejszej pracy jest przedstawienie osiągnięć Oddziału nad rozwojem mowy u małych dzieci z autyzmem.
Dzieci uczęszczające do Ośrodka (wiek dzieci w momencie rozpoczęcia terapii)
GRUPA I
Dzieci z o różnym stopniu posługiwania się mową
Michał (7 lat)
Pola (4 lata)
Kosma (5 lat)
GRUPA II
Dzieci nie naśladujące dźwięków mowy
Paulina (3,4 roku)
Marcin (4 lata)
Ola (6,5 roku)
Przemek (4 lata)
Maciej (4 lata)
Julian (3 lata)
Powyżej przedstawiona jest tabela dzieci, oraz ich ogólny poziom wyjściowy w momencie rozpoczęcia terapii.
W ciągu naszej pracy, uwzględniając tylko rozwój mowy, uzyskaliśmy efekty :
W GRUPIE I
· rozszerzenie zasobu słownictwa,
· rozwój gramatyki,
· rozwój zdania prostego i rozwiniętego,
· opanowanie umiejętności opowiadania,
· opanowanie umiejętności prowadzenia konwersacji.
W GRUPIE II
· opanowanie przez wszystkie dzieci naśladowania mowy,
· rozwinięcie u dwojga dzieci mowy na poziomie wyrazu - używanie wyrazów lub prostych zwrotów w kontaktach z ludźmi,
· rozwinięcie u czworga dzieci mowy na poziomie zdania.
Chciałybyśmy przejść do przedstawienia etapów dochodzenia do takich efektów w rozwijaniu mowy u dzieci z autyzmem. Wspomniane etapy zazwyczaj (choć nie jest to regułą) mają podobny przebieg u wielu dzieci. Omówimy je na przykładzie jednego z dzieci uczących się w Ośrodku. Dziecko, o którym będzie mowa, rozpoczęło terapię w wieku 3 lat i 4 miesięcy. Stan wyjściowy dziecka dobrze charakteryzują słowa mamy: „Gdy miała dwa lata, zaniepokoiłam się tym, że córka przestała się rozwijać. A nawet można było zaobserwować regres. Przestała się bawić, całą swoją uwagę poświęcała przekładaniu gazet i budowaniu wieży z klocków. Nie chciała również jeść. Nie chciała chodzić na spacery. Nie wykonywała żadnych poleceń. W zasadzie straciliśmy z nią kontakt”.
Terapię rozpoczęto od nauki podstawowych umiejętności związanych z budowaniem motywacji i koncentracją uwagi. Dziewczynka uczyła się wykonywać proste polecenia, takie jak: „Wstań”, „Usiądź na krześle”, „Daj”. Był to również czas przeznaczony do budowania motywacji do pracy. Dziewczynka była nagradzana za każdą oznakę chęci współpracy z innymi ludźmi.
Później przyszedł czas na naukę umiejętności przygotowujących do treningu mowy. Pierwszą z nich było naśladowanie. Jest to umiejętność, której opanowanie pozwala dziecku uczyć się od środowiska. Może naśladować zachowanie swoich rodziców i rówieśników. Przez naśladowanie uczy się wielu umiejętności w zakresie samoobsługi, zabawy, umiejętności przedszkolnych. Jest także podstawą do nauki używania głosu jako środka komunikowania się z innymi ludźmi. W przypadku wspomnianej dziewczynki naukę rozpoczęto od naśladowania ruchów z użyciem przedmiotów np. wrzucanie przedmiotów do pojemnika, budowanie wieży z kloców itp. Dalszym etapem było naśladowania motoryki dużej. Na początku dziecko uczyło się z wielkim trudem. Opanowanie naśladowania jednego ruchu wymagało początkowo 250 powtórzeń. Po 10 miesiącach dziewczynka potrafiła po jednokrotnej prezentacji naśladować ruchy z przedmiotami (wykres nr 1).
Wykres nr 1
W okresie nauki naśladowania rozpoczęto równorzędnie ćwiczenia rozwijające rozumienie mowy. Dziewczynka uczyła się nazywania przedmiotów, które były dla niej znaczące i które ją otaczały. Pierwszym przedmiotem, który nauczyła się wskazywać, był kubek. Nauka tej umiejętności wymagała 350 powtórzeń. W późniejszym okresie znacznie szybciej uczyła się rozpoznawać przedmioty.
Kolejną ważną umiejętności, którą dziecko nabyło było dopasowywanie identycznych i nieidentycznych przedmiotów oraz łączenie ich z obrazkami.
Dużym sukcesem było wyeliminowanie na tym etapie autostymulacji słuchowych, które znacznie utrudniały proces nabywania nowych umiejętności.
Po półrocznej pracy rozpoczęto nowy etap w terapii. Dziewczynka rozpoczęła trening mowy. W pierwszym okresie nauka naśladowania poszczególnych dźwięków wymagała średnio 650 powtórzeń. Po dwóch miesiącach liczba ta spadła do 150, po ośmiu miesiącach wystarczyło jedno powtórzenie (wykres nr 2).
