Hetu.pdf

HETU (tyb. rgyu; chiń. yun; jap. in) – racja, przyczyna; jedno z podstawowych

pojęć filozofii ind. i buddyjskiej, służące do wyrażania różnego typu zależności

i uwarunkowań.

Termin “hetu” występuje w dwóch kontekstach: metafizycznym i

logicznym. W późniejszej nyâyi-vaiśešice, w której proces poznawania uważa

się za przyczynę sprawczą poznania, niekiedy dochodzi do połączenia obu

kontekstów – metafizycznego i logicznego (racja jako przyczyna).

H ETU W METAFIZYCE . W metafizyce – zwł. nyâyi-vaiśešiki – h. rozumiane

jest jako najbardziej powszechne pojęcie przyczyny, obejmujące zarówno

przyczyny wewnętrzne: inherentną (materialno-formalną) i nieinherentną

(samavayikâraòa, asamavayikâraòa), jak i zewnętrzną przyczynę

instrumentalną (nimitta, karaòa).

W buddyzmie – zwł. w szkołach abhidharmy – gdy analizowano

przyczynowość “zwykłą”, mającą zastosowanie do wszystkich grup elementów

uwarunkowanych (saôskâra), należących zarówno do świata materialnego, jak

i psychicznego, w przeciwieństwie do przyczynowości karmicznej, dotyczącej

tylko “osobowości” i moralności, czyli świadomości (citta) oraz grup

elementów psychicznych (caitasika), terminem “hetu” oznaczano 6 przyczyn,

które odróżniano w związku przyczynowo-skutkowym od czterech typów

warunków (pratyaya) i pięciu typów skutków (phala). Przyczyny te to:

1) przyczyna sprawcza (kâraòa-h.), oznaczająca każdy element biorący

udział w powstaniu elementu uwarunkowanego, ale od niego różny. W tym

typie wyróżniano przyczyny główne (“rodzicielki”, janaka-h.), które jako

jedyne faktycznie powodują pojawienie się elementu (np. ziarno dla kiełka) i

przyczyny wspierające (upâya-h.), wspomagające lub przynajmniej

nieprzeszkadzające (np. ziemia, słońce i wilgoć dla kiełka);

2) przyczyna współpojawiająca się (sahabhû-h.) – element

uwarunkowany, pojawiający się równocześnie z elementem analizowanym,

który może być analizowany zarówno jako jego przyczyna, jak i jego skutek

(np. 4 żywioły w stosunku do siebie wzajemnie czy świadomość i elementy

psychiczne);

3) przyczyna jednorodna (sabhâga-h.) – element poprzedni, występujący

w tej samej serii potoku elementów, który ostatecznie wytwarza taki sam

HETU

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

element (np. ziarno wytwarzające ziarno);

4) przyczyny współwystępujące (saôprayukta-h.) – elementy, które

podczas całego okresu współwystępowania w potoku elementów mają wspólne

podstawy (np. dla świadomości i elementów psychicznych z nią

współwystępujących – wspólne podstawy zmysłowe, wspólne przedmioty

zmysłów i wspólne akty ich ujmowania);

5) przyczyny wszechobecne (sarvatraga-h.) – elementy wywołane przez

cały zespół elementów obecnych w trzech czasach, powodujące powstanie

elementów zanieczyszczonych (zwł. 3 namiętności – pożądanie, niechęć i

omamienie – uznawane za “korzenie związania”);

6) przyczyny dojrzewania (vipâka-h.) – przewina lub zasługa

zanieczyszczona (światowa), zdolna do wyprodukowania pełnego skutku

karmicznego (przyjemności lub przykrości, odrodzenia w innym żywocie itp.).

W analizie wg warunków (pratyaya) – jako pierwszy wskazuje się h.-

pratyaya, warunek przyczynowy, obejmujący przyczyny 2–6 spośród

wymienionych. Niektóre szkoły abhidharmiczne wyróżniają więcej przyczyn

(h.), np. 10, wśród nich nawet takie, jak przyczyna negatywna (asambhâva-h.),

czyli brak przeszkody do powstania skutku (np. brak góry na morzu będący

przyczyną żeglugi).

H ETU W TEORII POZNANIA I LOGICE . W teorii poznania i logice (nyâya,

vijñânavâda) h. oznacza rację wnioskowania. W tym kontekście może być

rozumiane dwojako:

a) termin średni sylogizmu (zw. też lióga – oznaka, albo sâdhaka –

dowodzące), desygnujący cechę, której stałe nieodłączne współwystępowanie z

cechą opisaną z użyciem terminu większego (sâdhya – dowodzone), czyli

przenikanie (vyâpti), przy jednoczesnym aktualnym występowaniu w

podmiocie określonym jako termin mniejszy (pakša), zapewnia poprawność

wniosku. Wniosek jest poprawny, gdy cała klasa przedmiotów objętych

terminem średnim wypada wewnątrz klasy przedmiotów objętych terminem

większym, a termin mniejszy wypada wewnątrz klasy objętej terminem

średnim, przy czym żadna z klas nie jest pusta, żadna nie jest klasą

powszechną ani żadna nie jest klasą rodzajowo jednoelementową.

