Gryffin.doc

PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO

Ricky W. Gńffin jest stosunkowo młodym autorem. Urodzony w 1950 roku, cieszy się już uznaną pozycją w dziedzinie zarządzania. Doktorat obronił w Houston University w 1978 r. Od 1981 r. jest profesorem zarządzania w Texas A&M University — w College of Business Administration oraz Graduate School of Business. Jest także dyrektorem Center for Human Resource Management na tym uniwersytecie, a ponadto członkiem wielu szanowanych instytucji naukowych w Stanach Zjednoczonych z Academy of Management na czele.

Profesor Griffin przyznaje się do trzech specjalizacji: zarządzanie ogólne (generał management), kierowanie zachowaniami organizacyjnymi (organiz.atio-nal behavior) i zarządzanie międzynarodowe (international management}. Jego pierwsza licząca się książka — podręcznik Management — ukazała się w 1984 r., wyd. 2 — w 1987 r., wyd. 3, istotnie ulepszone — w 1990 r.; wyd. 4, ponownie udoskonalone w 1993 r., zostało właśnie przetłumaczone na język polski.

O powodzeniu książki świadczą liczne jej późniejsze mutacje, wykonane przez innych autorów lub wspólnie z innymi, wykorzystujące w dużym zakresie kapitał podręcznika. Wyliczymy niektóre z nich:

Business — wspólnie z R. J. Ebertem, wyd. 3, Prentice Hali, 1993;

D. D. Van Feet we współpracy z R. W. Griffinem Contemporary Management, Houghton Miffiin, 1991;

J. Bamey, R. W. Griffin The Management of Organizations: Strategy, Structure and Behavior, 1992.

Jakie są najważniejsze zalety podręcznika?

l. Wyjątkowe bogactwo wykorzystanego materiału i szczególnie starannie dobrany materiał źródłowy, poczynając od historycznego. Mamy na myśli m.in. świetny podręcznik Daniela Wema The Evolution of Management Thought, wyd. 3, Wiley, 1987. W rezultacie rozdział 2 „Ewolucja zarządzania", którego

tematykę można by uznać za oklepaną, stał się nie tylko strawny, ale także interesujący. Ujawnienie pomyłek i uchybień Taylora nie pomniejszyło bynajmniej wielkości czołowego prekursora nowej dyscypliny.

Bogactwo treści nadaje książce niemal encyklopedyczny charakter. Pogłębiają to jeszcze wyróżnione definicje podstawowych pojęć z zakresu zarządzania oraz znakomicie rozbudowany indeks rzeczowy. Pozwala on szybko dotrzeć do potrzebnej w danej chwili informacji.

2. Słabą stroną amerykańskiej nauki zarządzania była i poniekąd jest nadal mnogość szkół naukowych. Niegdyś Koontz nazwał ten stan „dżunglą teorii zarządzania". Griffin opanował w pełni wiedzę dwóch najważniejszych i najostrzej ze sobą rywalizujących — szkoły uniwersalistycznej i szkoły ludzkich zachowań. Podręcznik napisał w konwencji pierwszej, ale do trzeciego wydania świadomie włączył wiedzę z zakresu kierowania zachowaniami organizacyjnymi. Dotyczyło to ośmiu rozdziałów: czterech poświęconych organizowaniu i czterech — moty­wowaniu, a ściślej przewodzeniu. Osiem rozdziałów to więcej niż jedna trzecia podręcznika. Odnosimy wrażenie, iż w wydaniu czwartym dotyczy to większości rozdziałów; na pewno także planowania.

3. Griffin wniósł również istotny wkład do wiedzy o zarządzaniu strategicz­nym. Jego zasługą jest najpełniejsze ujęcie bliskiego otoczenia przedsiębiorstwa (jego więzi i interesów). Obejmuje ono: l) konkurentów, 2) klientów, 3) dostawców, 4) sojuszników strategicznych, 5) władze lokalne, 6) związki zawodowe, 7) właś­cicieli. Z analizy otoczenia dowiadujemy się m.in. o wzroście znaczenia współpracy, obok konkurencji, w ramach tej samej branży czy tego samego przedsiębiorstwa. Dotyczy to przede wszystkim sojuszników strategicznych, przedtem nazywanych partnerami, ale także dostawców itp.

Dorobek Griffina wypada korzystnie na tle wielu renomowanych podręczników z zakresu zarządzania strategicznego, jakie krążą na rynku amerykańskim. Griffin poświęcił temu tematowi jeden rozdział 7 „Zarządzanie strategią i planowanie strategiczne". Czytelnik znajdzie w nim trafnie ujęte definicje, konsekwentną logikę wykładu, świetny dobór źródeł. To sprawia wrażenie.

4. W wydaniu trzecim wyróżniał się rozdział „Podejmowanie decyzji kierowniczych", chociażby tym, że punkt „Kroki w podejmowaniu racjonalnych decyzji" zaczynał się od rozpoznania i definiowania sytuacji decyzyjnej. Inni autorzy startowali z reguły od określania alternatywnych wariantów decyzyjnych. Wersję obecnego wydania odbieramy jako jeszcze trafniejszą.

Na podkreślenie zasługuje niezwykle silny związek książki R. W. Griffina z praktyką. Liczba opisywanych przykładów praktycznych wyróżnia tę książkę nawet wśród podręczników amerykańskich, silniej związanych z praktyką niż analogiczne pozycje europejskie. Praktyczne zilustrowanie procesów zarządzania jest wyjątkowe ze względu nie tylko na liczbę przykładów, ale również na ich atrakcyjność dla czytelnika, który przynajmniej częściowo zna opisywane podmioty, oraz na ich aktualność (dominują przykłady z lat dziewięćdziesiątych, a niektóre dotyczą wręcz przyszłości, jak np. wykorzystanie metod marketingowych w projektowaniu Boeinga 777, który jest w sprzedaży, a jeszcze nie jest w produkcji). Prezentowane problemy dotyczą podmiotów na tyle popularnych, że znajdą oddźwięk również wśród czytelników polskich, i to różnej płci oraz różnych zainteresowań; wystarczy wspomnieć np. o metodach kontroli światowej sieci sklepów Benettona czy wpływie procesów decyzyjnych w firmach Lotus i Microsoft na wyniki ich rywalizacji na rynku programów komputerowych.

5. Niniejszy podręcznik odznacza się także niezmiernie konkretnym wykładem problematyki zarządzania informacją, poczynając od pokazania menedżera jako użytkownika i dysponenta informacji. Elementarny proces przetwarzania informacji polega najpierw na jej segregacji, przy czym wyróżnia się:

• informację do natychmiastowego użytku,

• informację nieużyteczną, od razu eliminowaną, żeby nie zaśmiecała kanałów i zasobów,

• informację zatrzymaną do późniejszego użytku,

• łączenie różnych informacji jako tworzenie nowej jakości,

• informację przekazaną innym (partnerom, sojusznikom itp.).

Rozdział 21 „Zarządzanie systemami informacyjnymi" zawiera wiele klarow­nych schematów i komunikatywnych klasyfikacji. Nie ma w nim pustosłowia, którym niestety grzeszy większość starszych podręczników traktujących o informacji.

6. Obecne wydanie podręcznika wyróżnia się nowoczesnością pod wieloma względami, można by zaryzykować twierdzenie, że pod każdym względem.

Zaszły istotne zmiany w strukturze książki. Rozdziały o szczególnie aktualnej tematyce zostały przesunięte na początek. Chodzi o sprawy etyki i społecznej odpowiedzialności, a także kwestie globalnego kontekstu zarządzania. Zmiany w strukturze podręcznika w stosunku do poprzednich wydań oraz zalety nowego układu zostały przedstawione w przedmowie autora.

Książka jest nowatorska również w sprawach bardziej szczegółowych. W większości polskich podręczników organizacji i zarządzania nie radzono sobie od dawna z tematem projektowania struktur. Z uporem różnicowano struktury na liniowe, funkcjonalne i sztabowo-liniowe, chociaż dwie pierwsze stanowią raczej relikt historyczny. W amerykańskiej literaturze temat obchodzono, prezentując ewolucję form organizacyjnych w miarę wzrostu wielkości firmy. Griffin opowiada się za śmiałą propozycją, aby różnicować struktury według charakteru głównych bloków/pionów stanowiących organizację i sposobu ich pożądanej integracji. Przy takim podejściu już w trzecim wydaniu wyróżnił:

• Projektowanie organizacji według funkcji/specjalizacji. Firmę tworzą piony dyrekcyjne: produkcji, marketingu, finansów, zasobów pracowniczych i badań. Od takiej struktury zaczynała większość firm, dlatego nazwano ją formą U (od: uniwersalna).

• Projektowanie konglomeratówe. Wszystko, co rokuje zysk, może być włączone do organizacji. Taki kształt nazwano formą H (od: holding).

• Projektowanie wielobranżowe (divisional design). W takiej strukturze organizacja składa się z autonomicznych jednostek gospodarczych, z których każda jest kombinacją w miarę wyspecjalizowanego produktu i konkretnego rynku. Forma taka (nazwana formą M — od: multidivisiomil) opiera się zatem na dywersyfikacji produktu, ale w przeciwieństwie do formy H jednostki są tu ze sobą powiązane w ramach większej struktury organizacyjnej.

• Projektowanie macierzowe, a więc i taka struktura, zakłada podwójne lub wielokrotne podporządkowanie komórek zarządu, a nierzadko także jednostek operacyjnych, a przynajmniej niektórych pracowników, według kryterium funk­cjonalnego oraz jednocześnie produktowego, zadaniowego.

Zdajemy sobie sprawę, iż ta nowa klasyfikacja może mieć także przeciwników. Autor podtrzymał ją w obecnym wydaniu. Jej istotną zaletą jest operowanie głównymi blokami strukturalnymi i sposobem ich integracji.

7. Ostatni temat, który zasługuje na uwagę czytelnika polskiego, to bogate, różnorodne uzupełnienia, mające pobudzić zainteresowanie czytelnika, sprzyjające przyswojeniu sobie materiału, przemawiające do wyobraźni, a przede wszystkim dotyczące aktualnych problemów i wydarzeń oraz konkretnych podmiotów gospodarczych. Są to następujące uzupełnienia, występujące w każdym rozdziale:

przykłady wprowadzające, wstawki „Spojrzenie globalne" i „Zarządzanie w prak­tyce" oraz dwa rodzaje przykładów zamykających rozdział, z których jeden dotyczy przypadku amerykańskiego, a drugi międzynarodowego. Ponadto w niniej­szym wydaniu uwypuklono kwestie etyczne, co jest uzasadnione wzrostem znaczenia odpowiedzialności społecznej w działalności gospodarczej. Wszystkie te uzupełnienia są omówione dokładniej w przedmowie autora.

8. Na podkreślenie zasługuje jeszcze jeden aspekt zawartości merytorycznej pracy, mianowicie poświęcenie osobnego rozdziału drobnej przedsiębiorczości, praktycznie nie spotykane w podręcznikach akademickich. Zamieszczenie w książce rozdziału dotyczącego drobnej przedsiębiorczości jest wyjątkowo zgodne z po­trzebami i zainteresowaniami społecznymi w naszym kraju, od kilku lat prze­chodzącym na gospodarkę rynkową.

Podręcznik jest przydatny przede wszystkim dla kadry nauczającej, gdyż na uczelni zarządzania jest ostatnio coraz więcej. Będzie też miał na pewno powodzenie w świecie biznesu, bo jest bardzo przejrzysty i komunikatywny. Z tego samego powodu powinien przemówić do studentów. Z przyjemnością polecamy tea świetny podręcznik szerokiemu gronu czytelników.

Na zakończenie chcielibyśmy złożyć serdeczne podziękowanie prof. Janowi Napoleonowi Sajkiewiczowi, który pierwszy zwrócił naszą uwagę na istotne walory niniejszego podręcznika.

Bohdan Gliński, Andrzej Zawiślak

PRZEDMOWA

W czasie, jaki upłynął od pierwszego wydania książki w ł984 r., korzystało z niej ponad 300 tyś. studentów, przygotowując się do kariery w działalności gospodarczej. Podręcznik ten cieszy się ogromną popularnością i ciągle używany jest w setkach uniwersytetów, programach studiów podyplomowych, ośrodkach kształcenia dorosłych oraz programach kształcenia i rozwoju kadr kierowniczych na całym świecie.

W obecnym wydaniu starałem się zachować wszystkie te elementy, które złożyły się w przeszłości na sukces książki, jednocześnie spoglądając w przyszłość — przyszłość działalności gospodarczej w ogóle, a zarządzania w szczególności, oraz próbując dostrzec kształt podręczników przyszłości. Pisanie książki prze­glądowej jest zadaniem z wielu powodów bardzo trudnym. Po pierwsze, jak każdy przegląd, książka musi być możliwie wszechstronna; po drugie, musi być dokładna i obiektywna; po trzecie, musi się odnosić do realnej działalności, jaką w tym wypadku jest zarządzanie; po czwarte, musi iść z duchem czasu, a informacje w niej zawarte muszą być możliwie najbardziej aktualne; po piąte wreszcie, musi być możliwie interesująca i wciągająca.

Reakcje, jakie wywoływały poprzednie wydania, pozwalały mi sądzić, że skutecznie wypełniałem te zadania. Wydaje mi się, że niniejsze wydanie realizuje je jeszcze lepiej. Jestem przekonany, że poprzedni użytkownicy książki będą zadowoleni ze sposobu, w jaki udało nam się zachować zasadnicze treści, dodając jednocześnie wiele nowych elementów i punktów widzenia. Mam również nadzieję, że osoby, dla których wydanie to jest pierwszym zetknięciem się z książką, uznają za atrakcyjne połączenie solidnych podstaw teorii i praktyki zarządzania z nowym, ciekawym materiałem.

Zmiany wprowadzone w czwartym wydaniu

Czwarte wydanie podręcznika zostało poważnie zmienione w porównaniu z poprzednimi. Zamiast prostego odniesienia się do „gorących tematów" chwili, starałem się wprowadzać zmiany z bardziej długofalowej perspektywy. Nowe rozdziały na temat techniki i różnorodności kulturowej, zwiększenie nacisku na jakość, etykę i zarządzanie globalne, a także nowocześniejszy układ rozdziałów odzwierciedlają to — jestem o tym przekonany, a potwierdzili to również recenzenci — co powinni wiedzieć studenci wkraczający w zupełnie nowy świat zarządzania.

Lepszy układ rozdziałów

• Rozdziały dotyczące etyki, i społecznej odpowiedzialności (rozdział 4) oraz globalnego kontekstu zarządzania (rozdział 5) przesunięto na początek książki, gdzie weszły do nowej części II, zatytułowanej „Środowiskowy kontekst zarządzania". Taka reorganizacja rozdziałów pełniej oddaje znaczenie etyki i gospodarki globalnej jako krytycznych aspektów środowiska zarządzania. Rozdziały 4 i 5 pokazują zupełnie jasno, że menedżerowie nie mogą już sobie pozwolić na traktowanie tych problemów jako marginesowych. Niemal każda decyzja gospodarcza jest współcześnie podejmowana w kontekście globalnym i etycznym.

• W części III „Planowanie i podejmowanie decyzji" rozdział traktujący o podejmowaniu decyzji kierowniczych przesunięto za rozdziały dotyczące planowania i strategii, co odzwierciedla bardziej logiczne i prostsze spojrzenie na proces planowania.

• Rozdział 19 „Zarządzanie jakością, wydajnością i działalnością operacyjną" został zmodyfikowany tak, by lepiej ukazać współczesne myślenie o kompleksowym zarządzaniu jakością. Wstawka z cyklu „Zarządzanie w praktyce" w rozdziale 19 pokazuje pionierów ruchu jakości i ich filozofię, wyjaśnia też, w jaki sposób teorie jakości zawędrowały najpierw do Japonii, by później powrócić i upowszechnić się w Stanach Zjednoczonych.

• Rozdział 16 został poważnie zmieniony i obejmuje szerszy materiał na temat zespołów roboczych. To nowe podejście do przydzielania i wykonywania projektów roboczych daje robotnikom większą autonomię i sprzyja większej elastyczności w organizacji. Zespoły robocze upowszechniają się w wielu różnych organizacjach, m.in. w Texas Instruments, Generał Mills mc., 3M, Procter & Gambie, Digital Equipment Corp. Przykład 16. l opisuje pasjonujące doświadczenie Chryslera z wykorzystaniem zespołów roboczych do opracowania przeboju rynkowego Dodge Viper.

Nowy materiał do nowiutkiego świata zarządzania

• Nowy rozdział 20 „Zarządzanie techniką i innowacjami" wychodzi naprzeciw konieczności poznania przez spółki w praktyce technicznej swoich wewnętrznych systemów operacji, a także oferowanych wyrobów i usług. Omówiono nowe techniki produkcyjne i usługowe oraz podkreślono konieczność wypracowania kultury organizacyjnej sprzyjającej twórczym postawom i innowacjom. Poddano analizie twórczość i proces tworzenia. W przykładzie 20. l pokazano, w jaki sposób Pfizer Inc., spółka, która, kiedyś ściągała krytykę obserwatorów przemysłu farmaceutyczne­go za słabe wyniki i przeinwestowanie badań i prac rozwojowych, dziś, kiedy jej nakłady w tej sferze zaczynają się zwracać, jest już traktowana znacznie poważniej.

• Napisałem nowy rozdział 22 zatytułowany „Zarządzanie kulturową różno­rodnością", który odnosi się do problemów, przed jakimi menedżerowie stają już dziś i przed jakimi staną w przyszłości w miarę wzrostu zróżnicowania siły roboczej pod względem narodowości, wieku i płci. Omówiona została różnorodność jako element przewagi konkurencyjnej oraz element podejścia do wspierania harmonii i wzajemnego zrozumienia w nowych niejednorodnych organizacjach. Poprzez koncepcję szklanego sufitu wyjaśniono fakt, że kobiety nadal nie zdołały się przebić w Stanach Zjednoczonych do czołówki kadry kierowniczej. Przykład międzynarodowy 22.2 opisuje powolny awans kobiet japońskich w rodzimych japońskich organizacjach, w których silne przywiązanie do tradycji w poważnym stopniu ograniczało ich szansę kariery w działalności gospodarczej.

Upraszczanie w celu zwiększenia skuteczności prezentacji

Każde kolejne wydanie podejmowało szerszą gamę problemów, czemu towarzyszył wzrost objętości książki. Ta sprawa w niniejszym wydaniu była przedmiotem naszej szczególnej troski. Z pomocą redaktora, recenzentów i nowego, lepszego kształtu edytorskiego udało się nam ,,odchudzić" książkę o około 150 stron.

• Połączono rozdziały na temat planowania taktycznego i operacyjnego oraz celów organizacji, tworząc rozdział 6 „Zarządzanie celami organizacji i planowanie".

• Rozdział z trzeciego wydania dotyczący technik i metod kontrolowania został skrócony, stając się częścią załącznika 2.

Układ książki

Podstawowe tematy

W niniejszym wydaniu podręcznika wybija się na czoło kilka kluczowych tematów. Jednym z nich, jak już wspomniano, jest globalny charakter zarządzania.

Jest on uwypuklony poprzez przykłady i analizy sytuacji rozsiane po całej książce. Innym aktualnym tematem jest jakość. Chociaż samą jakość i związany z nią materiał przedstawiono szczegółowo w rozdziale 19, to sprawa ta została również wpleciona w omówienie kilku powiązanych z nią tematów w różnych miejscach książki. Kolejnym tematem jest równowaga pomiędzy teorią i praktyką. Menedże­rowie muszą mieć rzetelne podstawy dla swoich decyzji, jednakże teorie, które tworzą te podstawy, muszą być osadzone w rzeczywistości. W całej książce wyjaśniam teoretyczne ramy, w jakich przebiega działalność kierownicza, uzupeł­niając je o przykłady ukazujące, w jaki sposób i kiedy teorie te sprawdzają się w praktyce. Czwartym tematem jest to, że zarządzanie jest działalnością uniwersal­ną, nie ograniczoną bynajmniej do dużych przedsiębiorstw. Podaję przykłady i omawiam zarządzanie zarówno w małych, jak i w wielkich przedsiębiorstwach, a także w organizacjach nie nastawionych na przynoszenie zysku.

Zalety dydaktyczne

Czwarte wydanie podręcznika powinno być skuteczną pomocą w nauce i w nauczaniu, zarówno dla studentów jak i dla pedagogów. Wprowadzono w nim pewne istotne ulepszenia dydaktyczne.

• Podane na początku każdego rozdziału zadania (cele) pedagogiczne służą przeglądowi kluczowych tematów, tak jak to miało miejsce w wydaniu poprzednim. Wszystkie definicje są wyraźnie wyodrębnione. Kiedy w tekście rozdziału podaje się definicję, która wypełnia któreś z podanych na wstępie zadań, wówczas opatrzona jest ona dużą kropką.

• Każdy rozdział zamykają trzy rodzaje pytań, sprawdzających stopień zrozumienia przez studenta treści rozdziału. Pytania przeglądowe wymagają od studenta przypomnienia sobie konkretnej informacji; pytania analityczne wymagają integracji i syntezy materiału; wreszcie ćwiczenia wymagają od studentów zastosowania poznanego materiału w ich własnych doświadczeniach.

Zastosowania podtrzymujące zainteresowanie studenta

Aby w pełni docenić rolę i zakres zarządzania we współczesnym społeczeń­stwie, trzeba zobaczyć na konkretnych przykładach, w jaki sposób pojęcia i koncepcje są stosowane w rzeczywistym świecie. Zamieszczone w książce przykłady zostały dokładnie zbadane i uaktualnione. Chcąc umożliwić czytel­nikowi jak najszersze spojrzenie, rozróżniam tradycyjne i nietradycyjne role zarządzania, przedsiębiorstwa nastawione na zysk i niekomercyjne, wielkie korporacje i małe przedsiębiorstwa, przykłady amerykańskie i międzynarodowe. Inne zastosowania obejmują:

• Przykłady wprowadzające na początku każdego rozdziału, zaczerpnięte z życia, zapoznające czytelnika z konkretnym tematem z zakresu zarządzania. Większość tych przykładów została uaktualniona dla potrzeb czwartego wydania.

• Spojrzenie globalne oraz Zarządzanie w praktyce. Te dwa rodzaje wstawek są zamieszczone w każdym rozdziale. Wykraczają one poza główny nurt rozważań. W tym wypadku szczególnie staraliśmy się zadbać o aktualność. Czterdzieści trzy spośród czterdziestu sześciu wstawek są zupełnie nowe, trzy pozostałe zostały uaktualnione.

• Dwa rodzaje przykładów zamykających każdy rozdział. Pierwszy dotyczy zawsze przypadku przedsiębiorstwa amerykańskiego, a drugi spółki zagranicznej lub amerykańskiej, ale działającej w innym kraju. Czterdzieści dwa spośród czterdziestu sześciu przykładów są napisane na nowo i dotyczą całkiem nowych przedsiębiorstw.

• Pytania z etyki. Większość przykładowych sytuacji opatrzono pytaniami dotyczącymi aspektu etycznego i społecznej odpowiedzialności, by podtrzymywać wrażliwość studentów na te sprawy poza specjalnym rozdziałem (4). Pytania te zaznaczono symbolem E. Przedstawione są tam różne typy trudnych decyzji, przed jakimi stają codziennie menedżerowie w organizacjach. Niektóre pytania stawiają pewne etyczne dylematy, inne po prostu wymagają od studenta rozważenia, kogo mogą dotyczyć działania konkretnej organizacji. Pytania mają nauczyć studentów traktowania każdej decyzji gospodarczej w taki sposób, by przy tym zawsze pamiętać o różnych możliwych częściach składowych organizacji (tak jak pokazano na rys. 4.3).

Podziękowania

Moi koledzy często pytają, dlaczego piszę podręczniki, a ja zawsze od­powiadam: „bo to lubię". Nie zdarzyło mi się jeszcze pisać książki z taką przyjemnością, jak w tym przypadku. Pisanie podręcznika jest dla mnie wyzwaniem i pobudzającą działalnością, która niesie z sobą różnego rodzaju satysfakcję. Największą nagrodą są dla mnie reakcje i oceny studentów oraz prowadzących zajęcia.

Mam wielki dług wdzięczności wobec wielu ludzi, którzy przyczynili się do powstania tego podręcznika. Moi koledzy w Texas A&M pomogli stworzyć cudowną atmosferę akademicką. Bogata i różnorodna kultura w Texas A&M sprawia, że codzienne przychodzenie do pracy jest prawdziwą przyjemnością. Szczególne uznanie należy się mojej sekretarce, Phyllis Washburn, która znosiła mnie bez słowa sprzeciwu i sprawiła, że jakoś wyglądałem.

Do sukcesu tej książki przyczynił się również znakomity, profesjonalny zespół w Houghton Mifflin. Znaczący wpływ na wysoką jakość książki wywarli: Bili Setton, Jeff Sund, Pat Menard, Chere Bemelmans, Bemice Cott, Nancy

Doherty-Schmitt, Mary Mars, Don Golini, David Barton, Nancy Seglin, Mary Jo Conrad, Liz Hacking i Nader Darehshori. Na specjalne uznanie za ich wieloraki wkład do czwartego wydania zasługują: Julie Hogenboon, Liza Martina, Dianę Mc Oscar i Greg Tobin. Mój dobry przyjaciel i dawniejszy redaktor, Patric Bolls, współpracował ze mną w podnoszeniu jakości każdego kolejnego wydania.

W rozwoju tego projektu szczególnie ważną rolę odegrało wielu recenzentów, którzy oceniali go krytycznie i szczegółowo. A oto ci, którym pragnę się pokłonić, ponieważ zostawili piętno na całym tekście: Ramon J. Aldag, University of Wisconsin; dr Raymond E. Alie, Western Michigan University; William P. Anthony, Florida State University; Jay B. Barney, Texas A&M University; John D. Bigelow, Boise State University; Allen Bluedom, University of Missouń; Gunther S. Boroschek, University of Massachusetts — Harbor Campus; Georg R. Camahan, Northem Michigan University; Thomas G. Christoph, Clemson Univer­sity; Joan Dahl, Califomia State University, Northridge; Charles W. Cole, University of Oregon; Carol Danehower, Memphis State University; Gregory G. Dess, University of Texas — Ariington; Gary N. Dicer, University ofTennessee; Thomas J. Dougherty, University of Missouri; Shad Dowlatshahi, University of Wisconsin — Platteville; John Drexler, Jr., Oregon State University; Stan Elsea, Kansas State University; Douglas A. Elvers, University of South Carolina; Dań Farrell, Western Michigan University; Ari Ginsberg, New York University, Graduate School of Business; Cari Gooding, Georgia Southem College; George J. Gore, University of Cincinnati; Stanicy D. Guzell, Jr., Youngstown State University; Mark A. Hammer, Washington State University; Pauł Harmon, University of Utah; John Hughes, Texas Tech University; J.G. Hunt, Texas Tech University; John H. Jackson, University of Wyoming; Neił W. Jacobs, University of Denver; Arthur G. Jago, University of Houston; Gopol Joshi, Central Missouri State University; Norman F. Kallaus. University of Iowa; Ben L. Kedia, Memphis State University; Thomas L. Keon, Florida Atlantic University; Charles C. Kitzmiller, Indian River Community College; William R. LaFollete, Bali State University; Clayton G. Lifo, Kirkwood Community College; Patricia M. Manninen, North Shore Community College; Myma P. Mandell, Califomia State University, Northridge; Thomas Martin, University of Nebraska — Omaha; Barbara J. Marting, University of Southem Indiana; Wayne A. Meinhart, Okłahoma State University; Melvin McKnight, Northem Arizona University; Linda L. Neider, University of Miami; Mary Lippitt Nichols, University of Minnesota; Winston Oberg, Michigan State University; E. Leroy Plumlee, Western Washington University; Pauł Preston, University of Texas — San Antonio; John M. Purcell, State University of New York — Farmingdale; James C. Quick, University of Texas — Ariington; Raiph Roberts, University of West Florida; Nick Sarantakas, Austin Community College; Gene Schneider, Austin Community College; H. Schoilhammer, University of Califomia — Los Angeles; Nicolas Siropolis, Cuyahoga Community College; Michael J. Stahl, University of Tennessee; Charlotte D. Sutton, Auburn University; Robert L. Taylor, University of Louisville; Marty Thibodeaux, North Texas State University; Robert D. Van Auken, University of Okłahoma; Fred Williams, North Texas State University; Cari P. Zeithaml, University of North Carolina.

Chciałbym także złożyć kilka osobistych podziękowań. Wspaniała muzyka Andrew Lioyda Webbera, R.E.M, Lyle Lovetta, Eltona Johna, Phila Collinsa, Johny Riversa i The Nylons pomogła mi przetrwać wiele późnych wieczorów i bladych poranków pracy nad rękopisem. Przy lekturze książek Stephana Kinga, Toma Ciancy, Johna Sandforda, Petera Strauba i Carla Barksa mogłem od czasu do czasu odetchnąć od własnego pisarskiego trudu.

I wreszcie — najważniejsze podziękowania: moje uczucia i wdzięczność należą się rodzinie. Moja żona Glenda i nasze dzieci Dustin i Ashiey są fundamentem całego mojego życia zawodowego i osobistego. Pomagają mi zachować odpowiedni dystans i do pracy, i do zabawy oraz nadają znaczenie wszystkiemu, co robię. Z całą miłością im właśnie tę książkę poświęcam.

...