Wykres nr 2
Równocześnie z treningiem naśladowania prowadzona była praca nad wykorzystywaniem nauczonych dźwięków i słów. Dziecko musiało wiedzieć, że mowa spełnia ważną funkcję w życiu człowieka. Aby otrzymać lubiane zabawki i przedmioty dziecko musiało je najpierw nazwać. Później rozpoczął się etap skupiony na rozwoju części mowy: czasowników, przymiotników i innych. Rozwijano umiejętność zadawania pytań takich jak: „Co to?”, „Gdzie jest?” Itp. Dziewczynka uczyła się odpowiadać najpierw na proste pytania: np. „Jak masz na imię?”, „Ile masz lat?”. W trakcie terapii pytania, na które potrafiła odpowiedzieć stawały się coraz bardziej skomplikowane. Ze znanych rzeczowników, czasowników i przymiotników zaczęła tworzyć zdania, opisywać przedmioty i obrazki. Był to moment rozpoczęcia nauki podstawowych form fleksyjnych. Kolejnym ważnym krokiem było rozpoczęcie nauki konwersacji. Dziewczynka uczyła się dialogów, które mogła wykorzystać do nauki zabaw tematycznych, rozmów z dziećmi i osobami dorosłymi. Cały program rozwoju mowy był tak przygotowany, aby służył jej do komunikacji.
Obecny stan mowy dziewczynki opisany zostanie w oparciu o przeprowadzone badanie logopedyczne. Trudno jest określić dokładną ilość słownictwa, jakie używa, bowiem potrafi ona uczyć się nowych słów z otoczenia i wykorzystywać je w czasie rozmowy. Rozbieżność między słownictwem biernym a czynnym ciągle zmniejsza się. Dziecko porozumiewa się używając zdań prostych i złożonych. Odpowiada zdaniem na szereg zadawanych jej pytań. Zaczęła również używać formy morfologiczne oraz tworzyć formy fleksyjne i słowotwórcze, choć umiejętność ta jest na bardzo niskim poziomie. Konwersacja dziecka jest prosta. Dziewczynka ma trudności z podążaniem za tematem rozmowy. Słuch fonematyczny i kinestezja artykulacyjna są prawidłowe. W mowie dziecka pojawia się redukowanie sylab i głosek w nagłosie, upraszczanie grup spółgłoskowych, upodobnienia. Poziom rozwoju mowy dziecka jest wciąż opóźniony w stosunku do normy, choć różnica ta zmniejsza się z miesiąca na miesiąc.
Terapia mowy jest jedną z części indywidualnych programów dzieci. W trakcie pracy w ośrodku, w domu a następnie w przedszkolu, uczone są samodzielności w czynnościach związanych z ubieraniem się, jedzeniem, załatwianiem potrzeb fizjologicznych, myciem się, z organizowaniem sobie czasu wolnego. Ważnym elementem jest przygotowanie do wprowadzenia w grupę rówieśniczą, a więc umiejętność nawiązywania i podtrzymywania kontaktu z druga osobą, umiejętność zabawy, podporządkowywania się poleceniom osoby prowadzącej zajęcia. Praca nad rozwojem mowy jest jednak priorytetem. Przy dobrym prowadzeniu może być bardzo efektywna i może przynieść dziecku, rodzicom i terapeutom wiele radości a przede wszystkim dać szansę na lepsze i godne życie.
Monika ChróstBeata Urbaniak
Bibliografia:
1. Emiluta - Rozya, D, (1984) Wspomaganie rozwoju mowy dzieci w wieku przedszkolnym Warszawa MEN
2. Kania, J,T, (2001) Szkice logopedyczne Polskie Towarzystwo Logopedyczne Lublin
3. Leaf, R., McEachin, J. (Red.) (1999). A work in progress: Behavior management strategies and a curriculum for intensive behavioral treatment of autism. New York: DRL Books.
4. Lovaas, O. I., Ackerman, A., Alexander, D., Firestone, P., Perkins, M., Young, D. B., Carr, E. G., Newsom, C. (1981). Teaching developmentally disabled children: The ME book. Austin, Texas: PRO-ED. [Wyd. pol. (1993). Nauczanie dzieci niepełnosprawnych umysłowo. Warszawa: WSiP].
5. Lovaas, O. I. (1987). Behavioral treatment and normal intellectual and educational functioning in autistic children. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 55, 3-9.
6. Lovaas, O. I., Smith, T. (1989). A comprehensive behavioral theory of autistic children: Paradigm for research and treatment. Journal of BehaviorTherapy and Experimental Psychiatry, 20, 17-29.
7. Maurice, C., Green, G., Luce, S. C. (Red.) (1996). Behavioral intervention for young children with autism: A manual for parents and professionals. Austin, Texas: PRO-ED.
Agnes22_84