4tydz_hist.pdf

Na dawnych terytoriach Cesarstwa Zachodniego , które upadło w 476 r., na przełomie V i VI w. powstały

barbarzyńskie państwa (założone przez germańskie plemiona), np. Ostrogotów w Italii, Wizygotów w Hiszpanii (na

Płw. Iberyjskim), Franków w Galii i Wandalów w Afryce Północnej. W stosunku do dawnej ludności rzymskiej

Germanie stanowili w nich mniejszość. W germańskich królestwach często dochodziło do wewnętrznych konfliktów,

dlatego były one słabe (wykorzystał to m.in. cesarz Justynian Wielki i podbił niektóre z nich).

CESARSTWO BIZANTYJSKIE

Bizancjum wyrosło z kolonii, założonej przez Greków w VII w. p.n.e. W IV w. zmieniło nazwę na Konstantynopol (na

cześć cesarza Konstantyna Wielkiego). Powstanie Cesarstwa Wschodniorzymskiego (Cesarstwa Bizantyjskiego)

wyznacza się na 395 r. , kiedy to Teodozjusz I Wielki podzielił Cesarstwo Rzymskie na dwie części – Cesarstwo

Zachodniorzymskie oraz Cesarstwo Wschodniorzymskie.

Po upadku Cesarstwa Zachodniego (476 r.) z najazdami barbarzyńców borykało się również Cesarstwo

Wschodniorzymskie ze stolicą w Konstantynopolu , które jednak zdołało się z nimi uporać (rozbudowano armię i flotę,

z armii usunięto niepewnych żołnierzy germańskich i zastąpiono ich chłopami, wokół Konstantynopola zbudowano

potężne mury obronne, buntowano germańskie plemiona przeciwko sobie, sprawnie ściągane podatki służyły

przekupstwu i opłacaniu armii). Obroniło się również przed odrodzoną Persją.

Wschodniorzymscy cesarze uważali się za jedynych kontynuatorów Cesarstwa Rzymskiego. Twierdzili, że istnieje ono

nadal, ale bez zachodnich prowincji. Mieszkańcy Bizancjum nazywali siebie Rzymianami, zaś swoją stolicę – Nowym

Rzymem.

Konstantynopol czerpał ogromne zyski z handlu, ponieważ był usytuowany między Europą i Azją, a także przy morskim

szlaku, łączącym Morze Czarne ze Śródziemnym. Językiem urzędowym przez długi czas była łacina, pomimo iż ludność

mówiła przede wszystkim po grecku. Greka wyparła język łaciński z oficjalnego użycia dopiero po pewnym czasie.

Przyczyniło się to do odrębności kulturowej Cesarstwa Bizantyjskiego . Jego mieszkańcy uważali, że Bóg otacza cesarza

szczególną opieką. Przez wiele stuleci bizantyjscy cesarze uznawali się za przywódców całego świata

chrześcijańskiego . Justynian I Wielki wprowadził rozbudowany ceremoniał dworski oraz czołobitność.

PODBOJE

Cesarz Justynian I Wielki (VI w.) bliski był odtworzenia Cesarstwa Rzymskiego, obejmującego cały basen Morza

Śródziemnego. Bizancjum odzyskało część dawnych ziem Cesarstwa Zachodniorzymskiego: państwo Wandalów w

Afryce Północnej, część państwa Wizygotów w południowej Hiszpanii i państwo Ostrogotów w Italii.

REFORMY JUSTYNIANA I WIELKIEGO

Justynian, oprócz podbojów terytorialnych , przeprowadził również reformy wewnętrzne, np. skodyfikował prawo

rzymskie (Kodeks Justyniana) i położył nacisk na kształcenie nowych prawników, aby pomagali w sprawnym rządzeniu

państwem. Cesarz pragnął raz na zawsze skończyć z religią politeistyczną, dlatego nakazał zamknąć słynną Akademię

Ateńską, przypominającą dawną religię. Uważał, że jedność religijna (wyznawanie religii chrześcijańskiej) wzmocni

państwo.

Po śmierci Justyniana I państwo załamało się – odpadła Italia (zdobyli ją germańscy Longobardowie), pojawiło się

zagrożenie ze strony Słowian i Persów. W VII w. bizantyjskie prowincje zaatakowali Arabowie. Cesarstwo Wschodnie

straciło dużą część terytorium (około 2/3) , ale nadal istniało . Nieustannie było narażone na ataki, ponieważ stanowiło

rodzaj zapory Europy z powodu swojego położenia – stykało się z różnymi cywilizacjami.

