sem.8-lipidy.pdf

(741 KB) Pobierz
Lipidy - materiały dla studentów
Seminarium 8 Lipidy
KLASYFIKACJA LIPIDÓW
LIPIDY
WOSKI
ESTRY GLICEROLU: TRIACYLOGLICEROLE
GLICEROFOSFOLIPIDY
SFINGOLIPIDY:
SFINGOMIELINY
GLIKOLIPIDY
STEROIDY
IKOZANOIDY:
prostaglandyny, prostacykliny, tromboksany,
Biochemia – seminarium 8
(EIKOZANOIDY)
leukotrieny
Ewa Pocheć
TŁUSZCZE PROSTE ( HOMOLIPIDY ) – estry kwasów tłuszczowych i
glicerolu lub innych alkoholi
TŁUSZCZE ZŁOśONE ( HETEROLIPIDY ) – oprócz kwasów tłuszczowych
i glicerolu zawierają równieŜ inne składniki, np. reszta fosforanowa
1
2
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
LIPIDY
GLICERYDY
= acyloglicerole
najczęściej występujące ze wszystkich lipidów
powstają w reakcji kondensacji glicerolu i kwasów tłuszczowych
nierozpuszczalne w wodzie
apolarna struktura cząsteczkowa (zbudowane głównie z H, C oraz
niewielkiej ilości O)
TRÓJGLICERYDY
najwaŜniejsze spośród glicerydów
trójestry glicerolu (propanotriol, gliceryna) i kwasów tłuszczowych
glicerol
kwasy
tłuszczowe
łatwo rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych: benzenie,
eterze, chloroformie
3
kwasy tłuszczowe tracą ujemny ładunek tworząc wiązanie estrowe z glicerolem -
TŁUSZCZE OBOJĘTNE
4
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium8 Lipidy
WIELKOŚĆ I SKŁAD LIPOPROTEIN
TRÓJGLICERYDY
fosfolipidy
białko
cholesterol
gromadzą zapasy energii w organizmie człowieka
stanowią główny składnik tłuszczy w diecie:
triacyloglicerole – 95%
fosfolipidy i cholesterol – 5%
trójglicerydy
upakowywane w KOMPLEKSY LIPOPROTEINOWE
(białka, fosfolipidy, cholesterol, estry cholesterolu) przenoszone są
z krwią do tkanki tłuszczowej (funkcja magazynująca)
VLDL – lip. o bardzo małej gęstości
LDL – lip. o małej gęstości
IDL – lip. o pośredniej gęstości
HDL – lip. o duŜej gęstości
100
chylomikrony
80
LDL
białko
60
VLDL
40
cholesterol
20
fosfolipidy
HDL
0
trójglicerydy
5
chylomikrony
VLDL
LDL
HDL
6
206915899.021.png 206915899.022.png 206915899.023.png 206915899.024.png
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
FUNKCJA ENERGETYCZNA LIPIDÓW
TRANSPORT LIPIDÓW W POSTACI LIPOPROTEIN
fosfolipidy
tłuszcze zapasowe są magazynem skondensowanej energii
utlenianie:
1 g tłuszczu - ok. 38 kJ,
1 g węglowodanów – 17 kJ
białka
peryferyjne i wewnętrzne
hydrofobowość tłuszczy zapewnia magazynowanie w postaci
bezwodnej
węglowodany mają charakter polarny, wiąŜą duŜo wody
estry cholesterolu
i trójglicerydy
1g suchego glikogenu wiąŜe 2g wody,
1g suchego tłuszczu (brak wody) magazynuje ok. 6 x więcej
energii niŜ ta sama ilość uwodnionego glikogenu
7
8
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
ZMYDLANIE TŁUSZCZÓW
KWASY TŁUSZCZOWE
hydroliza zasadowa (KOH, NaOH) tłuszczów prowadzi do powstania soli
kwasów organicznych (MYDEŁ) oraz uwolnienia glicerolu u
proces ten nazywany jest ZMYDLANIEM TŁUSZCZÓW
grupa związków zawierających łańcuch węglowodorowy nasycony lub
nienasycony, zakończony grupą karboksylową
krótkołańcuchowe (do 6 atomów C), średniołańcuchowe (8 – 14),
długołańcuchowe (od 16)
ponad 10 atomów węgla – wyŜsze kwas tłuszczowe
grupy funkcyjne:
grupa karboksylowa (COOH), grupa metylenowa (CH 2 ), grupa metylowa (CH 3 )
MYDŁA - sole sodowe lub potasowe wyŜszych kwasów tłuszczowych (głównie
palmitynowego, stearynowego i oleinowego) dobrze rozpuszczalne w wodzie
O
CH 2 O
C (C H 2 ) 16 C H 3
O
CH
O
C
(CH 2 ) 16 CH 3
+ 3 N aO H
O
CH 2
O
C
(CH 2 ) 16 CH 3
CH 2 O H
C H O H
C H 2 OH
O
większość naturalnie występujących zawiera parzystą liczbę atomów węgla:
14 – 24 at. C, nierozgałęziony łańcuch
najczęściej występujące: 16 lub 18 at. C
+
3
N a + - O C (CH 2 ) 16 CH 3
salts of fatty acid s (soa ps)
sól sodowa kwasu
tłuszczowego
10
9
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
KWASY TŁUSZCZOWE
IZOMERY cis/trans
NASYCONE – wszystkie atomy węgla w łańcuchu są nasycone atomami
wodoru, ogólny wzór: CH 3 (CH 2 ) n COOH
JEDNONIENASYCONE KW. TŁ. (mononienasycone) – 1 wiązanie podwójne
WIELONIENASYCONE KW. TŁ .(polinienasycone) – 2 lub więcej wiązań
podwójnych
wiązania podwójne w wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oddzielone są przez co
najmniej 1 grupę metylenową
róŜne rozmieszczenie atomów wodoru przy wiązaniu podwójnym
kwasów tłuszczowych
CIS 9kwas oktadekenowy
kwas oleinowy
Funkcje:
TRANS 9kwas oktadekenowy
Kwas elaidynowy
* materiał budulcowy fosfolipidów i glikolipidów
* składniki błon komórkowych
* materiał energetyczny
* pochodne kwasów tłuszczowych są hormonami
i przekaźnikami międzykomórkowymi
zgięcie w łańcuchu
acylowym
występują naturalnie w
przyrodzie
prosty łańcuch kwasu
tłuszczowego
nie są powszechne,
powstają jako produkt
utwardzania tłuszczy
11
12
206915899.001.png 206915899.002.png 206915899.003.png 206915899.004.png 206915899.005.png 206915899.006.png
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
WIELONIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE
JAK TWORZY SIĘ NAZWY SYSTEMATYCZNE
KWASÓW TŁUSZCZOWYCH?
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
O
OH
nazwa systematyczna: kwas oktadek a nowy (węglowodór – oktadekan)
nazwa potoczna: kwas stearynowy
18:0 – osiemnastowęglowy kwas bez wiązań podwójnych
H 3 C
C
C
C
C
C
C
C
C
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
posiadają łańcuch o strukturze
nielinearnej, która nie pozwala na
ścisłe upakowanie
cechują się niskimi wartościami
temperatur topnienia
płynne w temperaturze pokojowej
H 2
H 2
H 2
H
H 2
H 2
H 2
H 2
H 3 C
C
C
C
C
C
C
C
C
O
OH
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
13
nazwa systematyczna: kwas oktadek e nowy
nazwa potoczna: kwas oleinowy
18:1 – osiemnastowęglowy kwas z jednym wiązaniem podwójnym
14
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
NOMENKLATURA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH
NUMERACJA ATOMÓW WĘGLA
H 2
H 2
H
H
H 2
H 2
H 2
H 2
SYSTEM DELTA – atomy węgla w łańcuchu kwasu tłuszczowego
