Buk.doc

6. Buk zwyczajny (Fagus sylvatica)

Rola i wymagania siedliskowe. Lasy bukowe stanowią niezwykle charakterystyczny element w krajobrazie Polski. Zachowały się jeszcze rozle­głe ich kompleksy na północy kraju, na Pomorzu (rys. 30), gdzie na falistym krajobrazie morenowym w Puszczy Bukowej kolumnowe drzewostany do­chodzą niemal do 50 m wysokości. Nie mniej pięk­ne są buczyny Podkarpacia i Beskidów. Tutaj buk rośnie zawsze z jodłą. Swoistym pięknem cechują się stare, malownicze lasy bukowe porastające zbocza Bieszczadów.

Powierzchnia drzewostanów, w których buk wy­stępuje jako gatunek panujący, szacowana jest na około 4,1% ogólnej powierzchni lasów w Polsce. Jest on - po dębie, brzozie i olszy - najbardziej rozpowszechnionym drzewem liściastym. Średnia zasobność drzewostanów bukowych, wynosząca około 222 m3 grubizny na 1 ha, stawia buk na pierwszym miejscu wśród wszystkich rodzimych

gatunków liściastych, a z iglastych ustępuje pod tym względem tylko świerkowi.

Najbardziej odpowiednimi dla buka są bogate siedliska lasu liściastego. Występuje też na siedli­skach lasu mieszanego oraz częściowo boru mie­szanego. Najwyższą dynamikę wykazuje jednak ten gatunek na najżyźniejszych siedliskach. Naj­bardziej odpowiadają mu bogate w składniki mine­ralne, dość głębokie i świeże gleby górskie (Lwyż, LG), a na nizinach żyzne gliniaste i piaszczysto-gli­niaste gleby, zwłaszcza z bogatym podglebiem (Lśw, LMśw).

Buk często tworzy lite drzewostany, jednak peł­nię zalet hodowlanych wykazuje on w zespołach wielogatunkowych z dębem, jesionem, jaworem, li­pą, wiązem, jodłą i świerkiem, modrzewiem i jedli­cą. Jednogatunkowe buczyny podobnie jak wszyst­kie monokultury uważa się za wynik błędnej gospo­darki człowieka. Człowiek przez niewłaściwą go­spodarkę w drzewostanach bukowych eliminował z nich gatunki domieszkowe. Musi on obecnie

podejmować działania zmierzające do urozmaice­nia składu gatunkowego buczyn, przez wprowa­dzenie gatunków domieszkowych.

Istotne znaczenie ma buk wprowadzany w for­mie podszytu na ubogie siedliska, zajmowane z re­guły przez drzewostany sosnowe. W tych warun­kach spełnia on bardzo korzystną rolę w pielęgno­waniu gleby oraz sprzyja lepszemu oczyszczaniu jej z gałęzi. Buk jako podszyt można wprowadzić na terenie całego kraju - nawet poza jego natural­nym zasięgiem.

Pozyskanie i przechowywanie nasion. Dobre urodzaje bukwi obserwuje się w drzewostanach bukowych stosunkowo rzadko co 8-10 lat. W mię­dzyczasie zdarzają się urodzaje średnie i słabe. Pąki kwiatowe buka formują się w roku poprzedza­jącym owocowanie, stąd spodziewany rok nasien­ny można już stwierdzić jesienią lub zimą poprze­dzającą rok kwitnienia. Zaobserwować można wte­dy na bukach kuliste pączki kwiatowe wyraźnie odróżniające się od zwykłych spiczastych pączków pędowych. Jak wykazały obserwacje, wysokie tem­peratury czerwca i lipca w roku zawiązania się pączków kwiatowych, wpływają korzystnie na uro­dzaj buka.

Opad bukwi zaczyna się już od końca września lub początku października, przy czym największe nasilenie opadu ma miejsce w pierwszych trzech tygodniach (70-80%). Bukiew opadła wcześniej jest bezwartościowa i zawiera zazwyczaj orzeszki puste lub nadpsute. Orzeszki buka zbiera się naj­częściej z ziemi pod drzewami. Zmiata się je lub zgarnia, nieraz wraz ze ściółką. Pociąga to za sobą konieczność oczyszczania plonu, najlepiej już na miejscu zbioru przy użyciu sit lub wialni. Niekiedy bukiew zbiera się ręcznie wybierając orzeszki poje­dynczo z ziemi na miejscach uprzednio odmiecio­nych lub o ubitej glebie, co umożliwia wstępną se­lekcję nasion już w trakcie zbioru. Taki sposób po­stępowania jest jednak bardzo pracochłonny i ko­sztowny. Zbiór bukwi można jednak znakomicie uprościć i ułatwić przez rozłożenie na ziemi, pod koronami drzew dobrze obradzających, szerokich pasów folii lub siatki plastikowej o drobnych oczkach. Do ostatecznego doczyszczenia bukwi nadaje się doskonale czyszczalnia nasion typu Petkus.

Bukiew można wysiać zaraz po zbiorze albo z lekka przesuszoną (do około 20%) po przecho­waniu przez zimę w szopie Alemanna, w świeżym piasku pod drzewostanem lub w chłodni w tempe­raturze poniżej 0°C. Przy przechowywaniu należy uważać, by nasiona zbytnio (poniżej 20%) nie prze­schły (oznaką przeschnięcia jest jasnobrązowa barwa łupiny nasiennej), gdyż to znacznie obniża ich wartość siewną.

W latach 1947-1966 zbiór bukwi przewyższają­cy 100 ton w skali kraju zdarzył się 5-krotnie a w la­tach 1967-1984 już tylko 2 razy. Wynika z tego po­

trzeba tworzenia zapasów nasion o charakterze re­zerw nasiennych i ich wieloletniego przechowywa­nia. Absolutną koniecznością staje się potrzeba bardziej intensywnego zbioru w latach urodzaju. Ważne jest, by nawet mały lokalny urodzaj wyko­rzystać do maksimum, jeżeli jakość nasion jest wy­soka. Wiadomo również, że do wieloletniego prze­chowywania w chłodni nadaje się bukiew wysokiej jakości. Bukwi niskiej jakości nie warto przechowy­wać, lepiej ją wykorzystać w całości do siewu na najbliższą wiosnę po zbiorze. Nasiona buka o za­wartości wody 9-11 % można przechowywać w chłodni w stałej temperaturze około -10°C przez 4-5 lat.

Podstawową bazą nasienną buka pod wzglę­dem ilościowym są dwa rejony: pierwszy ciągnący się szerokim pasem od dolnego biegu Odry po dol­ny bieg Wisły (28,5% dotychczasowego zbioru) i drugi na południu Polski w pasie Podkarpacia i Karpat rozciągający się od Opolszczyzny po gór­ny bieg Sanu (47,6% zbioru). Badania prowenien­cyjne ukazują wyjątkowy brak plastyczności buka po przeniesieniu poza obszar swojego pochodze­nia. Należy więc wystrzegać się przenoszenia bu­ka w inne rejony klimatyczno-przyrodnicze i inne siedliska.

Ze względu na to, że przenoszenie buka na te­reny inne niż rejon pochodzenia nie jest wskazane, należałoby wykorzystać do tworzenia rezerw na­siennych w chłodniach urodzaj zlokalizowany na­wet na małych obszarach, jeżeli jakość opadającej bukwi jest wysoka, a zapotrzebowanie na nasiona duże.

Odnowienie naturalne. Obfity urodzaj nasion można wykorzystać do naturalnego odnowienia, sposób ten nie pozwala jednak na rozszerzenie kurczącego się obecnie areału uprawy buka. Gdy udział buka jest zbyt mały lub gdy brak go zupełnie, konieczne staje się sztuczne odnowienie. Zakłada się wtedy uprawy podokapowe przez sadzenie, rzadziej przez siew. Na powierzchniach całkowicie odkrytych zachodzi potrzeba założenia przedplonu, a sadzonki powinny być wyhodowane w szkółce odkrytej.

Buk odnawia się bardzo dobrze przez samosiew górny. Przy odnowieniu naturalnym buka bardzo ważna jest jakość gospodarowania w buczynach w okresie poprzedzającym odnowienie naturalne. Wchodzą tu w grę cięcia pielęgnacyjne, które od­grywają podwójną rolę. Z jednej strony przez ich selekcyjny charakter poprawia się jakość drzewo­stanów, a przez to w efekcie genetyczna wartość powstałego pod okapem odnowienia naturalnego. Z drugiej strony cięcia pielęgnacyjne poprzez od­powiednią regulację zwarcia koron i dopuszczenie światła do dna lasu wpływają korzystnie na proces rozkładu ściółki i jakość powstałej próchnicy. To biologiczne, naturalne przygotowanie gleby drogą prawidłowo przeprowadzonych trzebieży i dopro­

wadzenia jej do odpowiedniego stanu winno prze­biegać stopniowo poprzez umiarkowane cięcia w ciągu 20 lat przed rozpoczęciem samego proce­su odnowienia naturalnego. Prawidłowo prowadzo­ne cięcia pielęgnacyjne (trzebieże) w drzewosta­nach bukowych zastępują cięcia przygotowawcze. Bardzo opłacalne jest dobre gospodarowanie w bu­czynach w okresie poprzedzającym odnowienie naturalne, gdyż pozwala na zrezygnowanie z przy­gotowania gleby pod odnowienie. W praktyce jed­nak same zabiegi pielęgnacyjne nie zawsze wy­starczają, zwłaszcza gdy ma się do czynienia z grubą warstwą surowej próchnicy bądź silnym za­chwaszczeniem. Wtedy odpowiednie przygotowa­nie gleby jest potrzebne. Dobre przygotowanie gle­by poprawia wyniki odnowienia naturalnego. Zale­ca się następujące sposoby przygotowania gleby pod odnowienie naturalne buka:

1. Przygotowanie gleby przez odsłonięcie gleby mineralnej. Najprostszym i najbardziej pospolitym sposobem pozwalającym na odsłonięcie 30-40% powierzchni do gleby mineralnej jest wyoranie pa­sów pługiem leśnym. Odsłonięcie gleby mineralnej i opad bukwi bezpośrednio na nią daje najlepsze rezultaty.

2. Przygotowanie gleby przez obróbkę tale­rzówkami. Efekty są tym lepsze, im cieńsza jest warstwa próchniczna. Najlepsze efekty daje przy tym talerzowanie „na krzyż". Jednak jest to mniej korzystne przygotowanie, gdyż uwidacznia się ujemny efekt zmieszania próchnicy z glebą co wy­raża się większym procentem pleśnienia bukwi.

3. Przygotowanie gleby glebogryzarką daje podobne rezultaty jak przygotowanie talerzówką, lecz dodatkowo występuje tu większe uszkodzenie korzeni.

4. Przygotowanie gleby kultywatorami. Jest ono najmniej korzystne. Powoduje większe zachwa­szczenie gleby, daje bardzo słabe rezultaty, szcze­gólnie przy grubej warstwie próchnicy i ściółki.

Najlepsze odnowienie naturalne buka zapewnia rębnia częściowa wielkopowierzchniowa (Ila). Wy­maga ona takich modyfikacji, które nie dopuszcza­łyby do powstawania jednogatunkowych drzewo­stanów bukowych, co jest błędem gospodarowa­nia. Udział gruntów domieszkowych nie powinien być pozostawiony ślepemu losowi, ale winien być w podstawowych normach zaplanowany. Należy określić docelowy skład gatunkowy i do niego dą­żyć. Dla uzyskania odpowiedniego składu gatunko­wego należy z wyprzedzeniem wykonać cięcia gniazdowe i wprowadzić wyprzedzająco, przed od­nowieniem naturalnym buka, odpowiednie gatunki domieszkowe, które takiego wyprzedzenia wyma­gają (np. dąb). Po wprowadzeniu na gniazda do­mieszki trzeba w nich prowadzić zabiegi pielęgna­cyj ne.

Cięcia wykonywane są w czterech fazach: cię­cia przygotowawcze, obsiewne, odsłaniające

i uprzątające. W drzewostanach pielęgnacyjnie za­niedbanych przeprowadza się cięcia przygoto­wawcze (powtarzając je co 2-3 lata). Służą one temu samemu celowi, co cięcia pielęgnacyjne. Zmierzają do przyspieszenia rozkładu ściółki i próchnicy do stanu umożliwiającego odnowienie naturalne.

Dalszą, a w drzewostanach dobrze pielęgnowa­nych często pierwszą fazą realizacji rębni częścio­wej jest cięcie obsiewne. W przeciwieństwie do cięć przygotowawczych i odsłaniających, cięcie ob­siewne musi być związane z dobrym rokiem na­siennym. Cięcie to najlepiej wykonać jest w zimie po opadnięciu bukwi. Ścinka i zrywka w pewnym stopniu przygotowują glebę przez jej wzruszenie, a także powodują częściowo przykrywanie nasion. W całym wstępnym okresie przygotowania drzewo­stanu do odnowień łącznie z cięciami obsiewnymi obowiązuje zasada bardzo ostrożnej i umiarkowa­nej ingerencji w drodze cięć. Umiarkowane cięcia obsiewne dająz reguły bardzo dobre rezultaty, sta­nowiąc jednocześnie zabezpieczenie w razie nieu­danego obsiewu. Cięcia obsiewne zabezpieczają nalotowi wystarczającą ilość światła przez pierw­sze 2-3 lata.

Pierwsze cięcie odsłaniające nad nalotem buko­wym (rys. 31) wykonuje się podczas drugiej zimy po obsiewie, gdy siewki ukończą dwa lata. Jedno­cześnie siewki buka są bardzo wrażliwe na szkody od ścinki i zrywki. Następne cięcia powtarza się za­leżnie od potrzeb co 3-4 lata. Przy cięciach odsła­niających nie stosuje się równomiernego przerze­dzania drzewostanu, lecz prowadzi się pielęgnację (w drodze cięć) powstałych nalotów.

Dla uzupełnienia obsiewu głównego ważne jest wykorzystanie urodzajów częściowych przy frag­mentarycznym przygotowaniu gleby.

Dla podniesienia wartości bardzo istotnego u bu­ka przyrostu z prześwietlenia konieczne jest prze­strzeganie zasady, aby w pierwszych fazach rębni częściowej (cięcia przygotowawcze, obsiewne oraz pierwsze nawroty cięć odsłaniających) nie usuwać najwartościowszych drzew. Pozostawienie tych drzew wpływa na wartość genetyczną samosie­wów oraz podnosi efekty ekonomiczne uzyskiwane z tych drzewostanów.

Po kilku nawrotach cięć odsłaniających, gdy naj­młodszy podrost (rys. 32) osiągnie wysokość 60 cm, należy przystąpić do cięć uprzątających, tj. do całkowitego usunięcia reszty starodrzewu. Jest to praktycznie ostatnie cięcie odsłaniające. Cięcie uprzątające nie może być opóźnione; sa­motnie rosnące buki mogą ulegać zgorzeli słonecz­nej, a szkody w odnowieniu stają się większe. Orientacyjnie przyjmuje się, że cięcie uprzątające następuje po około 15-20 latach od cięcia obsiew­nego i osiągnięciu przez odnowienie około 1 m. Po wykonaniu cięcia uprzątającego przystępuje się do porządkowania powierzchni odnowień. Podczas

porządkowania usuwa się nadmiar nalotów gatun­ków lekkonasiennych (brzozy, osiki) oraz reguluje się ogólnie strukturę uzyskanych nalotów. Dokonu­je się pierwszego czyszczenia buczyn uzyskanych w procesie odnowienia naturalnego.

Następnie przystępuje się do zlustrowania nie obsianych luk, planując rozmieszczenie odpowie­dnich gatunków i przystępuje do sztucznego zale­siania luk.

Typowa rębnia częściowa wielkopowierzchnio­wa prowadzi z reguły do odnowienia wyłącznie cie­nistego buka, eliminując stopniowo domieszki in­nych gatunków. Należy więc przed rozpoczęciem realizacji tej rębni planować i wyprzedzająco wpro­wadzić gatunki domieszkowe w gniazdach. W la­sach niżowych jako domieszka wchodzi dąb, a na­stępnie jesion, jawor, lipa drobnolistna, wiąz, czere­śnia a z iglastych - modrzew, świerk i jedlica. W la­sach górskich buk z reguły wchodzi w skład drze­wostanów regla dolnego z jodłą i świerkiem oraz in­nymi gatunkami domieszkowymi. Domieszki zno­szące ocienienie wprowadza się w fazie pierw­szych cięć odsłaniających.

Domieszkę dębu wprowadza się w gniazdach z wyprzedzeniem 8-12 letnim, ale można nim wy­pełnić większe luki w samosiewie bukowym. Jesion wprowadza się w grupach w miejscach świeżych i wilgotnych, na których buk się nie obsiał. Jawo­rem można wypełniać większe i mniejsze luki w sa­

mosiewie. Modrzew nadaje się do obsadzenia większych nie obsianych miejsc. Podobnie wyko­rzystuje się jedlicę. Świerk nadaje się do „załata­nia" wszelkich luk, a nawet uzupełnienia nim ni­skich samosiewów, z którymi skutecznie konkuruje.

Odnowienie sztuczne. Odnawianie sztuczne buka w praktyce leśnej znajduje rzadziej zastoso­wanie niż samosiew. Na siedliskach borowych w jednogatunkowych sośninach odnowienie sztucz­ne staje się koniecznością przy przebudowie na drzewostany z udziałem buka.

W sprzyjających warunkach glebowych, na tere­nach gdzie nie ma zagrożenia ze strony dzików, gryzoni i ptaków oraz w miejscach niezbyt silnie za­chwaszczających się, wskazany jest siew. Odna­wianie siewem wykonuje się najczęściej pod oka­pem drzewostanu. Bukiew wysiewa się pod moty­kę po przygotowaniu gleby w pasy, w bruzdy, w ta­lerze lub bez przygotowania gleby. Na 1 ha wysie­wa się 20 kg nasion.

Sadzenie jest konieczne w warunkach nie sprzy­jających siewowi i odnawianiu naturalnemu. Glebę przygotowuje się w bruzdy i pasy w odstępach co 1,4-1,5 m, a talerze w kwadrat 1 x 1 m. Sadzi się 8-10 tys. sztuk sadzonek/ha w więźbie 1,5 x 0,5 m; 1,4 x 0,5 m. Stosuje się więźbę bardziej gęstą z uwagi na tendencje do tworzenia przez buka roz­pieraczy. Stosuje się sadzonki jedno- lub dwurocz­ne, niekiedy w trudnych warunkach 3-4-tatki szkół­

kowane. Jednoroczne sadzonki sadzi się pod ko­stur, a starsze - w jamkę. Wybór formy zmieszania zależy od roli, jaką buk ma spełniać w drzewostanie.

Wprowadzając buk w ramach przebudowy pod osłoną drzewostanu sosnowego na siedlisku lasu świeżego, podsadza się go równomiernie na całej powierzchni w ilości odpowiadającej gospodarcze­mu typowi drzewostanu w więźbie 1,6 x 1,6 m lub 2,0 x 1,0-1,5 m. Odsłanianie realizuje się cięciami częściowymi. W innych przypadkach forma zmie­szania zależy od udziału i roli buka w przyszłym drzewostanie. Jako gatunek współpanujący o udziale 20-30% wprowadza się go w formie gru­powej lub kępowej, pod osłoną drzewostanu so­snowego. Można wykorzystywać wszelkie luki i przerzedzenia lub zakładać gniazda bez osłony, których większa średnica nie przekracza 1,5 wyso­kości drzewostanu, zaś mniejsza 1 wysokości.

Omówiony sposób wprowadzania buka powi­nien następować na około 10-15 lat przed wykona­niem cięcia zupełnego między gniazdami z odno­wieniem bukowym i wprowadzeniem sosny.

Na siedliska boru świeżego, gdzie buk spełnia rolę domieszki biocenotycznej i pielęgnacyjnej, na­leży dążyć do otrzymania jednostkowej formy zmieszania i wprowadzać go po 1 sztuce lub w skupieniach po kilka sztuk.

Na powierzchni otwartej bukowi należy zapewnić osłonę z wcześniej wprowadzonego przedplonu.

Pielęgnowanie. Zakres prac pielęgnacyjnych w odnowieniach bukowych zależy głównie od spo­sobu ich powstania. Samosiewy, podsiewy i podsa­dzenia korzystające z osłony drzewostanu najczę­ściej nie wymagają ochrony przed chwastami. Uprawy założone na powierzchniach otwartych, je­żeli powstały z sadzenia, również wymagają nie­wielkiej opieki.

Pierwszą czynnością pielęgnacyjną w natural­nych odnowieniach bukowych jest odpowiednie przerzedzenie samosiewów. Jest to czynność bar­dzo uciążliwa i pracochłonna, ponieważ liczba na­lotów bukowych może dochodzić, a niekiedy nawet przekraczać 1 mln sztuk drzewek na 1 ha, a po przerzedzeniu powinna się zmniejszyć do około 40 tysięcy. Przerzedzenie musi mieć charakter wybiór­czy. Pozostać powinny samosiewki najlepiej przy­rastające, proste, nie uszkodzone.

W okresie czyszczeń wczesnych i późnych kon­tynuowane jest usuwanie z rozwijającego się podrostu bukowego wszystkich drzewek wadli­wych. Buk w stadium młodnika musi być utrzymy­wany w dobrym zwarciu i wzrastać równomiernie w małych kępkach i grupach. Pielęgnując młodniki bukowe należy zwracać uwagę na warstwę górną, z której usuwa się tylko wyraźnie wadliwe drzewka, a więc: rozpieracze, chore, o źle ukształtowanych strzałach i koronach, dwójki". Młodnik bukowy na­leży utrzymywać w dobrym zwarciu. Zbyt silne

przerzedzenie sprzyja tworzeniu się „dwójek" i źle ukształtowanych strzał. Czyszczenia w młodnikach bukowych muszą być możliwie wcześnie rozpoczę­te, powtarzane w stosunkowo krótkich nawrotach, a prowadzone umiarkowanie. Nie można dopu­szczać do tworzenia się w nich luk przez usuwanie rozpieraczy. Rozpieracze muszą być raczej silnie podkrzesywane lub ogławiane. Pod koniec czy­szczeń (w wieku około 25 lat) powinno pozostać na 1 ha od 2500 do 4500 sztuk drzewek.

Trzebieże wczesne rozpoczyna się w wieku drzew 20-30 lat, wybierając 200-400 drzew dorod­nych na 1 ha. Powinny to być tylko drzewa całkowi­cie bezbłędne (proste, gładkie, nie rozwidlone, o pniu w przekroju okrągłym, koronie stożkowatej, gałęziach niezbyt grubych), gdyż buk nie ma zdol­ności poprawiania z wiekiem swego kształtu. Skrzywienia się nie wyprostowują, a rozwidlenia i nieprawidłowo ukształtowana korona pozostają do końca życia. Wytypowane drzewa dorodne ota­cza się stosowną opieką usuwając z ich otoczenia sztuki przeszkadzające im we wzroście. Skłonność buka do rozrostu korony drzew utrzymuje się u te­go gatunku bardzo długo. Dlatego oswobadzanie i oświetlanie koron drzew dorodnych przebiegać powinno ostrożnie i z umiarem. Pozwala to również na ustalenie częstszego nawrotu w trzebieżach wczesnych, które przeprowadza się co 3-5 lat. Dol­ne warstwy są w tym czasie nadal oszczędzane.

W trzebieżach późnych, rozpoczynających się w drzewostanach bukowych w wieku około 50 lat, skorygowana selekcja doprowadza do ostateczne­go wyboru 150-300 drzew dorodnych na 1 ha. Tym drzewom stwarza się warunki dla rozwoju ich ko­ron, które rozwijają się jeszcze w okresie, w którym inne gatunki dawno już utraciły zdolność regenera­cyjną. Duże i silne korony utrzymują niezmiennie wysoki poziom przyrostu miąższości. Aby do tego doprowadzić, trzeba w trzebieżach późnych zwięk­szyć intensywność cięć wokół drzew dorodnych, natomiast przedłużyć okres ich powtarzalności do 10 lat. Przejście do silniejszych, lecz rzadziej po­...