Kres tego państwa nastąpił w 1453 r. , kiedy to Turcy osmańscy zdobyli stolicę Cesarstwa Bizantyjskiego -

Konstantynopol (odtąd miasto nazywano Stambułem lub Istambułem ). Ostateczny cios zadał wówczas cesarstwu sułtan

Mehmed II. W walkach ulicznych zginął Konstantyn XI – ostatni bizantyjski cesarz.

sułtan – tytuł muzułmańskiego władcy

OSIĄGNIĘCIA KULTURY BIZANTYJSKIEJ

a/ Kodyfikacja prawa (powstał Kodeks Justyniana - zebrano w nim i uporządkowano dawne prawo rzymskie).

b/ Rozwój architektury (budownictwo łączyło elementy greckie, rzymskie i wschodnie; charakterystyczne budowle z

kopułami oraz kolumnami stawiano na planie krzyża greckiego, czyli równoramiennego).

Zabytki: Kościół Mądrości Bożej (Hagia Sophia) w Konstantynopolu – po zdobyciu miasta Turcy przekształcili kościół

w meczet.

c/ Rozwój sztuki - podporządkowano ją religii oraz władzy (ikony, mozaiki, freski); styl bizantyjski powstał z

połączenia wzorców greckich, rzymskich i wschodnich.

d/ Rozwój literatury (np. literatury historycznej – kronikarz, Prokopiusz z Cezarei, opisał w Historii wojen panowanie

Justyniana Wielkiego).

str. 1

e/ Rozwój techniki (stosowanie w walkach morskich nowego rodzaju broni - ognia greckiego; w skład mieszanki,

wystrzeliwanej z miotaczy ognia, wchodziła m.in. siarka i ropa naftowa).

SCHIZMA WSCHODNIA

Na terenach barbarzyńskich państw wzrosła pozycja Kościoła – a zwłaszcza autorytet papieża (biskupa Rzymu,

zwierzchnika Kościoła rzymskiego) , który decydował o sprawach kościelnych. Było tak, ponieważ barbarzyńcy ,

tworzący swoje państwa na gruzach Cesarstwa Zachodniorzymskiego, stopniowo przyjmowali chrześcijaństwo .

W Cesarstwie Wschodnim największym autorytetem cieszył się patriarcha (biskup Konstantynopola, zwierzchnik

Kościoła bizantyjskiego) , jednak o większości spraw kościelnych decydował bizantyjski cesarz .

Bizantyjscy duchowni nie chcieli dopuścić do prymatu (zwierzchnictwa) papieży w świecie chrześcijańskim, co

doprowadziło do schizmy wschodniej w 1054 r. Duchowni prawosławni nie uznali prymatu papieskiego.

Schizma wschodnia to rozłam w chrześcijaństwie na:

kościół katolicki (zachodni) z językiem łacińskim kościół prawosławny (wschodni) z językiem greckim

(w późniejszym okresie nazywany kościołem rzymskokatolickim )

PRZYCZYNY: WYDARZENIE SKUTKI:

* rywalizacja obu stron (papieża i patriarchy) SCHIZMA * spory wyznaniowe między

o władzę nad nowo chrystianizowanymi terenami; WSCHODNIA chrześcijanami;

* nieuznawanie przez biskupów Konstantynopola 1054 r. * zlikwidowanie chrześcijańskiej

( patriarchów ) prymatu biskupów Rzymu jedności, osłabienie

( papieży ); wspólnoty religijnej;

* chęć uzyskania zwierzchnictwa religijnego przez * pogłębianie się różnic

papiestwo nad władcami Cesarstwa Bizantyjskiego wyznaniowych i obrzędowych

(papież posiadał już zwierzchnictwo religijne pomiędzy chrześcijanami

nad władcami państw powstałych na terenach wyznania katolickiego

dawnego Cesarstwa Zachodniego). i prawosławnego.

Kościół bizantyjski uważał się za jedyny kościół prawowierny (prawosławny) , zaś kościół rzymski głosił, iż tylko on jest

powszechny (katolicki) .

ARABOWIE I ISLAM

W VII w. Arabowie, podzieleni na liczne plemiona, zamieszkiwali Półwysep Arabski (dużą jego część zajmują pustynie).

Część z nich, nazywana Beduinami („ludźmi pustyni), prowadziła koczowniczy tryb życia. Arabowie zajmowali się

przede wszystkim pasterstwem i handlem, wyznawali politeizm.

Przez Płw. Arabski przebiegały szlaki handlowe między Wschodem i Zachodem oraz Północą i Południem. W miejscach

bogatych w wodę oraz roślinność zatrzymywały się karawany - tam powstawały miasta, np. Mekka. Kontakty z

wyznawcami religii monoteistycznych sprawiły, że Mahomet , kupiec pochodzący z Mekki, zaczął głosić wiarę w

jednego Boga – Allacha (Allaha) . Nową religię monoteistyczną nazwano islamem , co po arabsku oznacza „całkowite

poddanie się woli Boga. Jej wyznawcy, muzułmanie , nazywani są również mahometanami .

Mahomet uznał się za proroka (człowieka, przez którego Bóg objawił ludziom swą wolę) Allacha. Wierzył, że Bóg

objawił mu swą ostateczną wolę za pośrednictwem archanioła Gabriela.

Jego nauki wzbudzały niechęć wśród mieszkańców Mekki, dlatego Mahomet w 622 r. uciekł do Medyny, gdzie zdobył

popularność. Wkrótce stworzył armię, która pomogła mu w opanowaniu Mekki. Jej mieszkańcom Mahomet narzucił

islam. Został władcą całej Arabii (podporządkował sobie wszystkie plemiona arabskie) i wprowadził rządy

teokratyczne – zbudował państwo wyznaniowe.

Teokracja (rządy teokratyczne) to ustrój, w którym władzę w imieniu Boga sprawują kapłani, duchowni.

Ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny wyznacza powstanie islamu oraz początek ery muzułmańskiej (622 r. jest

pierwszym rokiem muzułmańskiego kalendarza).

Mahomet – twórca islamu – jest najważniejszym prorokiem, ale jednocześnie ostatnim . W islamie za proroka uważa się

również Abrahama, Mojżesza, Jezusa i innych, ponieważ – zgodnie z wierzeniami muzułmanów - najpierw Bóg objawił

swą wolę wyznawcom judaizmu, następnie chrześcijanom, na końcu zaś muzułmanom (wola objawiona Mahometowi jest

str. 2

ostateczną wolą Boga). Dopiero kilkanaście lat po śmierci Mahometa jego nauki zostały spisane w świętej księdze zwanej

Koranem .

Meczet to dom modlitwy muzułmanów. Najważniejszą islamską świątynią jest Kaaba w Mekce . W jej ścianę

wmurowano Czarny Kamień (według wierzeń muzułmanów kamień ów podarował Abrahamowi archanioł Gabriel).

W islamie nie można malować i rzeźbić Boga, ludzi oraz zwierząt w miejscach kultu, dlatego charakterystycznym

elementem sztuki są arabeski (motywy geometryczne lub roślinne) . To one przyczyniły się do powstania pięknego pisma

arabskiego.

ZASADY ISLAMU

Aby osiągnąć raj, muzułmanin musi żyć zgodnie z pięcioma zasadami (filarami).

5 filarów (najważniejszych zasad) islamu:

post

(obchodzi się w

miesiącu zwanym

ramadan)

wyznanie wiary

(„Nie ma Boga prócz

Allacha, a Mahomet

jest jego prorokiem.)

pielgrzymka

(gdy jest taka

możliwość,

przynajmniej raz w

życiu trzeba odbyć

pielgrzymkę do Mekki)

modlitwa

(5 razy dziennie;

wierni zwracają się

w stronę Mekki)

jałmużna

(datki dla

biednych)

SYMBOLE ISLAMU:

szahada – wyznanie wiary napisane czarnymi literami na białym tle lub odwrotnie;

półksiężyc (w rzeczywistości to znak kalifatu).

PODBOJE

Dzieło Mahometa kontynuowali jego następcy – kalifowie , którzy pełnili władzę religijną, polityczną i wojskową w

rządzonych przez siebie państwach, czyli kalifatach . W celu sprawnego zarządzania państwem przekazywali władzę na

podbitych terenach namiestnikom, zwanym emirami . Ziemie im podporządkowane nazywano emiratami (prowincjami

państwa arabskiego). Stopniowo emirowie przestawali uznawać zwierzchnictwo kalifów i zwiększali niezależność

emiratów, co przyczyniło się do słabości arabskiego państwa i jego upadku.

Islam rozprzestrzeniał się dzięki świętej wojnie , zaliczanej do dżihadu (dżihad to zmaganie się, wysiłek podejmowany w

słusznej sprawie), którą muzułmanie prowadzili z niewiernymi . Mahometanie wierzyli, iż śmierć za islam zapewnia raj.

Między VII i IX w. stworzyli imperium arabskie , rozciągające się od Indii i Chin po Płw. Iberyjski (podbili Persję,

bizantyjskie tereny w Afryce Północnej i w Azji Zachodniej oraz obszar dzisiejszej Hiszpanii i Portugalii). Nie prowadzili

wojen niszczycielskich, lecz zdobywcze , a wobec podbitej ludności byli tolerancyjni. Szanowali zwłaszcza wyznawców

judaizmu i chrześcijaństwa, ponieważ uważali ich za swych duchowych poprzedników. Dla muzułmanów istotne było

również to, iż ludność obu wymienionych wyznań miała swą świętą księgę (w judaizmie to Biblia hebrajska czyli ST, zaś

w chrześcijaństwie to Biblia chrześcijańska czyli ST i NT), podobnie jak oni (mahometanie mają Koran ). Arabowie

nakładali na „ niewiernych (podbitą ludność, która nie przeszła na islam) specjalny podatek zwany haraczem – był on

jednak niższy od podatków płaconych wcześniejszym władzom. Ekspansję Arabów w Europie powstrzymał Karol Młot,

dowódca Franków, w bitwie pod Poitiers w 732 r.

Pod wpływem kontaktów z rozwiniętymi cywilizacjami Arabowie z koczowników przekształcili się w mieszkańców

miast. Przejęli wiele wynalazków oraz umiejętności, udoskonalając je. Sprawna administracja, przejęta po poprzednich

władzach, nie została zlikwidowana, lecz zaczęła pracować dla islamskiego państwa.

OSIĄGNIĘCIA ARABÓW

a/ Rozwój literatury ( Baśnie tysiąca i jednej nocy – stąd pochodzą opowieści o Ali Babie i 40 rozbójnikach, Sindbadzie

Żeglarzu i lampie Aladyna).

b/ Rozwój filozofii (sławni arabscy filozofowie: Awicenna, Awerroes).

c/ Rozwój historii (sławnym historykiem był Ibn Chaldun).

d/ Rozwój architektury (meczety wraz z minaretami, czyli wieżami, z których islamscy duchowni wzywają wiernych na

modlitwę; w budownictwie łączono wzory greckie i łacińskie ze wschodnimi).

e/ Rozwój matematyki (przejęli z Indii system dziesiętny i cyfry, zwane arabskimi; wynaleźli zero; dzięki nim rozwinęła

się arytmetyka i algebra; słowa ‘algebra’, ‘cyfra’ i ‘zero’ pochodzą z języka arabskiego).

f/ Rozwój medycyny (rozwój chirurgii, stosowanie gipsu).

str. 3

g/ Rozwój geografii (rozwój kartografii, czyli sztuki sporządzania dokładnych map, potrzebnych podczas wypraw

handlowych).

h/ Zakładanie bibliotek (gromadzono w nich dzieła z całego świata).

Arabowie odegrali ogromną rolę w przekazywaniu dorobku kulturowego między Wschodem i Zachodem oraz

Północą i Południem .

Upowszechnili w Europie i na innych terenach:

dorobek starożytnych Greków w zakresie filozofii (Europejczycy poznali go dzięki tłumaczeniom filozoficznych

dzieł na arabski);

produkcję papieru, jedwabiu, tkanin bawełnianych;

system dziesiętny oraz cyfry przejęte z Indii, nazwane później arabskimi;

uprawę ryżu, trzciny cukrowej, daktyli i leczniczych ziół;

umiejętność budowania systemów irygacyjnych (wprowadzili kanały podziemne) oraz kanalizacji;

umiejętność wytwarzania lodów, przejętą z Chin;

sztukę robienia makijażu i używanie pachnideł;

sztukę wyrobu prochu strzelniczego, przejętą z Chin.

Arabowie rozwinęli produkcję: kosmetyków, lekarstw, broni i wyrobów ze szkła oraz porcelany.

WYPRAWY KRZYŻOWE (KRUCJATY)

Rozpad imperium arabskiego wykorzystali Turcy seldżuccy , którzy w połowie XI w. podbili kalifat bagdadzki i inne

arabskie państwa na Bliskim Wschodzie oraz zagrozili istnieniu Cesarstwa Bizantyjskiego, opanowując Azję Mniejszą.

Ten azjatycki lud koczowniczy, który niedawno przyjął islam , był dużo mniej tolerancyjny od Arabów. Chrześcijanom

utrudniał pielgrzymki do Ziemi Świętej w Jerozolimie.

W 1095 r. na synodzie w Clermont papież Urban II wezwał chrześcijan do świętej wojny z muzułmanami . Zbrojne

wyprawy krzyżowe chrześcijan przeciw muzułmanom , organizowane w celu odzyskania Ziemi Świętej, to krucjaty.

W celu zapewnienia bezpieczeństwa chrześcijanom (w tym pielgrzymom) na Bliskim Wschodzie tworzono zakony

rycerskie (zakon templariuszy, joannitów i krzyżacki), które łączyły dwa średniowieczne ideały: mnicha i rycerza.

W 1099 r. chrześcijanie utworzyli na Bliskim Wschodzie Królestwo Jerozolimskie, które przetrwało do 1291 r. Wtedy

to Turcy zdobyli ostatnią twierdzę krzyżowców na Bliskim Wschodzie (Akkę), co oznaczało, że krucjaty zakończyły się

klęską chrześcijan .

KAROLINGOWIE

W V w. germańscy (barbarzyńscy) Frankowie podbili rzymską Galię. W 496 r. Chlodwig , król Franków z dynastii

Merowingów , przyjął chrzest , co zbliżyło germańskich najeźdźców z rzymskimi mieszkańcami Galii.

Królestwo Franków było monarchią patrymonialną (państwo było własnością władcy, natomiast jego mieszkańcy –

poddanymi monarchy) . Za ostatnich władców z dynastii Merowingów władzę w ich imieniu sprawowali urzędnicy,

zwani majordomami . Urząd ten przywłaszczył sobie ród Karolingów. Z niego wywodził się Karol Młot , który w bitwie

pod Poitiers w 732 r. pokonał muzułmańską armię, co zatrzymało arabską ekspansję w Europie Zachodniej .

W VII w. syn Karola Młota, Pepin Krótki , zdetronizował (pozbawił tronu) władcę z dynastii Merowingów i sam

koronował się na króla – zapoczątkował w Państwie Franków dynastię Karolingów .

Pepin Krótki , zwany też Małym, uzyskał na to zgodę papieża, który wkrótce poprosił nowego władcę o pomoc w

pokonaniu barbarzyńskich Longobardów, zagrażających Rzymowi. Pepin pokonał ten germański lud, jednak nie zdołał

całkowicie podbić ich państwa. Zdobył środkową część Półwyspu Apenińskiego (środkową Italię), którą przekazał

papieżowi w bezpośrednie władanie. W taki oto sposób Pepin Mały przyczynił się do powstania Państwa Kościelnego ze

stolicą w Rzymie . Istniało ono od 755 r. do 1870 r. Jego spadkobiercą jest dzisiaj Watykan (powstał w 1928 r.).

Karol Wielki

Królestwo Franków stało się imperium za panowania Karola Wielkiego , najwybitniejszego władcy z dynastii

Karolingów (od jego imienia pochodzi słowo ‘król’). W wyniku podbojów znacznie poszerzył on granice państwa.

PODBOJE

Wojska Karola Wielkiego ostatecznie pokonały Longobardów w Italii, podbiły germańskie plemiona Bawarów i Sasów,

odebrały Arabom część ziem na Półwyspie Iberyjskim po rzekę Ebro oraz odparły najazdy wikingów.

str. 4

Za jego rządów królestwo Franków stało się imperium , obejmującym tereny od Morza Północnego do Adriatyku, od

rzeki Ebro w Hiszpanii do Łaby i Dunaju.

REFORMY KAROLA WIELKIEGO:

powiększył armię ;

państwo podzielił na okręgi administracyjne :

- hrabstwa (hrabiowie zbierali podatki, mieli władzę sądowniczą i wojskową),

- marchie (margrabiowie mieli władzę taką jak hrabiowie, a dodatkowo bronili państwa); do tych okręgów Karol

Wielki wysyłał nadzorców ;

zniósł urząd majordoma - jego kompetencje rozdzielił między nowych urzędników , których mianował

osobiście ;

wprowadził nową monetę – srebrnego denara;

ujednolicił miary i wagi w celu usprawnienia poboru danin i wymiany handlowej;

blisko współpracował z Kościołem („sojusz tronu i ołtarza);

zakładał liczne szkoły dla poddanych (programem nauczania było „siedem sztuk wyzwolonych);

z jego inicjatywy ustalono zasady średniowiecznej pisowni łacińskiej i ujednolicono kształt liter w alfabecie ;

dbał o rozwój kultury i sztuki ( renesans karoliński ), dążył do odrodzenia tradycji antycznej (przepisywano różne

dzieła starożytne).

Pod pojęciem renesansu karolińskiego rozumie się okres rozwoju kultury, nauki i sztuki , przypadający przede

wszystkim na rządy Karola Wielkiego, w którym dążono do odrodzenia kultury starożytnej , powrotu do wzorców

antycznych. Postęp we wspomnianych dziedzinach był możliwy dzięki podejmowaniu odpowiednich działań, np.:

wprowadzenie egzaminów dla kandydatów do stanu duchownego w celu podniesienia poziomu wykształcenia

duchownych ;

zakładanie licznych szkół przyklasztornych i przykatedralnych dla poddanych (utworzenie m.in. szkoły

pałacowej w Akwizgranie dla dzieci dostojników);

ujednolicenie kształtu liter – pismo to było staranniejsze, bardziej czytelne i nazywamy je minuskułą

karolińską , ponieważ po raz pierwszy wprowadzono małe litery (wielkie litery zostały zachowane);

przepisywanie ksiąg przez zakonników w klasztorach (przepisywano nie tylko teksty religijne, ale także

świeckie, np. dzieła starożytnych pisarzy);

powrót do łaciny klasycznej - łacinę „oczyszczono z „zaśmieceń, pochodzących z języków germańskich;

w sztuce , zwłaszcza w architekturze, powrót do wzorców antycznych (po okresie dominacji motywów

chrześcijańskich).

Karol Wielki pragnął odnowić (wskrzesić) Cesarstwo Rzymskie . W 800 r. papież koronował go na cesarza

rzymskiego . Oznaczało to, iż papież uznał go za kontynuatora tradycji Cesarstwa Rzymskiego, obrońcę Kościoła i

papieża oraz za najważniejszego władcę w chrześcijańskiej Europie.

Tytuł cesarski Karola Wielkiego początkowo nie był uznawany w Cesarstwie Bizantyjskim, gdzie panowało przekonanie,

że tylko bizantyjski władca ma do niego prawo.

Po jego śmierci odnowione Cesarstwo na Zachodzie rozpadło się , ale przetrwała idea politycznej jedności

chrześcijańskiej Europy Zachodniej.

Cesarstwo Karola Wielkiego nazywane jest Cesarstwem w Europie Zachodniej . Europa Zachodnia jest pojęciem

geograficznym, politycznym i kulturowym. Proces przyjmowania chrześcijaństwa przez kolejnych władców nie był

aktem jednorazowym, lecz trwał dość długo. Z tego powodu w średniowieczu zasięg Europy Zachodniej ulegał ciągłym

zmianom (do Zachodu zaliczało się kraje objęte zwierzchnictwem kościelnym Rzymu).

Syn Karola Wielkiego, Ludwik Pobożny, nie utrzymał jedności państwa. W wyniku traktatu w Verdun w 843 r.

państwo podzielono pomiędzy 3 wnuków Karola Wielkiego:

Karol Łysy Lotar Ludwik Niemiecki

objął część na zachód od

objął część między

objął część na wschód

Rodanu i Mozy po Pireneje

Mozą a Renem, tereny w Italii

od Renu po Łabę

i tytuł cesarza

(ludność romańska, zamieszkująca

(ludność germańska, zamieszkująca

tę część, dała początek

(tereny te zamieszkiwała

tę część, dała początek

narodowi francuskiemu)

ludność mieszana)

narodowi niemieckiemu)

str. 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: