03_Juczynski.pdf

Psychiatria

ARTYKUŁ ORYGINALNY

tom 6, nr 1, 15–25

ISSN 1732–9841

Zygfryd Juczyński 1 , Nina Ogińska-Bulik 2

1 Instytut Psychologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy i Wyższa Szkoła Edukacji

Zdrowotnej w Łodzi

2 Instytut Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego i Katedra Psychologii Akademii

Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi

Pomiar zaburzeń po stresie

traumatycznym — polska wersja

Zrewidowanej Skali Wpływu Zdarzeń

Measurement of post-traumatic stress disorder

— Polish version of Impact Event Scale-Revised

Introduction. The article presents Polish version of the Impact Event Scale-Revised (IES-R) developed by Weiss

and Marmar. Items correspond directly to the DSM-IV symptoms of post-traumatic stress disorder (PTSD).

Material and methods.

Material and methods. Impact Event Scale-Revised is a self-report measure that assesses subjective distress caused

by traumatic events. The IES-R was administered to a sample of 370 persons, which experienced traumatic events.

Results.

Results. The IES-R in Polish version was found to be reliable and valid method. The factor structure is similar to

the proposed theoretical structure. Principal component analysis was identified 3 factors (Intrusion, Hyperaro-

usal, and Avoidance), which explained 66% of total variance. The current normative data on this version of the

IES are presented.

Conclusions.

Conclusions. The obtained results suggests that IES-R is useful as a brief screen for posttraumatic stress. In clinical

application the scale should be used only for a preliminary diagnosis of PTSD. Psychiatry 2009; 6

Psychiatry 2009; 6, 1

, 1:

: : 15

1 15–25

2 25

key words: IES-R Polish version, psychometrics, trauma, posttraumatic stress

Wstęp

Skutkiem działania silnych stresorów i braku odpo-

wiednich umiejętności do radzenia sobie z nimi są

różnego rodzaju zaburzenia w stanie zdrowia. Jed-

nym z nich jest zaburzenie po stresie urazowym 1

— PTSD ( post-traumatic stress disorder ), które to roz-

poznanie wprowadzono do międzynarodowej klasy-

fikacji chorób i przyczyn śmierci (DSM-III, Diagnostic

and Statistical Manual of Mental Disorders ) w 1980

roku i zmieniono nieco w IV rewizji DSM z 1995 roku.

W rezultacie wzrosło zainteresowanie problemem,

co znalazło wyraz w poszukiwaniu rzetelnych i traf-

nych narzędzi pomiaru, przeznaczonych do diagno-

zowania objawów PTSD, monitorowania zmian

u osób objętych opieką psychologiczną czy leczeniem

psychiatrycznym na skutek doznanej traumy, jak rów-

nież ewaluacji wdrażanych programów terapeutycz-

nych, przeznaczonych dla grup osób doświadczają-

cych objawów stresu pourazowego.

Zaburzenia stresowe pourazowe powstają jako opóź-

niona i/lub przedłużona reakcja na stresujące wyda-

rzenia lub sytuacje o charakterze wyjątkowo zagra-

żającym lub katastrofalnym. Mogą to być katastrofy

naturalne lub spowodowane przez człowieka, do-

świadczenia związane z klęskami żywiołowymi, ak-

tami terrorystycznymi, wojną, przestępstwami sek-

sualnymi, pozbawieniem wolności, chorobą. Kryte-

ria PTSD, opisane w DSM-IV, przedstawiono również

1 W artykule używane jest zamiennie pojęcie stresu pourazowego

z potraumatycznym.

Adres do korespondencji:

prof. dr hab. n. hum. Zygfryd Juczyński

Wyższa Szkoła Edukacji Zdrowotnej

ul. Kamińskiego 21, 90–229 Łódź

tel.: 601 822 265, faks: (0 42) 678 78 24

www.psychiatria.viamedica.pl

Introduction.

Abstract

Introduction.

Material and methods.

Results.

Conclusions.

: :

1 15

Psychiatry 2009; 6

, 1

Psychiatria 2009, tom 6, nr 1

w polskich publikacjach [1–3]. Wyniki badań prze-

prowadzonych przez Kessler i wsp. [4] w reprezenta-

tywnej próbie losowej w Stanach Zjednoczonych

wykazały, że rozpowszechnienie PTSD występuje

u 10% kobiet i 5% mężczyzn. Na rozwój tego zabu-

rzenia są narażeni najczęściej pracownicy służb ra-

towniczych, a szczególnie strażacy. Źródła kana-

dyjskie i amerykańskie podają, że około 90% straża-

ków przynajmniej raz na przestrzeni roku doświad-

czyło zdarzenia o charakterze traumatycznym [5].

U części z tych osób rozwinęły się objawy PTSD. Po-

dobny odsetek dotyczy polskich strażaków. Z badań

prowadzonych przez Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

wynika, że 86% spośród badanych strażaków było

uczestnikami zdarzenia traumatycznego, a 76% przy-

znało, że uczestniczyło w więcej niż jednym takim

zdarzeniu. U prawie 5% z nich wystąpiły objawy wła-

ściwe dla PTSD utrzymujące się przynajmniej przez

miesiąc [6].

Wskazuje się na dwa mechanizmy, które mogą pro-

wadzić do powstawania PTSD, a mianowicie mecha-

nizm neurobiologiczny i psychologiczny. W pierw-

szym zwraca się uwagę na zaburzenia mechanizm

u aktywacji i wskazuje, że rozwój PTSD jest wyni-

kiem neurologicznej nadwrażliwości oraz utrzymu-

jącej się aktywacji w podkorowych strukturach ukła-

du limbicznego [2]. Z kolei psychologiczny mecha-

nizm rozwoju PTSD odwołuje się do psychologii po-

znawczej i pojęcia schematów poznawczych. Naj-

bardziej znana teoria niedopasowania Horowitza

zakłada, że jednostka doznająca PTSD charakteryzu-

je się pewnymi utrwalonymi schematami poznaw-

czymi, obejmującymi informacje płynące z jej do-

świadczeń życiowych, przekonań i oczekiwań doty-

czących przyszłości. Docierające nowe informacje

osoba stara się przetworzyć i dopasować do istnieją-

cych już schematów. Informacje te są najczęściej nie-

zgodne z istniejącymi strukturami, zawierającymi tre-

ści przedstawiające świat jako bezpieczny, dlatego

nie mogą być zasymilowane i nie dają się włączyć

w istniejące schematy poznawcze [7].

Obydwa mechanizmy wyjaśniające rozwój PTSD, czyli

neurobiologiczny i psychologiczny, raczej się uzupeł-

niają niż wykluczają i dlatego — jak zauważa Dudek

[2] — trudno wyjaśnić proces powstawania i prze-

biegu PTSD, odwołując się wyłącznie do jednego

z nich. Według Horowitza [za: 8] można wyodręb-

nić 5 faz reakcji potraumatycznej. Są to: 1) faza krzy-

ku, jako bezpośrednia reakcja na zdarzenie, w której

mogą wystąpić emocje strachu, smutku, wściekło-

ści; 2) faza zaprzeczania, w której jednostka ignoru-

je zagrożenie lub stratę; 3) faza intruzji, podczas któ-

rej powracają myśli, emocje i obrazy związane

z traumą; 4) faza przepracowania, w której docho-

dzi do utworzenia nowych schematów lub zrewido-

wania istniejących, dzięki czemu następuje stopnio-

we odbudowywanie wewnętrznej równowagi oraz

5) faza zakończenia, finalizująca proces przetwarza-

nia zdarzenia traumatycznego, w której dochodzi do

utrwalenia się nowych schematów związanych

z doznaną traumą.

Foa i wsp. [za: 2] dokonali rozszerzenia teorii Horo-

witza. Przyjęli, że osobami najbardziej podatnymi na

rozwój PTSD są te reprezentujące skrajnie pozytyw-

ne i skrajnie negatywne schematy dotyczące świata

i siebie. Natomiast najbardziej odporne na rozwój

PTSD są jednostki o plastycznych, realnych schema-

tach, zawierających informacje, że świat jest zarów-

no bezpieczny, jak i groźny. Strelau i wsp. [9] do-

wodzą moderującego wpływu cech temperamental-

nych i stylu radzenia sobie na powstawanie i utrzy-

mywanie się w czasie objawów zespołu stresu po-

urazowego. Reaktywność emocjonalna i persewera-

tywność koreluje z PTSD dodatnio, zaś wytrzyma-

łość, żwawość i aktywność — ujemnie. Ujemna ko-

relacja zachodzi również między PTSD a ekstrawersją.

McFarlane i Yehuda [10] podają, że PTSD nie tyle

rozwija się jako bezpośrednie następstwo zdarzenia

traumatycznego, co raczej powstaje na skutek silnej

reakcji pourazowej uruchamianej przez to zdarze-

nie. Rozwój chronicznego PTSD jest więc wynikiem

braku możliwości poradzenia sobie z bezpośrednią

reakcją na traumę. Czynnikami, które według auto-

rów wpływają na obraz i nasilenie bezpośredniej re-

akcji na doświadczane wydarzenie, są: wsparcie spo-

łeczne, osobowość, inne zdarzenia życiowe, przeszłe

doświadczenia oraz cechy biologiczne.

Materiał i metody

Do pomiaru PTSD na ogół wykorzystuje się dwa ro-

dzaje narzędzi, czyli ustrukturyzowany wywiad i stan-

daryzowane kwestionariusze samooceny. Wywiad jest

lepszą metodą do pomiaru poziomu i nasilenia reak-

cji potraumatycznych. Najczęściej stosowany jest

w badaniach osób szukających pomocy w ośrodkach

medycznych czy już hospitalizowanych. Wywiad po-

siada jednakże dwie zasadnicze wady, a mianowicie

— może być stosowany przez psychiatrów i psycho-

logów klinicznych, a do tego po odpowiednim prze-

szkoleniu, a czas jego przeprowadzenia wynosi od

1 do 2 godzin [11].

Z tych względów bardziej popularne stało się stoso-

wanie standaryzowanych kwestionariuszy, które

— jak wynika z przeglądu literatury ostatnich 20 lat,

www.psychiatria.viamedica.pl

Zygfryd Juczyński, Nina Ogińska-Bulik, Pomiar PTSD — IES-R

dokonanego przez Sundina i Horowitza [12] — oka-

zują się bardzo przydatne do badania stresu związa-

nego z różnymi sytuacjami traumatycznymi, głów-

nie u dorosłych, rzadziej u dzieci [13, 14]. Prowa-

dzone badania dotyczyły traumatycznych doświad-

czeń związanych z klęskami żywiołowymi — trzęsie-

niem ziemi [15, 16], wojną [17, 18], aktami terrory-

stycznymi [19], w tym tragedią World Trade Center

[20]. Badano również reakcje traumatyczne u ofiar

przestępstw seksualnych [21, 22], osób okaleczonych

[23–25], oparzonych [26], u osób z rozpoznaną cho-

robą nowotworową [27, 28], pozbawionych wolno-

ści [29]. W innych badaniach oceniano reakcje żon

na zawał serca małżonka [30], nasilenie stresu u pie-

lęgniarek poddanych kwarantannie z powodu zagro-

żenia SARS [31].

Wskaźnik ryzyka PTSD, jak wynika z badań Kesslera

[32], jest zróżnicowany w zależności od doświad-

czanego zdarzenia traumatycznego i wynosi w przy-

padku gwałtu 65% u mężczyzn i 46% u kobiet, wal-

ki na froncie — 39%, napaści seksualnej innej niż

gwałt — 12% dla mężczyzn i 27% dla kobiet.

W populacji ogólnej ryzyko nie przekracza kilku pro-

cent. Dotychczasowe polskie badania są nieliczne

i dotyczą przede wszystkim katastrof (np. pożar

w Stoczni Gdańskiej, powódź na Dolnym Śląsku) [33,

34]. Badano również reakcje traumatyczne pacjen-

tów na okaleczające zabiegi chirurgiczne [35]. Naj-

częściej prowadzi się badania grup zawodowych

szczególnie narażonych na wystąpienie określonego

rodzaju zdarzenia traumatycznego, które może pro-

wadzić do rozwoju PTSD. Do grup tych zalicza się

przede wszystkim służby ratownicze, czyli strażaków,

zespoły pogotowia ratunkowego i policjantów [2, 6,

7, 36]. W badaniach przeprowadzonych w reprezen-

tatywnej grupie polskich strażaków 86% z nich po-

twierdzało doświadczenie traumatycznego zdarze-

nia przynajmniej raz w ciągu służby, zgadzało się

z tym niewiele mniej (72%) członków zespołów po-

gotowia ratunkowego i nieco ponad połowa (57%)

policjantów [2, 37].

W Polsce opracowano kilka narzędzi do pomiaru

PTSD. Jednym z nich jest Kwestionariusz Zespołu Stre-

su Pourazowego Mississippi, którego treść pytań

odnosi się do objawów PTSD wymienionych w DSM-

III-R oraz depresyjności, tendencji samobójczych

i poczucia winy [38]. Badania prowadzono w gru-

pach strażaków, osób uzależnionych od alkoholu,

kobiet doznających przemocy ze strony partnera

i u studentów. W Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi,

na podstawie ustrukturyzowanego wywiadu (PTSD-I)

Watsona i wsp. skonstruowano Kwestionariusz do

Pomiaru Zaburzenia po Stresie Traumatycznym

(K-PTSD) [39]. Kwestionariusz to narzędzie samoopi-

su, lecz jego stosowanie jest uciążliwe ze względu

na czas wymagany na ustosunkowanie się do wszyst-

kich pytań. Strelau i wsp. [40] opracowali Kwestio-

nariusz PTSD — wersja czynnikowa (PTSD-C) do dia-

gnozy głównych wymiarów zespołu stresu pourazo-

wego, uwzględniający 3 kryteria PTSD.

Jednym z bardziej znanych narzędzi do pomiaru

PTSD jest Skala Wpływu Zdarzeń (IES, Impact of

Event Scale ). Pierwsza wersja tego narzędzia obej-

mowała dwa wymiary, czyli: intruzję i unikanie [41].

Narzędzie powstało na bazie obserwacji osób ujaw-

niających objawy stresu po urazie. Skala składa się

z 15 twierdzeń i jest uważana za rzetelne i trafne

narzędzie pomiaru. Posiada jednakże dwa istotne

mankamenty. Pierwszy wiąże się ze stosowaniem

dwóch różnych systemów oceny (4- i 5-stopnio-

wy), co utrudnia porównywanie wyników. Drugi

dotyczy pomiaru tylko dwu spośród trzech wymia-

rów składających się na obraz PTSD, czyli intruzji

i unikania. Stąd też skala IES stosowana jest czę-

sto wraz z innymi narzędziami, takimi jak GHQ

Goldberga czy SCL-90 Derogatisa, uzupełniający-

mi pomiar trzeciego elementu PTSD, związanego

z pobudzeniem psychofizjologicznym. W Polsce ob-

szerne badania przy użyciu tej skali prowadziła Lis-

Turlejska [8], potwierdzając jej dużą użyteczność

w różnych sytuacjach.

Skala Wpływu Zdarzeń — opis narzędzia

Z powodów podanych powyżej, do adaptacji przyję-

to zrewidowaną wersję IES autorstwa Weissa i Mar-

mara [42], która zawiera 22 twierdzenia i uwzględ-

nia trzy wymiary PTSD 2 . Zawarte w wersji oryginal-

nej IES 15 twierdzeń zmieniono w nieznacznym stop-

niu. Przede wszystkim twierdzenie dotyczące snu

zastąpiono dwoma, w tym jednym (nr 2) odnoszą-

cym się do Intruzji, drugim (nr 15) do Pobudzenia.

Dodano 7 nowych, w tym 6 dotyczących wymiaru

Pobudzenia i jedno Intruzji (nr 14). Skale Intruzji

i Unikania składają się z 8 twierdzeń, zaś nowa skala

Pobudzenia, dotycząca objawów wyrażających znie-

cierpliwienie, nadmierną koncentrację, czujność

i pobudzenie fizjologiczne, z 6 twierdzeń. W wersji

zrewidowanej (IES-R, Impact of Event Scale-Revised )

zmieniono instrukcję, pytając o reakcje dyskomfortu

odczuwanego w ostatnich 7 dniach w związku

z doświadczonym zdarzeniem.

2 Wersja angielska Impact of Event Scale-Revised jest powszechnie

dostępna w Internecie http://mailer.fsu.edu.

www.psychiatria.viamedica.pl

Psychiatria 2009, tom 6, nr 1

Polski przekład IES-R został dokonany zgodnie z przy-

jętymi zasadami adaptacji transkulturowej. Tak przy-

gotowaną wersję, składającą się z 22 stwierdzeń,

najpierw sprawdzono na kilkuosobowej grupie do-

rosłych pod względem zrozumienia treści. Pierwsze

badania przeprowadzono w grupie 60 zawodowych

strażaków narażonych na sytuacje traumatyczne, uzy-

skując zadowalające właściwości psychometryczne dla

stosowanej wersji skali, co pozwoliło na podjęcie dal-

szych prac adaptacyjnych. Kolejne badania prowadzo-

no w kilku różnych grupach osób, które doświadczyły

traumatycznych zdarzeń związanych czy to z chorobą

własną (60 M i 63 K) lub dziecka (n = 67), u straża-

ków (n = 50) oraz u osób skazanych (n = 30).

Skala Wpływu Zdarzeń składa się z 22 twierdzeń

opisujących objawy odczuwanego stresu w ostatnich

7 dniach w związku z doświadczonym zdarzeniem

traumatycznym. Oceny dokonuje się na 5-stopnio-

wej skali typu Likerta (0–4). Służy ona do ustalenia

aktualnego, subiektywnego poczucia dyskomfortu

związanego z zaistniałym specyficznym zdarzeniem.

Ujmuje trzy wymiary PTSD:

— Intruzję, wyrażającą powracające obrazy, sny,

myśli lub wrażenia percepcyjne związane

z traumą;

— Pobudzenie, charakteryzujące się wzmożoną czuj-

nością, lękiem, zniecierpliwieniem, trudnościami

w koncentracji uwagi oraz

— Unikanie, przejawiające się wysiłkami pozbycia się

myśli, emocji lub rozmów związanych z traumą.

Tabela 1. Wskaźniki rzetelności ( a Cronbacha)

podskal IES-R oraz współczynniki korelacji

poszczególnych twierdzeń z ogólnymi wynikami

podskal (n = 60)

Table 1. Reliability coefficients (Cronbach’s a )

IES subscales and correlation coefficients of

particular items with total results of subscales

Intruzja

Pobudzenie

Unikanie

a = 0,89

a = 0,85

a = 0,78

1. 0,68

4. 0,63

5. 0,51

2. 0,81

7. 0,58

8. 0,63

3. 0,74

10. 0,30

11. 0,68

6. 0,69

12. 0,64

13. 0,60

9. 0,45

16. 0,41

17. 0,42

14. 0,70

18. 0,74

22. 0,54

15. 0,62

19. 0,73

20. 0,66

21. 0,62

kilku różnych grup doświadczających sytuacji trau-

matycznych (n = 310). Zarówno kryterium Kaisera,

rekomendujące czynniki o ładunkach powyżej war-

tości 1, jak i wyniki testu „osypiska” uzasadniają przy-

jęcie 3-czynnikowej struktury skali (tab. 2). Analiza

komponent głównych z rotacją ortogonalną Varimax,

w której za istotne przyjęto ładunki czynnikowe po-

wyżej 0,50, potwierdza teoretyczną strukturę usta-

loną dla wersji oryginalnej, oprócz jednego twier-

dzenia. Jak wynika z tabeli 3, twierdzenie 12. („Sta-

rałem się nie przejmować emocjami związanymi

z tym zdarzeniem, mimo że je odczuwałem”) zawie-

ra znaczące ładunki zarówno w czynniku 2, jak

i w czynniku 3. Pierwszy człon zdania mówi co praw-

da o unikaniu, jednak jego druga część potwierdza

występowanie emocji, a więc pobudzenie. Ładunek

czynnikowy twierdzenia 12. jest wyższy dla czynnika

Pobudzenie, dlatego też włączono je do tego wy-

miaru. Przedstawiona struktura czynnikowa wyjaśnia

prawie 66% wariancji, w tym najwięcej czynnik do-

tyczący Intruzji.

W wersji polskiej struktura czynnikowa jest więc zgod-

na z przyjętymi założeniami teoretycznymi. W kilku

innych adaptacjach uzyskano różne rozwiązania. Dla

wersji oryginalnej Weiss i Marmar [42] uzyskali jed-

noczynnikową strukturę, wyjaśniającą 49% warian-

cji. Tymczasem dla wersji hiszpańskiej [43], japoń-

skiej [44] i w badaniach australijskich [45] bardziej

uzasadnione okazało się rozwiązanie 2-czynnikowe,

w którym wymiary Intruzji i Pobudzenia stanowiły

jeden czynnik. Z kolei w wersji francuskiej [46], po

Wyniki

Właściwości psychometryczne

Rzetelność skali oceniono poprzez oszacowanie jej

zgodności wewnętrznej i stabilności bezwzględnej.