numerowane są od grupy karboksylowej (COOH-)
H 3 C
C
C
C
C
C
C
C
C
O
OH
C
H 2
C
H 2
C
H
C
H 2
C
H
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
O
nazwa systematyczna: kwas oktada die nowy
nazwa potoczna: kwas linolowy
18:2 – osiemnastowęglowy kwas z dwoma wiązaniami podwójnymi
H 3 C
C
C
C
C
C
C
C
C
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
OH
H
H 2
H
H
H 2
H 2
H 2
H 2
SYSTEM OMEGA – atomy węgla numerowane są od grupy metylowej
(CH 3 -)
O
OH
C
C
C
H 3 C
C
C
C
C
C
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
H 2
C
H 2
C
H
C
H
C
H 2
C
H
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
O
H 3 C
C
C
C
C
C
C
C
C
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
H 2
C
nazwa systematyczna: kwas oktada trie nowy
nazwa potoczna: kwas linoleinowy
18:3 – osiemnastowęglowy kwas z trzema wiązaniami podwójnymi
OH
15
16
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
NUMERACJA ATOMÓW WĘGLA – SYSTEM DELTA
NUMERACJA ATOMÓW WĘGLA – SYSTEM OMEGA
O
b
g
a
C
O -
3
1
4
2
fatty acid with a cis-D
9
double bond
szesnastowęglowy kwas tłuszczowy
z wiązaniem podwójnym w konformacji cis : 16:1 cis D
9
atomy węgla numerujemy zaczynając od węgla karboksylowego:
C2 = a , C3 = b , C4 = g
atom węgla w grupie metylenowej nazywamy atomem węgla
w
(omega)
17
18
206915899.007.png 206915899.008.png 206915899.009.png 206915899.010.png 206915899.011.png 206915899.012.png 206915899.013.png 206915899.014.png 206915899.015.png
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8Lipidy
NIEZBĘDNE NIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE
NNKT
egzogenne – konieczne do dostarczenia z poŜywieniem (zwierzęta mogą
syntetyzować kwasy tłuszczowe omega 9, nie syntetyzują omega3 i omega 6)
wielonienasycone
WŁAŚCIWOŚCI TŁUSZCZÓW
NIENASYCONYCH
przykłady:
kwas linolowy (18:2)
omega 6
kwas linolenowy (18:3)
omega 3
UTWARDZANIE TŁUSZCZU
kwas arachidonowy (20:4)
kwasy omega 6 – obecne w olejach roślinnych, omega 3 – oleje rybie
funkcja:
- składniki fosfolipidów błon biologicznych
- kwas arachidonowy – prekursor prostaglandyn
- biorą udział w regulacji metabolizmu (skurcz mięśni gładkich, agregacja
płytek krwi, stan zapalny)
w miejsce podwójnych wiązań nienasyconych kwasów tłuszczowych łatwo
przyłącza się wodór – NASYCANIE TŁUSZCZU
produktem ubocznym jest często tworzenie wiązań trans w miejsce cis
kwasy tłuszczowe trans zwiększają syntezę frakcji lipoproteinowej LDL i obniŜają ilość HDL
19
20
Seminarium 8Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
UTLENIENIE TŁUSZCZU
ADDYCJA CHLOROWCÓW
tłuszcze nienasycone zawierają jedno lub więcej wiązań podwójnych
oddzielonych grupą metylenową
grupa metylenowa znajdująca się między podwójnymi wiązaniami ulega
utlenieniu w obecności tlenu i mikroorganizmów
powstają nadtlenki, epoksydy i pochodne hydroksylowe – nadają tłuszczom
nieprzyjemny posmak – JEŁKOŚĆ NADTLENKOWA
w obecności chlorowców wiązanie podwójne kwasów tłuszczowych ulega
rozerwaniu a cząsteczki bromu/jodu/fluoru podstawieniu
O O O O
II II II II
-CH=CH- → -C-H + H-C- → -C-OH + HO-C-
nienasycone krótkołańcuchowe krótkołańcuchowe
kwas tłuszczowy aldehydy kwasy karboksylowe
kolor brunatny
bezbarwny
21
22
Seminarium 8 Lipidy
WYKRYWANIE WIĄZAŃ PODWÓJNYCH
23
Seminarium 8 Lipidy
TEMPERATURA TOPNIENIA TŁUSZCZY
REAKCJA Z NADMANGANIANEM POTASU
zaleŜy od długości łańcucha kwasu tłuszczowego i stopnia nienasycenia
2 MnO 2 ↓+ 2 KOH
90
20
80
ADDYCJA BROMU
woda bromowa - jasnobrunatny roztwór bromu w wodzie
wykorzystywana do wykrywania wiązań wielokrotnych i odróŜniania tłuszczów
nasyconych od nienasyconych,
przyłączanie Br do wiązań wielokrotnych powoduje odbarwianie wody bromowej
70
10
60
0
50
-10
40
-20
30
brak reakcji
8 10 12 14 18 22 26 28
1 2 3 4
liczba atomów C
liczba wiązań podwójnych
24
206915899.016.png 206915899.017.png 206915899.018.png
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
LICZBY TŁUSZCZOWE
CHEMICZNE WSKAŹNIKI WŁAŚCIWOŚCI TŁUSZCZÓW
LICZBA KWASOWA
LICZBA KWASOWA
LICZBA ZMYDLENIA
LICZBA JODOWA
ilość mg KOH potrzebna do zobojętnienia wolnych kwasów tłuszczowych
zawartych w 1 g tłuszczu
zawartość wolnych
kwasów tłuszczowych
powstająca wskutek
rozrywania wiązań
estrowych określa się
miareczkując uwolnione
kwasy mianowanym
roztworem KOH
wiązanie estrowe
Określają:
* średnią masę cząsteczkową kwasów tłuszczowych,
* ilość wiązań nienasyconych,
* stopień hydrolizy tłuszczu,
* stopień utlenienia,
* zawartość lotnych kwasów tłuszczowych
O
CH 2 O
C (CH 2 ) 14 CH 3
O
CH
O
C (CH 2 ) 14 CH 3
O
CH 2
O
C (CH 2 ) 14 CH 3
26
25
Seminarium 8 Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
LICZBA KWASOWA
LICZBA JODOWA
zawartość wolnych kwasów tłuszczowych zaleŜy od:
* warunków i czasu przechowywania
* obecności zanieczyszczeń
ilość gram jodu, która zostaje przyłączona do 100g tłuszczu; LJ wyraŜa
ilościowo zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych w tłuszczu
OLEJE ROŚLINNE : duŜo nienasyconych kwasów tłuszczowych – wysoka
wartość liczba jodowej
oliwa oliwkowa: 75 – 88
tran wielorybi: 102 – 144
olej rzepakowy: 186 – 195
olej słonecznikowy: 119 – 140
TŁUSZCZE STAŁE: mała zawartość wiązań podwójnych – niska wartość liczby
jodowej
łój wołowy:
wysoką liczbę kwasową mają tłuszcze nieświeŜe
wolne kw. tłuszczowe nadają składnikom pokarmowym jełki
posmak – JEŁKOŚĆ HYDROLITYCZNA
32 – 47
smalec wieprzowy: 46 – 66
masło krowie:
25 - 38
27
28
Seminarium 8Lipidy
Seminarium 8 Lipidy
LIPIDY BŁON BIOLOGICZNYCH
FOSFOLIPIDY
GLIKOLIPIDY
SFINGOLIPIDY
CHOLESTEROL
PODZIAŁ FOSFOLIPIDÓW
FOSFOGLICERYDY – rdzeniem jest GLICEROL
FOSFOLIPIDY
SFINGOMIELINY – rdzeniem jest SFINGOZYNA
zbudowane są z 4 składników:
OH
OH
H
C
KWASÓW TŁUSZCZOWYCH – część hydrofobowa
RDZENIA – glicerolu lub sfingozyny
FOSFORANU
ALKOHOLU związanego z fosforanem
H 2 C
CH
H 3
N+ CH
C
część hydrofilowa
H
CH 2
CH 3
29
sphingosine
30
( ) 12
sfingozyna
206915899.019.png 206915899.020.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin