Stosunki.doc

WSPÓŁCZESNE STOSUNKI POLSKI Z PAŃSTWAMI BYŁEGO BLOKU WSCHODNIEGO NA PRZYKŁADACH BIAŁORUSI, UKRAINY I LITWY

Małgorzata Hamera

063 DC

  Stosunki Międzynarodowe

Tematem mojej pracy są stosunki polityczne między Polską, a krajami byłego Bloku Wschodniego, takimi jak Białoruś, Ukraina i Litwa. Stosunki te zostaną przedstawione ogólnie (m.in. sfera dyplomacji, współpraca międzynarodowa – czy też jej brak), jednak szczególny nacisk chcę położyć na kwestie mniejszości narodowych – jaką politykę państwo polskie prowadzi względem nich i jak wpływa ona na kontakty z zagranicą. W związku z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej przedstawię także czy wywiera ona wpływ na naszą politykę względem wyżej wymienionych państw. Moje wnioski oparte będą o literaturę dotyczącą stosunków polsko – białoruskich, polsko – ukraińskich i  polsko – litewskich, czynników integrujących i dezintegrujących Europę Środkową oraz Polski a przemian współczesnej Europy. Poza tym w mojej pracy chcę uwzględnić czynniki ludnościowe w polskiej polityce zagranicznej będące problemem jednoczenia się Europy. Istotne wydają mi się także kwestie mniejszości narodowych, które moim zdaniem są funkcją jedności europejskiej, co zamierzam udowodnić w pierwszym rozdziale. Jako, że każde z tych państw, mimo wcześniejszych koneksji z Blokiem Wschodnim jest zupełnie inne, poświecę każdemu z nich osobny rozdział i zastanowię się jak wygląda współpraca Polski z każdym z nich, jak wygląda nasza polityka sąsiedzka, i osobno np. dla Białorusi – kwestia wspólnej granicy czy dla Ukrainy – skutki Pomarańczowej Rewolucji a stosunki z Polską.

              W pracy wykorzystane zostały materiały zarówno polskojęzyczne jak i w wypadku Białorusi - tłumaczone teksty autorów zagranicznych. W niewielkim stopniu zostały wykorzystane materiały angielskojęzyczne. Wykorzystanych zostało kilka tytułów, najbardziej oddających istotę rzeczy oraz najłatwiej dostępnych. Braki uzupełnione zostały materiałami dostępnymi w Internecie, zarówno publikacjami bezpośrednio na stronach, jak i artykułami z prasy w wersji elektronicznej. Strony, z których korzystałam są sprawdzone, najczęściej oficjalne – strony ministerstwa czy też strony ambasad.

              Praca została podzielona na cztery rozdziały, które stanowią trzon pracy, oraz na wstęp i zakończenie.

              Rozdział I zatytułowany jest „Problematyka ludnościowa w polskiej polityce zagranicznej a proces jednoczenia się Europy” i podzielony został na dwa podrozdziały. Przedstawione są w nim rozwiązania proponowane przez polską politykę wobec mniejszości narodowych, jak wygląda ich zgodność z dokumentami europejskimi, jak wygląda kwestia ludnościowa w polskiej polityce zagranicznej oraz jak służą one zjednoczeniu Europy.

              Rozdział II zatytułowany jest „Republika Białorusi a współpraca i integracja w Europie (przyczyny i konsekwencje izolacji międzynarodowej)”. Przedstawione są w nim wspomniane w tytule przyczyny i konsekwencje izolacji, uwarunkowania gospodarcze, uwarunkowania polityczne, czynniki wpływające na pozycję międzynarodową Białorusi, Koncepcja Nowego Sąsiedztwa oraz kwestia mniejszości narodowej.

              Rozdział III zatytułowany jest „Stosunki polsko – ukraińskie w zarysie ogólnym”. Przedstawiony w nim został ogólny zarys stosunków, co sugeruje sam tytuł, stosunki po Pomarańczowej rewolucji oraz kwestia mniejszości narodowej.

              Rozdział IV poświęcony został stosunkom polsko – litewskim. Nosi tytuł „Stosunki polsko – litewskie, czasy współczesne, okres po 1990 r.” i przedstawione w nim są stosunki między państwami właśnie w tym okresie. Poruszony został także problem mniejszości narodowej.

              W kwestii pisowni nazwisk, tytułów, zamienne używane są spolszczenia jak i pisownia oryginalna.

              Pracę kończy zestawienie literatury źródłowej.

Problematyka ludnościowa w polskiej polityce zagranicznej a proces jednoczenia się Europy.

              W następstwie zasadniczych zmian, jakie zaszły w stosunkach państw wschodnich i zachodnich (nazywane popularnie stosunkami Wschód – Zachód), szczególne znaczenie mają standardy ochrony mniejszości narodowych wypracowane w ramach KBWE oraz Rady Europy. Prace te mają charakter wielostronny, wskazują kierunki i możliwości regulacji praw wyżej wspomnianych już mniejszości narodowych w państwach europejskich, a co za tym idzie, także dotyczy to Polski jako pełnoprawnego członka Unii Europejskiej. Działalność ta ma w założeniu stworzyć podstawę rozwiązań dla prawa międzynarodowego.

              W Dokumencie Końcowym Spotkania Wiedeńskiego z 19 stycznia 1989 roku państwa KBWE zobowiązały się do: podjęcia wszelkich niezbędnych kroków ustawodawczych, administracyjnych, sądowniczych oraz innych wiążących się ze sprawą oraz do realizacji wiążących je dokumentów prawa międzynarodowego, celem ochrony praw człowieka i podstawowych wolności osób należących do mniejszości narodowych na terenie państw – sygnatariuszy; Powstrzymania się od jakiejkolwiek dyskryminacji osób należących do mniejszości oraz sprzyjania realizacji ich prawowitych interesów i aspiracji w dziedzinie praw człowieka, a także podstawowych wolności; Stwarzania i chronienia warunków do popierania tożsamości etnicznych i kulturowych, językowych, religijnych mniejszości narodowych na ich terytorium które zamieszkują; Szanowania swobody korzystania z praw przez osoby należące do mniejszości oraz zapewnienia im pełnego równouprawnienia.[1]

Ponadto podczas spotkania w Wiedniu uczestnicy powołali Pierwszą Konferencję w sprawie Ludzkiego Wymiaru KBWE, mającą na celu wyprawowanie lepszej sytuacji w dziedzinie szeroko pojętych praw człowieka.[2]

Zasadnicze znaczenie w odniesieniu do problemu mniejszości narodowych miała Druga Konferencja w sprawie Ludzkiego Wymiaru KBWE, przeprowadzona w Kopenhadze w dniach 5 – 29 czerwca 1990. W traktacie obrad Konferencji państwa uczestniczące przedstawiły trzy podstawowe zasady dotyczące mniejszości. Zadeklarowały po pierwsze : poszanowanie praw osób należących do mniejszości narodowych stanowiące część powszechnie uznanych przywilejów człowieka , a ich realizację uznały za istotny czynnik pokoju, sprawiedliwości, stabilności i demokracji. Po drugie: pełne prawo osób należących do mniejszości narodowych do nieograniczonego i skutecznego korzystania z przywilejów i podstawowych wolności człowieka. Oraz ostatecznie: wolność wyboru przynależności do mniejszości narodowej, przy czym z dokonania wyboru nie mogą wynikać żadne negatywne następstwa. [3]

W raporcie ze Spotkania Kopenhaskiego uczestnicy w części Perspektywy i przesłanki rozwoju europejskich standardów ochrony mniejszości narodowych wskazali zasadnicze czynniki wpływające hamująco na rozwój ochrony mniejszości narodowych.

Postrzegając zmiany w państwach Europy Środkowo – Wschodniej, demokratyzację życia i społecznego, wskazywano z jednej strony na szanse, jakie te przemiany stwarzają dla rozwiązania problemów mniejszości. Z drugiej zaś podkreślają konfliktogenny charakter kwestii mniejszości narodowych, związany z rozpadem dotychczasowych struktur politycznych. Przemiany w Europie Środkowo – Wschodniej wywierają również bardzo poważny wpływ na kształtowanie standardów w państwach Europy Zachodniej. W dokumencie zaznaczono, iż wyprawowane w demokracjach zachodnich systemy rozwiązania problematyki mniejszości opierające się na podstawowych prawach człowieka i obywatela, są już niewystarczające i koniecznie staje się poszukiwanie nowych rozwiązań formalnoprawnych. W innym kontekście, przede wszystkim politycznym, widać obecnie również status tzw. robotników – emigrantów, którzy stanowiąc w danym państwie grupę liczną, mają prawo domagać się praw przynależnych mniejszościom narodowym.

W Dokumencie Kopenhaskim wskazano również – co jest szczególnie ważne dla nowych rozwiązań – kierunki, w jakich powinna być prowadzona działalność, mające doprowadzić do wyprawowania europejskich standardów ochrony mniejszości z uwzględnieniem przemian systemów politycznych i ekonomicznych w państwach Europy Środkowej, Wschodniej i Południowo – Wschodniej. Zwrócono uwagę na konieczność ustanowienia mechanizmów implementacyjnych, kontrolnych i informacyjnych w dziedzinie ochrony mniejszości. Za konieczne uznano też ustalenie, na podstawie prac KBWE, standardów o charakterze prawnomiędzynarodowym, ze szczególnym zwróceniem uwagi na prawa człowieka oraz na prawo krajowe.

Problematyką mniejszości narodowych zajęli się również twórcy Paryskiej Karty Nowej Europy[4]. W części Nowa era demokracji, pokoju i jedności potwierdzono, „że będzie chroniona etniczna, kulturowa, językowa  i  religijna tożsamość  mniejszości narodowych oraz że osoby należące do mniejszości narodowych mają prawo do swobodnego wyrażania, ochrony i umacniania tej tożsamości bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa”. Zdecydowanie opowiedziano się za zwalczaniem form nienawiści rasowej, etnicznej, antysemityzmu, ksenofobii i dyskryminacji.

Również w ramach KBWE doszło w lipcu 1991 roku do spotkania ekspertów poświęconego wyłącznie problematyce mniejszości narodowych. Przedstawiciele państw uczestniczących w konferencji wskazali różnorodne warianty rozwiązań zarówno na poziomie problemów lokalnych, jak i szeroko pojętej współpracy międzynarodowej. Bardzo istotnym elementem obrad było podkreślenie zróżnicowania i odmienności systemów konstytucyjnych, co - zdaniem obradujących — uniemożliwia powszechne jednego podejścia do problemu. Szczególną uwagę zwrócono więc na sytuację mniejszości w państwach, w których instytucje demokratyczne dopiero się konsolidują. Praktyczne rozwiązania kwestii etnicznych zawiera Dokument Helsiński z 10 lipca 1992 ro­ku. „Wyzwania czasu przemian". Państwa-sygnatariusze postano­wiły bowiem powołać Wysokiego Komisarza ds. Mniejszości Na­rodowych. Zgodnie z Dokumentem osoba sprawująca ten urząd jest powołana do „wczesnego ostrzegania" i „wczesnego reagowania" w „możliwie najwcześniejszym stadium napięć dotyczących kwe­stii mniejszości narodowych [...]. Mowa tu o napięciach, które nie wyszły jeszcze poza stadium wczesnego ostrzegania, lecz które — zdaniem Wysokiego Komisarza — potencjalnie mogą przekształcić się w konflikt w ramach KBWE, naruszający pokój, stabilność lub stosunki między państwami uczestniczącymi, a to wymagałoby już uwagi i działania Rady Europy. Kraje złożyły także zobowią­zanie, iż będą się powstrzymywać od przesiedleń mających na celu zmianę struktury etnicznej obszaru wchodzącego w skład ich tery­torium. Również zagadnienia mniejszości znajdują się w centrum zainteresowania prac Rady Europy. Powołana Komisja „Demokra­cja przez Prawo" przyjęła 30 maja 1990 roku Zbiór zasad dotyczą­cych mniejszości narodowych. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy uchwaliło l października 1990 roku rekomendację O pra­wach mniejszości.

Problematyka ludnościowa w polskiej polityce zagranicznej

Polska od początku procesu KBWE duże znaczenie przywiązy­wała do zagadnienia współdziałania państw w rozwiązywaniu problemów mniejszości narodowych. Chodzi szczególnie o zapewnie­nie ciągłości wielostronnych negocjacji zapoczątkowanych konferencją w Helsinkach. Idea utworzenia Rady Współpracy Europejskiej, przedstawiona na forum Rady Europy 29 stycznia 1990 przez ówczesnego premiera T. Mazowieckiego, była potem w krotnie prezentowana również przez byłego ministra spraw zagranicznych K. Skubiszewskiego. Jednocześnie Polska kontynuowała intensywne zabiegi o przystąpienie do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. W epoce „postzimnowojennej", kiedy to niezbędne staje się zbudowanie nowych struktur ogólnoeuropejskich, akty rola Polski została jeszcze bardziej zdynamizowana. Podjęte przez nią działania pozwalają również na wypracowanie własnych standardów   rozwiązywania   problematyki   mniejszości   narodowych w ramach umów i deklaracji dwustronnych podpisywanych 1989 roku. Wzór dla zawieranych porozumień stanowią postanowienia zawarte w dokumentach KBWE oraz Rady Europy.

13 października 1990 roku podpisano „Deklaracje o zasadach i podstawowych  kierunkach rozwoju stosunków polsko - ukraińskich". W pkt. 8 Deklaracji strony wyraziły pogląd, że zagadnienie mniejszości narodowych we wzajemnych stosunkach stron osadzone jest w szerokim kontekście humanitarnego wymiaru o europejskiego procesu. W Deklaracji zwrócono uwagę na znaczenie problematyki mniejszościowej w rozwijaniu konfliktów oraz w dążeniu do ich pozytywnego wymiaru. Zadeklarowano też podstawowe prawa mniejszościowe, otwierając tym samym drogę dalszych negocjacji. W „Traktacie między Rzeczpospolitą Polską a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy" z 18 maja 1992 roku strony w sposób wyraźny podkreśliły że uznają   prawo  członków   mniejszości   polskiej na Ukrainie i mniejszości ukraińskiej w Rzeczypospolitej Polskiej do: nauczania i uczenia się języka ojczystego i w języku ojczystym, swobodnego  posługiwania     się nim, rozpowszechniania i wymiany informacji w tym języku, zakładania i utrzymywania własnych instytucji, stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i religijnych, wyznawania i praktykowania swojej religii, używania imion i nazwisk w brzmieniu przyjętym dla języka oj­czystego, ustanowienia i utrzymywania niezakłóconych kontaktów mię­dzy sobą w miejscu zamieszkania, jak również wymiany w ru­chu granicznym.

W „Deklaracji o dobrym sąsiedztwie, wzajemnym zrozumieniu i współpracy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Białoruś" z 10 października 1991 roku strony zobowiązały się do podejmowania działań na rzecz poprawy położenia mniejszości narodowych: pol­skiej na Białorusi i białoruskiej w Polsce. Jednocześnie obydwa pań­stwa zadeklarowały ochronę wzajemną zabytków historii i kultury.

„Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Białoruś o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy" z 23 czerwca 1992 roku wymienia następujące akty międzynarodowe, na podstawie których będą rozwiązywane problemy mniejszościowe: Pakt Praw Człowieka, Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpra­cy w Europie, Paryską Kartę Nowej Europy oraz Dokument Spot­kania Kopenhaskiego.

Zapewnienie o kierowaniu się normami europejskimi ujętymi w odpowiednich dokumentach KBWE znalazło się również w „De­klaracji o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Litewską", podpisanej 13 stycznie 1992 roku. Stwierdzono w niej m.in., że o przynależno­ści państwowej osób zaliczających się do mniejszości narodowych, które zamieszkują terytorium układających się stron, będą decydo­wały normy prawa międzynarodowego. Gwarancje zachowania i krzewienia tożsamości etnicznej, własnej kultury oraz nauczania języka ojczystego na poziomie przedszkolnym i szkolnym zawarto również m.in. w „Traktacie między Rzecząpospolitą Polską a Fe­deracją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy" z 22 maja 1992 roku. Również ustalenia podpisane w „Traktacie między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Łotewską o przyjaźni i współ­pracy" z l lipca 1992 roku i w „Traktacie między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Estońską" z 2 lipca 1992 roku opierają się na powszechnie przyjętych standardach międzynarodowych.

Czy podjęte przez Polskę rozwiązania problematyki ludnościowej służą zjednoczeniu Europy?

              Okres po 1989 roku można wyróżnić jako kolejny nowy etap polityki polskiej wobec problematyki ludnościowej w stosunkach międzynarodowych. W poprzedzających go latach o kształcie roz­wiązań, jakie w tej dziedzinie przyjmowano, decydowały głównie czynniki ideologiczne. Generalna koncepcja tej polityki była oparta na improwizacyjnym charakterze podejmowanych działań, mają­cych   na   celu   realizację   zasadniczej   linii   polityki   państwa socjalistycznego wobec Polonii. Wszelkie przedsięwzięcia w tym zakresie dotyczyły jedynie „wychodźstwa polskiego" (później „Po­lonii Zagranicznej") z obszaru krajów kapitalistycznych. Powodo­wało to, że poza zasięgiem podejmowanych działań znajdowały się miliony osób polskiego pochodzenia, które ...