Zgodność wewnętrzna, oceniona na podstawie

a Cronbacha, wynosi 0,92 dla całej skali, zaś dla In-

truzji, Pobudzenia i Unikania — odpowiednio: 0,89,

0,85 oraz 0,78. Większość twierdzeń koreluje powy-

żej 0,60 z ogólnym wynikiem skali. Jedynie twier-

dzenie 10. posiada niższy wskaźnik korelacji (por.

tab. 1). Dwukrotne badanie 25-osobowej grupy stra-

żaków w odstępie 14 dni dało zadowalające wyniki

stałości, czyli 0,75 dla całej skali oraz 0,79, 0,76

i 0,68 dla 3 wymiarów. W wersji oryginalnej uzyska-

no podobne wskaźniki zgodności wewnętrznej i sta-

bilności bezwzględnej, zróżnicowane w zależności

od rodzaju badanej grupy i czasu, jaki upłynął od

traumatycznego zdarzenia. Krótszy czas zdarzenia od

badania skutkował bardziej rzetelnymi wynikami [42].

Trafność teoretyczną IES-R ustalono, wykorzystując

eksploracyjną analizę czynnikową wyników badania

www.psychiatria.viamedica.pl

Zygfryd Juczyński, Nina Ogińska-Bulik, Pomiar PTSD — IES-R

Tabela 2. Parametry analizy czynnikowej

Table 2. The factor analysis parameters

Czynniki

Wartość

Odsetek wariancji

Skumulowana

własna

wyjaśnionej

wariancja

Intruzja

10,21

46,41

Pobudzenie

2,49

11,31

57,72

Unikanie

1,73

7,86

65,58

Tabela 3. Struktura czynnikowa IES-R (n = 310)

Table 3. The factor structure of IES-R (n = 310)

Numer i treść twierdzenia

Czynniki

Intruzja Pobudzenie Unikanie

1. Gdy tylko przypominałem sobie to zdarzenie,

wracały emocje .......................................................................

0,79

2. Miałem trudności z przesypianiem całej nocy .............................

0,72

3. Inne rzeczy ciągle skłaniały mnie do myślenia o tym ...................

0,74

4. Byłem poirytowany i zły .............................................................

0,44

0,60

5. Starałem się nie denerwować, gdy sobie o tym pomyślałem

lub coś mi o tym przypomniało .................................................

0,44

0,63

6. Myślałem o tym, mimo że nie miałem takiego zamiaru ..............

0,79

7. Czułem się, jakby się to nie zdarzyło lub było nierzeczywiste .......

0,44

0,74

8. Starałem się nie przypominać sobie o tym ..................................

0,77

9. Obraz tego zdarzenia utkwił w moim umyśle .............................

0,68

0,49

10. Byłem zdenerwowany i zalękniony .............................................

0,41

0,58

11. Starałem się unikać myślenia o tym zdarzeniu ...........................

0,81

12. Starałem się nie przejmować emocjami związanymi

z tym zdarzeniem, mimo że je odczuwałem ...............................

0,76

0,43

13. Emocje związane z tym zdarzeniem były jakby przytłumione .......

0,79

14. Uświadamiałem sobie, że postępuję lub czuję się tak,

jakbym cofnął się do chwili, gdy to zdarzenie miało miejsce ........

0,59

15. Miałem trudności z zasypianiem .................................................

0,46

0,75

16. Silne emocje związane z tym zdarzeniem pojawiały się i znikały...

0,72

0,42

17. Usiłowałem usunąć to zdarzenie z mojej pamięci .......................

0,41

0,76

18. Miałem trudności z koncentracją ...............................................

0,85

19. Przypominanie tego zdarzenia wywoływało u mnie takie

reakcje, jak pocenie się, trudności w oddychaniu,

zawroty głowy czy kołatanie serca .............................................

0,74

20. To zdarzenie pojawiało się w moich snach .................................

0,75

21. Miałem odczucie, że stałem się bardziej czujny i ostrożny ...........

0,64

22. Starałem się unikać rozmów o tym zdarzeniu ............................

0,62

*w tabeli opuszczono wartości ładunków poniżej 0,40

wyeliminowaniu 3 twierdzeń, przyjęto 3-czynnikową

strukturę, wyjaśniającą 56% wariancji. Natomiast

autorzy wersji niemieckiej [47] zidentyfikowali 4-czyn-

nikową strukturę wyjaśniającą 64% wariancji.

W wersji niemieckiej kilka twierdzeń wchodziło za-

równo do intruzji, jak i unikania [48], podobnie

w wersji włoskiej [49].

Warto zauważyć, że struktura konstruktu mierzone-

go za pomocą skali IES-R może się nieco różnić

w zależności od nasilenia objawów stresu trauma-

www.psychiatria.viamedica.pl

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: