Dorota Brzezińska
Informacja naukowa i bibliotekoznawstwo
II rok
Walter Hofmann
Walter Hofmann rozpoczął swą zawodową działalność bibliotekarską w 1906 roku na stanowisku kierownika Wolnej Publicznej Biblioteki Drezno – Plauen. Jako obserwator otaczających go wydarzeń krytycznie oceniał mieszczaństwo oraz jego poczynania w dziedzinie kultury. Z pesymizmem stwierdzał zarówno gospodarcze jak i duchowo – moralne zubożenie niższych warstw społecznych. Dlatego też stawiał sobie za cel prawdziwą prace oświatową. Biblioteka w jego założeniach miała pełnić szeroką rolę: służyć humanitarności, stanowić miejsce spotkań, służyć utrwaleniu pamięci narodowej.
Już skromny początek, jakim była praca biblioteki w Dreźnie – Plauen, przyniósł Hofmannowi pewne osiągnięcia. Nie tylko samo zorganizowanie biblioteki, ale usiłowania, by do aktywnej współpracy wciągnąć czytelników, a zwłaszcza robotników, świadczą o jego prawdziwie oświatowych dążeniach. Wyniki pracy w Plauen zachęciły Hofmanna do rozszerzenia swych doświadczeń na większy teren i dalszego ich doskonalenia, dlatego też stało się konieczne opuszczenie wąskiego podwórka praktycznej pracy w bibliotece i szukanie poparcia u możnych, by samemu zdobyć siłę i znaczenie.
Odpowiednie możliwości znalazł w „nowym kierunku” oświaty dorosłych, na którego czele stał Robert von Erdberg. Założone w 1910 roku czasopismo Archiwum Oświaty Ludowej staję się trybuną „nowego kierunku. Wg Erdberga celem nowego ruchu oświatowego było odbudowanie duchowej wspólnoty narodu, w którym każdy byłby nosicielem jednolitej kultury narodowej. Zatem już nie oświata w sensie ogólnym, ale oświata z określonym celem, z celem odbudowy staje się hasłem naczelnym ruchu. Hofmann, który został redaktorem odpowiedzialnym dla spraw bibliotek w Archiwum Oświaty Ludowej, znalazł tu teoretyczną podbudowę swoich bibliotekarskich zamierzeń.
Przystąpienie Waletra Hofmanna do „nowego kierunku” Erdberga dało mu możliwości propagowania własnych poglądów, dało ideowe i materialne podstawy do założenia Niemieckiej Centrali Bibliotekarstwa Ludowego i miejskich bibliotek w Lipsku, jednocześnie jednak uzależniało go od tego kierunku, na którego stał referent dla spraw bibliotekarstwa w pruskim ministerstwie kultury. Drogę prowadzącą do określonych rezultatów musiał opłacić powiązaniami, które dla niego osobiście i dla jego pracy zawodowej stały się prawdziwym fatum. Wycofanie się Hofmanna ze stanowiska dyrektora Centrali, która obejmowała założoną w 1916 r. Szkołę Bibliotekarską w Lipsku, Ośrodek Zakupu dla Bibliotek oraz Instytut Czytelnictwa i Piśmiennictwa – było dopiero pierwszym krokiem odwrotu.
Wewnętrzne stosunki społeczno – polityczne w końcu lat dwudziestych, światowy kryzys gospodarczy i jego skutki w dziedzinie bibliotekarstwa, a także śmierć Erdberga – umocniły Hofmanna w przekonaniu, że jego „posłannictwo w pracy na zewnątrz” nie doprowadziło go do porządnego celu.
Romantycznie deklarowane odnowienie narodu poprzez kulturę wiodło w rezultacie do nazistowskiej ideologii wspólnoty narodowej, do rasizmu, do pseudokultury. W ten sposób niemiecka biblioteka ludowa nie stała się strażniczką mieszczańsko – demokratyczną idei, zabezpieczała natomiast już w końcu lat dwudziestych w swoich magazynach i na swoich regałach miejsce nazistowskiej ideologii, nienawiści rasowej, nacjonalizmowi, wszystkiemu, co przeczyło humanizmowi.
Według Hofmanna człowiek, a nie książka, jest ośrodkiem pracy w bibliotece. Stąd też głównym przedmiotem jego badań są czytelnicy. Badania statystyczne opiera na przesłance, że w każdym wypożyczeniu odzwierciedlają się zainteresowania czytelnika. Socjologizm Hofmanna jest jeszcze bardzo ograniczony. Nie wiąże on czytelnictwa z całokształtem kulturalnych i społecznych warunków lecz uzależnia zainteresowania czytelnicze wyłącznie od pochodzenia społecznego. Wyróżniał on trzy klasy społeczne: inteligencję, proletariat, mieszczaństwo. Przy analizie czytelnictwa wtłaczał czytelnika w te ramy , z góry określone, stosując przy tym całkowicie dowolne kryterium, np. proletariuszem jest ten, kto trudni się pracą ręczną i znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Dla każdej grupy czytelników przeznacza odpowiednie książki i odpowiednie katalogi, zakładając, że zdeterminowane pochodzeniem społecznym zainteresowania są stałe i niezmienne. Przy tym zainteresowania kobiety – mieszczanki i kobiety – proletariuszki są tak różne, że powinny one korzystać z osobnych katalogów. Podaje on następujące uzasadnienie odrębnych katalogów dla poszczególnych grup czytelników:
a) uzasadnienie pedagogiczne – tylko taka lektura może być owocna, która odpowiada duchowym potrzebom czytelnika;
b) psychologiczne – każdy człowiek ma określony zakres zainteresowań;
c) dydaktyczne – laik nie potrafi sobie wybrać ze skomplikowanego zbioru tego, co go interesuje; tylko katalog może go zorientować.
Jednocześnie Hofmann zakłada, że oddziaływanie pedagogiczne nie może być skierowane na masy, tylko za pośrednictwem nielicznego kręgu elity, która dopiero później pociągnie masy swoim przykładem.
Zgodnie ze swym hasłem odnowienia narodu przez kulturę Hofmann kładł nacisk na obiektywną wartość książki. Książka ma swoją wartość niezależnie od tego, kto ją czyta. Należy więc wybrać książki najlepsze i propagować je wśród czytelników podzielonych na pewne kręgi społeczne. Trzeba jednak zaznaczyć, że z książek zalecanych literaturę czysto rozrywkową dawał jedynie książki kształcące wysokowartościowe, kierując się przy tym subiektywnym, własnym kryterium. Hofmann był zwolennikiem idei wychowania narodowego; myśl o narodzie, jego istnieniu przyświecała wciąż jego działalności. Ideę tę pojmował jednak tak bardzo, że doprowadziła go do rasizmu hitlerowskiego.
Podsumowując teoretyczną i praktyczną działalność Hofmanna w zakresie czytelnictwa należy wymienić następujące jego zasługi:
Jego poglądy zawierają jednocześnie szereg błędów:
Mimo to z podziwem patrzymy dziś na ogrom dokonanej przez Hofmanna pracy i w pojmowaniu istoty zawodu bibliotekarza stawiamy za wzór współczesnej generacji.
3
goskaa93