Relacje h. do pozostałych terminów sylogizmu ind., a zwł. do używanych

HETU

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

w uzasadnieniu (trzeci człon sylogizmu) niepustych terminów “współprzykład”

(sapakša) i “kontrprzykład” (vipakša), zostały precyzyjnie opisane po raz

pierwszy przez Dignâgę w dziewięcioelementowym schemacie zw. kołem h.

(h.-cakra). Tak opisane h. zw. jest “h. o trojakiej postaci” (trirûpa-h., trairûpya-

lióga), jeśli spełnia 3 warunki: 1) jest obecne w podmiocie wnioskowania

(pakša); 2) jest obecne we współprzykładzie (sapakša); 3) jest nieobecne w

kontrprzykładzie (vipakša). Racja związana z właściwą naturą czy istotą rzeczy

zw. jest racją naturalną (svabhâva-h.).

Myśliciele nyâyi przyjmowali, że h. powinno mieć “pięcioraką postać” –

oprócz trzech wymienionych warunków dodawano: 4) musi być takie, żeby

wniosek, do którego ma doprowadzić, nie został zaprzeczony przez inną tezę,

już udowodnioną (nie może prowadzić do niczego absurdalnego); 5) musi być

takie, że nie można mu przeciwstawić innego h., równosilnego, prowadzącego

do przeciwnego wniosku. Niektórzy myśliciele późnej nyâyi wzmacniali

warunki: 1) musi być koniecznie i bezwarunkowo obecne w podmiocie

wnioskowania (terminie mniejszym); 2) musi być znane jako nierozłącznie i

powszechnie występujące z terminem większym we wszystkich przypadkach.

Dalsza analiza h. doprowadziła myślicieli nowej nyâyi (poczynając od

Gaógeśiego) do wypracowywania technicznych definicji przenikania (vyâpti),

czyli owego nierozłącznego związku.

Myśliciele nyâyi przyjmowali, że racja może być potrójna: pozytywno-

negatywna (dająca się wykorzystać we wnioskowaniu pozytywnym i

negatywnym, anvaya-vyatireka); tylko negatywna (kevala-vyatireka); tylko

pozytywna (kevalânvaya). Myśliciele advaita-vedânty przyjmowali wyłącznie

ten ostatni typ.

Inna klasyfikacja potrójnej racji: pûrvavat (“jako to, co poprzedza” –

prowadząca od przyczyny do skutku); śešavat (“jako to, co zostaje” –

prowadząca ze skutku do przyczyny); sâmânyato'drršþa (“powszechnie

postrzegana” – oparta nie na jednolitości przyczynowo-skutkowej, lecz na

podobieństwie, pokrewieństwie środków i celów, analogii funkcjonalnej itp.).

W nowej nyâyi ujęcie stałej relacji h. do sâdhyi przypisuje się

specjalnemu, pozazmysłowemu (alaukika) spostrzeżeniu, zw. ujęciem oznaki

(lióga-parâmarśa).

HETU

Niedostatki tak pojętego h. w pewnych przypadkach, zw. h. pozornym

(hetvâbhâsa), czyli fałszywą racją, omawiane są w klasycznej nyâyi jako

trzynasta z szesnastu kategorii. Pozorne h. są pięciorakie: nierozstrzygające

(anaikântika, savyabhicâra), sprzeczne z założeniami (viruddha), prowadzące

tylko do wątpliwości (prakaraòasama), samo wymagające dowodu

(sâdhyasama), nieodpowiednio użyte (kâlâtîta, bâdhita).

b) Drugi z pięciu członów sylogizmu ind. (pañcâvayava), zw. też h.-

vibhakti, podaje występowanie terminu średniego w terminie mniejszym, w

celu uzasadnienia związku między terminem mniejszym a terminem

większym, sformułowanego w pierwszym członie sylogizmu (zw. pratijñâ,

czyli założenie). Np. w h. “Gdziekolwiek jest dym (termin średni), tam jest

ogień (termin większy), tak jak w kuchni (współprzykład), a inaczej niż w

jeziorze (kontrprzykład)” – terminem mniejszym jest “gdziekolwiek” i “tam”.

W sylogizmie rozbudowanym, dziesięcioczłonowym, jest to człon siódmy.

Szkoły myśli zajmujące się zagadnieniami logicznymi (teorią sylogizmu)

bądź dział filozofii traktujący o tym nazywano często h.-vâda lub h.-vidyâ –

“teorią o h.” (zarówno w odniesieniu do nyâyi klasycznej, jak i do szkół

buddyjskich czy dżinijskich).

S. Vidyabhusana, H.-cakra-ðamaru or Dignâga’s Wheel of Reasons ,

Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal 3 (1937), 627–632; D. H. H.

Ingalls, Materials for the Study of the Navya-Nyâya Logic , C (Mass.) 1951,

Delhi 1988; V. Varadachari, Requisites of a Good H. , Annals of the Bhandarkar

Research Oriental Institute 46 (1965), 43–48; C. Goekoop, The Logic of

Invariable Concomitance in the Tattvacintâmaòi , Dor 1967; K. K. Chakrabarti,

The Logic of Gotama , Honolulu 1977; B. K. Matilal, Logic, Language and

Reality , Delhi 1985; tenże, Perception. An Essay on Classical Indian Theories

of Knowledge , Ox 1986.

Maciej St. Zięba

HETU

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: