Uniwersytet Wrocławski we Wrocławiu

Wydział Nauk Społecznych

Instytut Socjologii

Irena Maria Kubik

Kapitał społeczny na wsi podmiejskiej
na przykładzie Jaworza

Praca magisterska

napisana pod kierunkiem

prof. dr hab. Stanisława Witolda Kłopota

Wrocław  2011

Mojemu Promotorowi oraz Wszystkim osobom, które poświęciły mi swój czas i wspierały mnie w pisaniu niniejszej pracy - DZIĘKUJĘ

Wstęp

Zainteresowanie kapitałem społecznym w społeczności lokalnej wywołały zmiany w życiu społeczności, w której się wychowałam, jakie zaszły na przestrzeni lat i obserwacje życia społeczności lokalnych w Słowenii, gdzie mieszkałam i studiowałam przez rok. Można oględnie powiedzieć, że gdy byłam dzieckiem ludzie się lepiej znali i częściej spotykali niż obecnie. Wprawdzie porównywanie społeczności wsi podmiejskich Słowenii i Polski nie byłoby uprawnione (wszystkie tamtejsze miasta są w mniejszej ‘skali’ niż Polskie, przez co ich wpływ na okoliczne wsi jest słabszy), jednak widoczny między nimi kontrast był inspiracją dla powstania niniejszej pracy. Stały napływ ludności do stref podmiejskich, przy ich odpływie z centrów miast i wsi rolniczych stwarza potrzebę stymulowania budowy i rozwoju kapitału społecznego i relacji miedzyludzkich dla dobra samych mieszkańców. Już same badania mogły zachęcić do podejmowania działań czy to na rzecz poprawienia własnej sytuacji, czy dobra wspólnego. Praca niniejsza oparta na wspomnianych badaniach może posłużyć do planowania konkretnych działań na rzecz społeczności.

Praca oparta jest na badaniach przeprowadzonych metodą ilościową na losowej próbie gospodarstw domowych wsi Jaworze (położonej pod Bielskiem–Białą). Zastosowany dobór gospodarstw domowych był zbliżony do kwotowego (ze względu na rozmieszczenie przestrzenne), zaburzały go dwie kwestie. Pierwszą z nich było to, czy zastałam kogoś w domu i czy osoba ta wyraziła zgodę na wypełnienie ankiety. Podobny problem wystąpił przy zbiorze ankiet, pomimo ponawiania prób. Drugą kwestią było uznanie części ankiet za nieważne ze względu na liczne braki danych lub braki danych metryczkowych. W tej sytuacji nie sposób przyjąć reprezentatywność próby dla populacji – osoby godzące się poświęcić czas na wzięcie udziału w badaniu są bardziej zainteresowane jego tematyką niż osoby, które odmówiły udziału lub nie oddały ankiet.

Głównymi źródłami wykorzystanymi w pracy były książki, a źródła uzupełniające stanowiły strony internetowe zawierające publikacje naukowe, a także magazyny branżowe. Ze względu na liczne opracowania związane z zagadnieniami kapitału społecznego ograniczyłam się do trzech głównych perspektyw mając na względzie możliwości zastosowania ich do przeprowadzenia sensownych badań – gdyby nie ten zabieg praca zbytnio by się rozrosła nie wnosząc jednak wiele do naukowych rozważań.

Ujęcie teoretyczne zagadnienia kapitału społecznego zawarte jest w pierwszym rozdziale niniejszej pracy. Składają się na niego znacząco się różniące ujęcia jego trzech głównych teoretyków, oraz krytyczny osąd często spotykanych sposobów jego wykorzystania w analizach wyników badań.

W drugim rozdziale kreślę/przedstawiam sytuację wsi podmiejskiej na przykładzie wsi, w której zostały przeprowadzone badania na potrzeby tej pracy. Wieś ta graniczy z Bielskiem–Białą (175 tys. mieszkańców), w Polsce można spotkać wiele wsi będących w zbliżonej sytuacji gospodarczo-demograficznej – wyniki badań w nich przeprowadzonych prawdopodobnie nie są tak spektakularne jak w przypadku wsi podwarszawskich – w nauce nie chodzi jednak o spektakularność i nośne wnioski, ale o fakty, które dotyczą nie tylko bardzo specyficznej kategorii osób i zjawisk, ale mogą też zostać wykorzystane do tłumaczenia szerszego spektrum przypadków.

Po omówieniu dotychczasowego stanu wiedzy w zakresie przedmiotu zainteresowania niniejszego opracowania zamieszczony jest rozdział metodologiczny.

Część analityczna pracy również dzieli się na dwa rozdziały. W pierwszym z nich rozpatruję kapitał społeczny jednostek i rodzin, czyli to co pozwala uchwycić zróżnicowanie między nimi, czyli wiąże się z rozumieniem kapitału społecznego zbliżonym do skonstruowanego przez Bourdieu, a które z kolei Putnam określiłby jako badanie wiążącego kapitału społecznego. Część ta mówi o tym jakie wsparcie jest dostępne dla rodzin i osób, w zależności m.in. od stanu kapitałów ekonomicznego (zasobności portfela) i kulturowego (posiadanych kompetencji, skłonności do określonych zachowań i interpretacji zdarzeń).  Drugi rozdział empiryczny dotyczy przede wszystkim pomostowego kapitału społecznego, ale również w mniejszym stopniu kapitału pionowych powiązań – ten pierwszy Putnam określał jako najkorzystniejszy z ogólnospołecznego punktu widzenia. Traktuje on więc o potencjale samoorganizacji społeczności na rzecz dobra wspólnego, a także o roli władz w relacjach z członkami społeczności.

Celem pracy jest diagnoza ilości i struktury kapitału społecznego mieszkańców wsi podmiejskiej. Interesujący jest wpływ różnych zjawisk ujmowanych wspólnie w pod pojęciem kapitału społecznego tak na życie indywidualnych mieszkańców i rodzin, a także na jakość życia całej społeczności. Trzeba jednak zaznaczyć, że istnieje pewna trudność związana z tym, że w odróżnieniu od miasta czy wsi rolniczej – tworzących względnie domknięte całości społeczne, społeczność wsi podmiejskiej żyje w zawieszeniu - większość nie pracuje w miejscu zamieszkania, a spędza dużo czasu swej aktywności w mieście i możnaby powiedzieć, że „siedzi na dwóch stołkach”.

...