dekonstr.ost.pdf

DEKONSTRUKCJONIZM W LITERATURZE (ukształtowany na przełomie lat 70. i

80.)

1. Szkoła dekonstrukcji

Dekonstrukcjonizm – literaturoznawcza orientacja ukształtowana przez badaczy

amerykańskich zainspirowanych twórczością J. Derridy , któremu w głównej mierze

zawdzięczają oni filozoficzne oraz operacyjno-analityczne podstawy swej refleksji

krytycznej.

Przez entuzjastów traktowany nawet jako szkołą tajemnej wiedzy o uniwersalnej mocy

wyjaśniania lub jako niepowtarzalna okazja włączenia własnego krytycznego dyskursu w

„wolną grę” sygnifikacji, wyzwoloną z naukowych rygorów ścisłości

i racjonalności.

Przez przeciwników uważany za rodzaj mafijnego stowarzyszenia badaczy dążących do

opanowania dyscypliny albo również umysłów mniej krytycznych słuchaczy

czy też za wyraz nieszkodliwego „derridadaizmu”.

sekciarsko-ludyczna atmosfera

Dekonstrukcjonizm jest przedmiotem wykładów na uniwersytetach ; prace

dekonstrukcjonistyczne pojawiają się w czołowych czasopismach amerykańskich, np. „New

Literary History”, „Critical Inquiry”, „Modern Lanuguage Notes”, „Diacritics”

Ruch ten ustabilizował się w momencie śmierci Paula de Mana – drugiego po Derridzie ojca-

założyciela dekonstrukcjonizmu oraz Eugenia Donato – organizatora poststrukturalistycznego

literaturoznawstwa.

!!! Obiekt dekonstruowania - przede wszystkim metody i założenia Nowej Krytyki !!!

Nycz nie opisuje ani kontekstów literackich dekonst., ani ich podziału.

!!! Źródło dekonstr. w teorii literatury – filozoficzna twórczość Derridy

ALE:

nie jest to dokładny przekład poglądów D. na literaturę (z wieloma rzeczami D. by się

nie zgodził – np. dekonstr. jako metoda czytania)

pojęcie to ma inny sens czysto filozoficzny, a inny w obrębie semiotyczno-

literaturoznawczej problematyki

Trzy fazy dekonstrukcjonizmu – okresy konstytuującego rozwoju, instytucjonalizacji i

krytycznych przekształceń:

I – inauguracja ruchu

o 1966 – referat Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych

wygłoszony przez Derridę

o 1979 – antologia Dekonstruction and Criticism – teksty de Mana, Millera,

Hartmana, Blooma, Derridy

o 1979 – Paul de Man, Allegories of Reaching

o obszerna antologia poststrukturalistycznych prac Textual Strategies

o praca zbiorowa Martin Heidegger and the Question of Literature –

konfrontacja Derridańskiego dekonstrukcjonizmu z Heideggerowskim

projektem destrukcyjnej poetyki

II – analityczna kodyfikacja oraz poważna krytyka

o książki metakrytyczne

 1980 – prace Belsey I Lentricchii

 1981, 1982 – prace Cullera

 1982, 1983 – prace Norrisa

 1983 – praca Leitcha

 1984 – praca Goodhearta

o prace Barbary Janson, Josepha Riddela, Jeffreya Mehlmana, Shoshany Felman,

Rodolphe’a Gasché

III – dążenie do rozszerzenia operacyjnego zasięgu oddziaływania

dekonstrukcjonizmu na nie spenetrowanych dotąd terenach

wiedzy o literaturze ; eksterioryzacja metod na obszary innych

dyscyplin; konfrontacja głównych założeń z koncepcjami

współczesnych teorii nauki, estetyki i teorii sztuki

 czasopisma: „New Literary History”, „Critical Inguiry”, „Modern

Language Notes”, „Diacritics”, “Glyph”, “Yale French Studies”,

“Boundary”, “Sub-Stance”, “The Georgia Review”

 śmierć P. de Mana I Eugenia Donato

Dzieje dekonstrukcjonizmu świadczą o praktycznej instytucjonalizacji ruchu

w ramach literaturoznawstwa.

Krytyka:

spowodowała nowe ujęcie wielu podstawowych zagadnień;

wniosła inspirujące idee do typologii form i koncepcji formacji dyskursywnych;

postawiła w nowy sposób kwestie podmiotowości i autobiograficzności;

sproblematyzowała złożone relacje między literaturą a krytyką;

zwróciła uwagę badaczy na konieczność krytycznej analizy procesów legitymizacji

stosowanych metod i teorii, ich niestematyzowanych

i nieuświadamianych założeń, które w istotnej mierze warunkują, a czasem wyraźnie

determinują, kształt i znamiona przedmiotu poznania.

Dekonstrukcjonizm można traktować jako eksperymentalną zmianę punktów widzenia ,

świadomie ekstrawagancki, wyrafinowany retorycznie, patetyczny

w tonacji i skrajny we wnioskach sposób mówienia o kluczowych problemach badań

literackich .

2. Krytyka języka filozoficznego

„Filozofia jest rodzajem pisarstwa” ( Richard Rorty ). – z tego wynika impet

filozoficznego projektu Derridy

Filozofowie piszą, lecz nie są skłonni uznać, by mogło to w decydującej mierze

warunkować zakres i charakter ich działalności ( Derrida ) – Filozofowie określają

specyfikę swych zadań, pomijając rolę pisma i języka. Filozofia stara się zignorować

swój tekstualny status, ale przecież figury retoryczne zniekształcają sformułowane

filozoficznie programy.

Dekonstrukcjoniści pokazują wzajemne związanie i zmienną hierarchię między

filozofią a literaturą. Żeby móc w ten sposób spojrzeć na sprawę, wg Rorty’ego są

nam potrzebne dwie osoby:

o filozof , który czuję się dotknięty tym, że mógłby być podporządkowany

determinantom tekstualnym; myśli, że mówi jasnym językiem

o wytwórczyni literatury , której rzednie mina, gdy dowiaduje się, że jej utwór

może być podtrzymywany przez filozoficzne opozycje; cce tylko, by jej

utwory się spodobały

dekonstr. pokazuje, że każde z nich używało złożonych idiomów, do których ta druga

osoba istotnie się przyczyniła  są przerażeni

Dyskurs między filozofią a literaturą pokazuje dwa aspekty semantycznej organizacji

tekstu (Chodzi tu o dekonstruowanie oczywistości., „dogmatów” zarówno zdrowego

rozsądku, jak wiedzy filozoficznej, czy literaturoznawczej):

o Profesjonalny dyskurs filozofa cechuje przeświadczenie o neutralności

medium i wiara w bezpośrednie odniesienie do tego, co jest poza wszystkimi

reprezentacjami. Pomija rolę pisma jako źrodła mediatyzacji oraz języka

o naturalna dykcja literata zdaje się polegać na uznaniu poetyckiej „mowy

innej” jako afilozoficznej i aintelektualnej. nie bierze pod uwagę ukrytych

założeń o rozmaitym, także najogólniejszym charakterze, które noszą ślady

metafizycznych opozycji

Wg Derridy myśl w zachodniej tradycji filozoficznej jest skonstruowana zawsze w

terminach opozycji :

o bycia – nicości

o istoty – zjawiska

o wewnątrz – zewnątrz

o rzeczywistości – przedstawienia

o rzeczy – znaku

o dobra – zła

o prawdy – fałszu

o ducha – materii

o duszy – ciała

o życia – śmierci

o natury – kultury

o świadomości – nieświadomości

o bezpośredniego – zmediatyzowanego

o tożsamości – różnicy

o mowy – pisma

o znaczonego – znaczącego

itd.

charakter prymarny, charakter wtórny,

dodatni negatywny

Wg Derridy powszechnie przyjęty model komunikacji ma charakter fonocentryczny

– uprzywilejowujący głos kosztem pisma, sygnifikant kosztem signifikansu.

o Fonocentryczna opcja daje podstawę nastawieniu logocentrycznemu,

polegającemu na wierze w samoobecność znaczenia, na uznaniu prymatu i

uprzywilejowanego statusu rozumu, który zdaje się obywać bez pomocy

języka w dociekaniu fundamentalnej prawdy.

W koncepcji tradycyjnej mowa rozumiana jest jako proces bezpośredniego i

spontanicznego ujmowania znaczenia. W bezpośredniej rozmowie, słyszenie i

rozumienie zdają się utożsamiać, sygnifikansy zaś zacierają się w swej naturalnej

przejrzystości otwierając podmiotowy bezpośredni dostęp do jego świadomości, gdzie

mówimy, co chcemy powiedzieć, i wiemy, co mówimy.

3. Derridańska filozofia języka

Poglądy Derridy zawsze wyprowadzane były w toku destrukcyjnej analizy dominujących

stanowisk .

główny element jego stanowiska: o języku jako o systemie różnic,

o niezdeterminowaniu znaczenia, o nieuniknienie figuralnym charakterze języka –

zawarte są w krytycznych rozstrząsaniach tekstów de Saussure’a, Austina i

nawiązaniach do myśli Hegla, Heideggera i Nietzschego

F. de Saussure:

język to system znaków

znaki są arbitralne i diakrytyczne

w języku istnieją tylko różnice bez składników pozytywnych

Język i pismo to dwa odrębne systemy znaków, pismo jest obrazem języka,

przedmiotem językoznawstwa jest wyłącznie wyraz mówiony.

pismo – zewnętrzne uzupełnienie, techniczny srodek zapisu i utrwalenia znaku

Derrida – jeśli nawet pismo jest określane tylko przez cechy tradycyjnie

mu przypisywane, to mowę można uznać za pewną formę pisania. Ten gest proto-pisania

sytuuje w nowym kontekście dawną opozycję.

Argumentacja Derridy zmierza do:

ujawnienia sprzeczności między radykalnymi implikacjami koncepcji języka jako

systemu różnic a równoczesną afirmacją „logocentryzmu” w koncepcji znaku

ukazania szczególnej logiki rządzącej nierozstrzygalną grą między tymi ujęciami na

przykładzie opozycji mowa ↔ pismo

pewnego rodzaju rozwiązania czy stematyzowania tych sprzeczności

dzięki powtarzaniu na poziomie metateoretycznym owego tryby postępowania, który

ma prowadzić do gramatologii jako nauki o piśmie i tekstualności

w ich najogólniejszych znaczeniach

Nie chodzi tu o próbę dowodzenia pierwszeństwa pisma nad mową, a o pewną zasadę

badania – polegającą na rozpoznaniu w tym, co dodatkowe i wtórne, modelowych

postaci generalnych cech obu antagonistycznych form badanego zjawiska.

Austin , How to Do Things with Words

wykorzystanie do wyjaśnienia kwestii znaczenia wypowiedzi przez analizę systemu

aktów mowy

wyróżnia 2 klasy wypowiedzi:

o konstatywy – zwykłych wypowiedzi, które mogą być prawdziwe lub fałszywe

oraz

o performatywy - nie podpadają pod to kryterium, a wypowiadanie jest tu

zarazem wykonywaniem tego, o czym mowa – kryterium

stosowne/niestosowne

wnioski: konstatywy mogą być faktycznie szczególnym przypadkiem

zgeneralizowanej per formatywności

chce odróżnić „poważne” wypowiedzi naturalnego języka jako podstawowych,

podpadających pod kryterium prawdy/fałszu od „niepoważnych”: wypowiedzi fikcyjnych,

scenicznych itp. - jako pochodnych, imitujących faktyczne akty mowy i pasożytniczo

uzależnionych od ich spełnienia.

Argumentacja Derridy zmierza do wykazania, że:

jakakolwiek językowa sekwencja może być znacząca i zrozumiała tylko o tyle, o ile

jest powtarzalna, o ile może być odtwarzana w różnych sytuacjach i przez różne

osoby. jeśli warunkiem znaczenia jest spełnienie konwencjonalnej, powtarzalnej

procedury, to „imitacyjność” nie jest zjawiskiem pochodnym w stosunku

do „oryginalnej” wypowiedzi, lecz odwrotnie – stanowi jej warunek możliwy

o iterabilność , która wiąże w sposób konieczny powtórzenie z innością,

odróżnieniem i zmianą – generalny warunek inteligibilności 1

skoro znaczenia i illokucyjna moc wypowiedzi zależy w istotnej mierze

od kontekstu i jego rozpoznania, to teoria aktów mowy powinna być zdolna

do przewidzenia i specyfikacji każdej ewentualnej cechy kontekstu,

która mogłaby wpłynąć na powodzenie danej wypowiedzi

Propozycja ujęcia znaczenia jako „nieskończonej implikacji”, rozumianej jako proces

dyseminacji .

4. Dekonstrukcja jako metoda

możliwość rozumowego ujęcia problemu

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: