wyk. 3..doc

Temat. CZYTANIA DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM

Rola czytania

Struktura czynności czytania
Definicje czytania

Cechy czytania

Umiejętność czytania należy do kluczowych kompetencji  współczesnego człowieka, a nauka czytania jest jednym z podstawowych zadań współczesnego systemu oświatowego. Stwierdzenie to jest powszechnie akceptowane, a od uczniów przez wszystkie lata uczęszczania do szkoły oczekuje się wykorzystania umiejętności czytelniczych.

Czytanie jest procesem złożonym i podlegającym rozwojowi. Dziecko, ucząc się w szkole, zdobywa stopniowo:

ü       umiejętność rozpoznawania słów,

ü       wzbogaca zasób słownictwa i pojęć oraz

ü       wykształca zdolność rozumienia myśli.

Z biegiem czasu teksty staja się coraz bardziej skomplikowane pod względem słownictwa, liczby pojęć i zawiłości struktur gramatycznych. W większym stopniu wymaga się od uczniów umiejętności uchwycenia znaczeń i oceny stylu, wreszcie biegły, dojrzały czytelnik potrafi nie tylko biernie rozpoznawać i akceptować znaczenia poszczególnych symboli, lecz zdobywa ponadto umiejętność interpretowania, wartościowania i rozważania owych znaczeń
( Tinker A. Miles „ Podstawy efektywnego czytania”; Warszawa 1980r.; str.13).

Czytanie polega na pojmowaniu myśli wyrażonych za pomocą znaków graficznych symboli wzrokowych, które tworzą tekst.

Aby osiągnąć dojrzałość w czytaniu, trzeba umieć rozumieć każde słowo. W tym celu nieodzowne jest kształcenie myślenia, które towarzyszy czytaniu.   Podstawę czytania stanowią mechaniczne nawyki takie jak:

-          spostrzeganie od lewej strony do prawej,

-          dokładne przenoszenie wzroku z końca jednego wiersza do początku następnego,

-          przyswojenie zasobu znanego słownictwa.

Czytanie polega na pojmowaniu myśli wyrażonych za pomocą umownych znaków graficznych- symboli wzrokowych, które tworzą tekst.

              Aby móc odczytać tekst trzeba:

1.       znać symbole i ich funkcje;

2.       umieć odbierać symbole w postaci określonych mniejszych lub większych całości, układów zwanych tekstami, czyli dokonywać syntezy znaków , tworzących odczytywany tekst;

3.       umieć dokonać właściwej interpretacji sensu przeczytanego tekstu, czyli zrozumieć tekst;

4.       umieć zastosować zrozumianą treść tekstu do aktualnych celów i potrzeb.[1]

Struktura czynności czytania

Czynność czytania jest realizowana dzięki funkcji wzrokowej, słuchowej, artykulacyjnej i semantycznej. Żadnej z nich nie można uznać za ważniejszą bowiem każda z nich jest niezbędna do prawidłowego procesu czytania.

Rola funkcji wzrokowej w czytaniu

ü       Czynność czytania rozpoczyna się od wzrokowego spostrzegania znaków graficznych pisma. Litery są obrazami pod wieloma względami podobnymi do siebie. Wszystkie litery zbudowane są z linii prostych i krzywych o kształcie owalnym. Różnicuje je połączenie przestrzenne w stosunku do osi pionowej i poziomej, ich wielkość, grubość, krój, wzajemne proporcje i połączenia. Rozpoznawanie tak licznych grafemów jest dla dziecka czynnością trudną. Musi ono przeanalizować poszczególne elementy składowe liter, aby móc je potem odczytywać. Spostrzeganie liter angażuje cały system oko – ruchowo.

ü       Analizator wzrokowy w czasie czynności czytania wykonuje trzy rodzaje ruchów:

-          postępujący (od lewej do prawej strony wiersza);

-          zwrotny (od końca jednej linii do początku następnej);

-          wsteczny (ma na celu ponowną kontrolę spostrzeganych znaków).

Ruchy gałki ocznej mają charakter skokowy, przedzielony fiksacjami czyli przerwami spoczynkowymi (oczy nieruchome i wówczas dokonuje się właściwe spostrzeganie pisma.

Ruchy skokowe (postępujące) dokonują się w trzech fazach

-          przyspieszenie ruchu gałki ocznej;

-          utrzymanie tej szybkości przez dłuższy czas;

-          zwolnienie ruchów gałki i zatrzymanie się.

Ruchy wsteczne (regresyjne) umożliwiają kontrolę poprawności spostrzeganych obrazów, pozwalają korygować niedokładności spostrzegania, umożliwiają rozumienie nowych słów, wyrażeń, zdań. Właściwe spostrzeganie odbywa się podczas przerw fiksacyjnych. Dokonywana jest wtedy analiza i synteza obrazów graficznych i dekodowanie ich znaczenia..

Dzieci z zaburzeniem funkcji wzrokowej mylą litery o podobnym kształcie, opuszczają drobne elementy graficzne, mają trudności z syntezą elementów w jedną całość. Problemy z czytaniem mogą również pojawić się u dzieci ze skrzyżowaną lateralizacją – mylenie liter, trudności w utrzymaniu właściwego kierunku czytania.

Rola funkcji słuchowej w czytaniu

Wyodrębnianiu i przyporządkowaniu właściwych dźwięków w czytaniu służy analizator słuchowy. Analizator składa się z:

ü       receptora czyli ucha, które odbiera bodźce słuchowe i przekłada je na pobudzenia nerwowe;

ü       nerwów dośrodkowych czyli drogi słuchowej, która doprowadza pobudzenie do mózgu;

ü       korowej części analizatora, gdzie dokonuje się analiza i synteza bodźców dźwiękowych,

ü       nerwów odśrodkowych, które przekazują impulsy z mózgu do określonych narządów artykulacyjnych.

Funkcja słuchowa zapewnia prawidłową percepcję mowy (słuch mowny).
Jest czynnością złożoną bowiem angażuje trzy rodzaje słuchu:
- słuch fizyczny – umożliwia różnicowanie bodźców słuchowych pod względem ich siły. Zależnie od natężenia drgań są one odbierane jako tony lub szmery. Nawet niewielkie ubytki tego słuchu mogą uniemożliwić prawidłową percepcję dźwięków mowy i utrudniać czytanie.
- słuch muzyczny – rozwija się na podstawie słuchu fizycznego. Umożliwia różnicowanie dźwięków pod względem wysokości, barwy, czasu trwania. Słuch ten zapewnia płynność oraz wyrazistość czytania.
- Słuch fonematyczny – słuch ten pozwala na wyodrębnianie i identyfikowanie cech fonologicznych dźwięków oraz na pomijanie cech nieistotnych dla potrzeb komunikacji językowej.

Cechą dźwięków mowy są fonemy realizowane w mowie przez głoski. Fonemy swoją jakością i układem decydują o znaczeniu słów. Zmiana jakiegoś fonemu wpływa na zmianę znaczenia słowa. Fonemy cechują się stałością a zarazem dowolnością wymowy. Niektóre fonemy oznaczone są dwiema, a nawet trzema literami (np. koń – konie). Bywa też, że określony zespół liter odpowiada jednemu fonemowi bądź ich kombinacji (wąż - ą, dąb – om, kąt – om). Dlatego chcąc rozumieć czytany tekst trzeba gruntownie go zanalizować – wyodrębnić wyrazy, te zaś na litery, przyporządkować im głoski, dokonać syntezy i ponownej rekonstrukcji tekstu w całości znaczeniowe.

Dzieci, które mają zaburzenia funkcji słuchowej zamieniają głoski dźwięczne na bezdźwięczne, nie odróżniają głosek nosowych, mają kłopoty z uchwyceniem następstwa głosek – co znacznie utrudnia czynność czytania.

Rola artykulacji w czytaniu

Czytanie początkującego czytelnika przebiega łatwiej jeżeli jest wspierane głośną artykulacją. Artykułowanie pomaga sprecyzować, odróżniać dźwięki i przekształcać je w odrębne fonemy. Wymawianie kontroluje słyszenie i na odwrót – słuchanie poprawia wymowę. W początkowych etapach nauki czytania artykulacja jest postawą czytania gło śnego, a także przez dłuższy czas stanowi podstawę czytania cichego (szept). W skład narządu mowy wchodzą: aparat ekspiracyjny (płuca z tchawicą), aparat fonacyjny (krtań i wiązadła głosowe), aparat rezonacyjno – artykulacyjny (jama gardłowa, nosowa, ustna) oraz ruchome narządy mowy (język, wargi, szczęka dolna) i narządy nieruchome (tylna ściana jamy gardłowej, podniebienie twarde, dziąsła i zęby). Dźwięk powstaje pod wpływem powietrza wydychanego z ust, które przechodząc przez tchawicę wprawia w drgania wiązadła głosowe w krtani .

Artykulacja pełni niezwykle ważna rolę w początkowych etapach nauki czytania, bowiem pomaga dziecku odróżniać dźwięki w oparciu o wrażenia kinestetyczne według miejsca i sposobu ich wytwarzania.

Przy nawet niewielkim obniżeniu sprawności mięśniowej narządów mowy pojawiają się następujące trudności: obniża się tempo czytania, pojawiają się błędy w zmiękczeniach, pomija się, bądź myli głoski, upraszcza się struktura odczytywanych wyrazów.

Definicje czytania

Występujące w literaturze definicje pojęcia procesu czytania można podzielić na dwie grupy:

Ø       pierwsza obejmuje określenia typowe dla podejścia lingwistycznego,

Ø       druga- pedagogiczno- psychologicznego.

              Podejście lingwistyczne do czytania szczególną uwagę zwraca na wzrokowy
i słuchowo-dźwiękowy element czytania.

              Podejście pedagogiczno-psychologiczne do czytania eksponuje w definicjach stronę semantyczną tego procesu, nie pomijając bynajmniej wzrokowo-słuchowych i dźwiękowych jego mechanizmów.

Występujące w literaturze definicje pojęcia czytanie charakteryzują je na trzech poziomach:

Ø       jako akt,

Ø       proces oraz,

Ø       umiejętność.

Psychologiczny akt czytania obejmuje wszystko, co dzieje się od chwili, gdy zaczynamy reagować na bodźce wizualne, wywoływane napisanymi lub wydrukowanymi wyrazami, aż do produktu czytania- odpowiedzi czytającego na te bodźce w postaci myśli, reakcji uczniów, mówionych lub napisanych słów, lub tez działalności wszelkiego rodzaju( Malmquist E. „ Nauka czytania w szkole podstawowej”; Warszawa 1987r.; str.24).

              Istota czytania, jak twierdzi Brzezińska, wiąże się ściśle z użytecznością tej umiejętności dla człowieka. Czytanie jako proces obejmuje:

ü       rozpoznawanie symboli graficznych i fonetycznych,

ü       odtwarzanie ich formy,

ü       rozpoznawanie znaczeń tych znaków,

ü       odtwarzanie i rozumienie znaczenia ciągów znaków,

ü       ocenę wartości rozpoznawanych znaczeń,

ü       odniesienie ich do własnego doświadczenia ,

ü       ocenę w kontekście tego doświadczenia,

              Jako istotę czytania ujmuje się również  rozumienie tekstu. W tym procesie wyróżnia się :

Ø       rozumienie sensu wyrazów i zdań zawartych w tekście,

Ø       rozpoznawanie elementów treści,

Ø       poszukiwanie i wyjaśnianie związków rzeczowych i logicznych miedzy elementami treści,

Ø       ujecie ich w pewną całość tak, aby można było odebrać komunikat przekazywany w pierwszej warstwie tekstu,

Ø       rozumienie komunikatu przekazanego w drugiej warstwie tekstu(Jakubowicz A. „Czytanie w początkowych latach edukacji.”; Bydgoszcz 1999r.; str. 18-19)

              Czytanie jest też procesem myślowym, w którym osoba czytająca zarówno „ chwyta” znaczenie, jak i rozważa istotność znaczeń i myśli zawartych w tekście; czytanie nie jest prosta mechaniczna czynnością, ale procesem myślowym, który obejmuje wszystkie rodzaje myślenia: ocenianie, wydawanie sądów, wnioskowanie, rozwiązywanie problemów. Jest to złożona organizacja wyższych procesów psychicznych i jako taka powinna być kształtowana( red.Brzezińska A. „ Czytanie i pisanie- nowy język dziecka”; Warszawa 1987;str. 32-33)

              Kolejna grupa definicji zalicza czytanie do podstawowych umiejętności szkolnych. Stwierdza ona, że czytanie jako umiejętność  funkcjonuje nie tylko w procesie dydaktycznym. Choć rzeczywiście jest ona nabywana przez dzieci w początkowym okresie szkolnej edukacji, staje się nieodzowna w życiu codziennym, w toku działalności zawodowej , przydatna
w zaspokajaniu własnych zainteresowań i zamiłowań(Jakubowicz A.„Czytanie w początkowych latach edukacji.”; Bydgoszcz 1999r.;str.17).

Dzieje się tak dlatego, że wzrosły (i wciąż rosną) wymagania przed, którymi stoi współczesny człowiek.To znaczy, że ludzie, aby sprostać konkurencji na współczesnym rynku pracy, muszą radzić sobie z czytaniem(choć nie tylko) lepiej niż dwadzieścia lat temu. To z kolei oznacza, iż uczniowie również stają przed nowymi wyzwaniami. Zdaniem D. T. Kearns’a „ wchodzimy w erę nieustannego uczenia się, w której praca i edukacja będą ze sobą ściśle związane.[…]Potrzebni są nam pracownicy, którzy będą potrafili przyswajać sobie nowe idee i bez trudności dzielić się nimi z innymi. Krótko mówiąc, potrzebni nam są ludzie, którzy nauczyli się, jak się uczyć.”(Marzano R.J, Paynter D.E „ trudna sztuka pisania i czytania.”; Gdańsk 2004r. ; str.8) .To również dotyczy umiejętności czytania, która ciągle się rozwija
i doskonali wtapiając się w egzystencję człowieka.

              Czytanie nie jest obecnie pojmowane jako całościowa umiejętność, która
w analogiczny sposób funkcjonuje we wszystkich sytuacjach, raczej uważa się ją za szereg wspólnych umysłowych działań, które w bardzo wysokim stopniu są odmienne w zależności od wieku i dojrzałości czytającego, rodzaju czytanego tekstu, stopnia jego trudności oraz od celu czytania(Malmquist E. „ Nauka czytania w szkole podstawowej”; Warszawa 1987r.; str.24).

              Rozwijanie się umiejętności czytania związane jest z równoległym nabywaniem wprawy w zakresie dwóch czynności:

1.       technicznej, polegającej na wiązaniu obrazu graficznego z jego odpowiednikiem słuchowo-kinestetycznym i przetwarzaniem obrazów wzrokowych w mowno-ruchowe;

2.       myślowej, polegającej na asocjacji obrazów wzrokowych i mowno-ruchowych
z treścią pozajęzykowa oraz aktywizowaniem operacji intelektualnych i doznań emocjonalnych do zrozumienia sensu wyrażonego leksyką tekstu.

Rozwijanie się umiejętności czytania rozpoczyna się od nabierania stopniowej wprawy
w czytaniu głośnym. Wprawne głośne czytanie to przede wszystkim czytanie płynne. Dziecko czytając płynnie, czyta początkowo całymi wyrazami, potem grupami wyrazów i zdaniami. Ciągłość wymawiania czytanego tekstu zależy od umiejętności regulowania własnego oddechu, a tempo czytania od rozległości pola widzenia danego dziecka. Rozwijając umiejętność czytania należy dążyć do rozszerzenia pola widzenia, mając na uwadze fakt, że wzrost tego pola dokonuje się głównie u dzieci w młodszym wieku szkolnym.

Cechy czytania:

ü       poprawność,

ü       płynność,

ü       biegłość,

ü       wyrazistość.

              Poprawność czytania polega na wiernym odtworzeniu tekstu podczas jego wymawiania. Poprawne czytanie tekstu wymaga również odczytania wszystkich wyrazów bez zmieniania ich kolejności. To właśnie poprawne i ...