WST�P Wydarzenia z 1989 r. zako�czy�y w Polsce okres tzw. realnego socjalizmu, okres Polski Ludowej, kt�ry trwa� r�wne 45 lat. Rozpocz�y go rz�dy PKWN w lipcu 1944 r., a zako�czy�y wybory do sejmu w czerwcu i dymisja rz�du M. F. Rakowskiego w sierpniu 1989 r. Jest to okres szczeg�lny w dziejach narodu polskiego. Odbudowane w latach 1918-1921 pa�stwo polskie (II Rzeczpo- spolita) przetrwa�o do wrze�nia 1939 r. We wrze�niu 1939 r. ziemie polskie zosta�y zaj�te przez Niemcy i ZSRR. Oba pa�stwa, dziel�c si� ziemiami polskimi, proklamowa�y tez�, �e pa�stwo polskie zosta�o zlikwidowane i prze- sta�o istnie�. Rz�d polski jednak nie kapitulowa�. Podj�� on dzia�alno�� przy pomocy pa�stw zachodnich (Anglia i Francja), kt�re nie uzna�y upadku Polski. i kontynuowa�y wojn� z III Rzesz�. Rz�d polski rozwija� dzia�alno�� na forum mi�dzynarodowym i w okupo- wanym kraju, tworz�c polskie pa�stwo podziemne. Po uderzeniu Hitlera na ZSRR w 1941 r. nawi�zano te� wsp�prac� z ZSRR. Porozumienie z ZSRR mia�o jednak od pocz�tku ograniczony charakter. Oba rz�dy nie mog�y doj�� do porozumienia w sprawie granicy, a pa�stwa zachodnie nie chcia�y in- gerowa� w t� spraw�. Sytuacja Polski by�a trudna. Pomi�dzy obu stronami wyst�powa�o wiele sprzeczno�ci i nieporozumie�. W kwietniu 1943 r. ZSRR przerwa� t� wsp�prac�, stawiaj�c na zwalczaj�ce oficjalny rz�d ko�a tzw. lewicy polskiej w ZSRR. Powo�ano do �ycia Zwi�zek Patriot�w Polskich (ZPP) i armi� polsk�, a w lipcu 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), kt�ry przej�� w�adz� w oparciu o sojusz z ZSRR. Polskie czynniki oficjalne znajdowa�y si� w trudnej sytuacji. Dzia�a�y one w opraciu o sojusz z W. Brytani� i USA, cho� pa�stwa te udziela�y im. b. ograniczonego wsparcia. Nie chcia�y one zadra�nia� stosunk�w z ZSRR, kt�ry odgrywa� wa�n� rol� w wojnie z III Rzesz�. W perspektywie liczono na� w wojnie z Japoni� na Dalekim Wschodzie. W obliczu tych gigantycznych problem�w sprawy polskie wydawa�y si� ma�o wa�ne i nieisto ne. Rz�d polski podj�� pr�b� opanowania sytuacji w Polsce w sierpniu 1944 r. przy pomocy powstania zbrojnego. Powstanie to, formalnie bior�c, kierowa�o si� przeciw Niemcom. Faktycznie skierowane by�o ono przeciw stalinowskiej koncepcji opanowania Polski przy pomocy PKWN. Powstanie z g�ry skazane by�o na kl�sk�. Niemcy byli jeszcze silni, alianci daleko, a ZSRR nie by� zainteresowa- 7 ny w jego sukcesie. Raczej odwrotnie. W tej sytuacji powstanie trwa�o 63 dni, poch�on�o wiele ofiar, ale zako�czy�o si� niepowodzeniem. Kl�ska powstania spowodowa�a powa�ne os�abienie polskiego pa�stwa podziemnego i znakomi- cie u�atwi�a Stalinowi przeprowadzenie jego planu wobec Polski. Na prze�omie lat 1944/45 PKWN przekszta�cono w Rz�d Tymczasowy, a w czerwcu 1945 r., za zgod� pa�stw zachodnich, rz�d ten przekszta�cono w Tymczasowy Rz�d Jedno�ci Narodowej. Pa�stwa zachodnie rz�d ten uzna�y i zaakceptowa�y nowe granice Polski. Wbrew zapowiedziom Hitlera i Stalina z 1939 r. pa�stwo polskie zosta�o odbudowane. By�o to jednak - pa�stwo w innym kszta�cie terytorialnym i o innym statusie mi�dzynarodo- wym. Znajdowa�o si� ono w strefie wp�yw�w ZSRR i by�o powa�nie od niego uzale�nione. Dawny rz�d nie akceptowa� tych zmian. Kontynuowa� dzia�alno�� w Lon- dynie mimo i� nie by� uznawany przez wi�kszo�� pa�stw. Emigranci g�osili, �e rz�dy w Polsce zosta�y narzucone przez Stalina i �e kraj jest uzale�niony od ZSRR. Wzywali spo�ecze�stwo do bojkotowania narzuconych w�adz i buntu, zapowiadali szybki wybuch III wojny �wiatowej i upadek systemu komunis- tycznego. . Wojna jednak nie wybuch�a. Rz�d w kraju si� umacnia�, przeprowadza� reformy, stabilizowa� si�, pozyskiwa� uznanie opinii publicznej, reprezentowa� Polsk� na forum mi�dzynarodowym. W sumie przetrwa� 45 lat. Jest to okres jeszcze raz tak d�ugi, jak czas trwania II Rzeczypospolitej. W okresie tych 45 lat spo�ecze�stwo polskie rozwija�o si� ilo�ciowo. Dokonywa�y si� w nim istotne zmiany jako�ciowe, cho� prze�y�o ono wiele wzlot�w i upadk�w. Rz�dy ludowe powsta�y i upad�y przede wszystkim na skutek zmian zachodz�cych na arenie mi�dzynarodowej. Tre�ci� wype�nia�y je jednak poczynania spo�ecze�stwa polskiego, kt�re stopniowo przekszta�ca�o narzuco- ny mu system, umacniaj�c samodzielno�� pa�stwa. Pa�stwo to odegra�o istotn� rol� w dziejach narodu polskiego i Europy w og�le. Dzieje Polski Ludowej posiadaj� ju� bogat� historiografi�. Opublikowano wiele dokument�w, zbior�w �r�de�, rozpraw, monografii i prac syntetycz- nych. Publikacje te maj� jednak bardzo zr�nicowany charakter. W kraju do 1989 r. dzia�a�a surowa cenzura. Do druku dopuszczano tylko te prace, kt�re mia�y wyd�wi�k aprobuj�cy panuj�cy system. Publikowano prace apologety- czne wobec w�adz. W zwi�zku z tym wielu problem�w w og�le nie podej- mowano, wzgl�dnie pisano o nich w spos�b og�lnikowy lub jednostronny. Powsta�o zjawisko tzw. bia�ych plam w historiografii. Dotyczy�o to szczeg�lnie genezy Polski Ludowej, stosunk�w polsko-radzieckich, historii PZPR, biografistyki. Historiografii krajowej od pocz�tku przeciwstawia�a si� historiografia emigracyjna. Podejmowano pomijane w kraju problemy genezy Polski Ludo- wej, demaskowano polityk� Stalina i ZSRR wobec Polski, pi�tnowano 8 zbrodnie pope�nione na ludno�ci polskiej, o�mieszano parti� komunistyczn� (PPR-PZPR) i jej przyw�dc�w, podnoszono zas�ugi Ko�cio�a i opozycji, eksponowano okresy kryzys�w i za�ama� (1956, 1968, 1970, 1980/81). Pub- likacje emigracyjne przemycano do kraju lub nadawano przez rozg�o�nie radiowe, popularyzuj�c ich ideologiczne i polityczne tre�ci. Przez pewien czas istnia�y dwie zwalczaj�ce si� wzajemnie historiografie Polski Ludowej. Kryzys lat 1980/81 spowodowa� powstanie w Polsce wydawnictw nieza- le�nych od rz�du i rozw�j publikacji tzw. II obiegu. W wydawnictwach tych przedrukowywano prace, og�oszone wcze�niej na emigracji lub publikowane poza oficjalnym systemem cenzury. Podejmowano w nich problemy p bmija- ne, b�d� jednostronnie uj�te przez historiografi� oficjaln�. Dyskusja o tzw. bia�ych plamach nabra�a wielkiego znaczenia politycznego. Zmierzano w niej do pe�nego zdeprecjonowania historiografii oficjalnej i upowszechnienia tez g�oszonych przez historiografi� II obiegu. Publikowane po obu stronach,;barykady" prace pisane by�y niekiedy w spos�b tendencyjny, w stylu pamflet�w politycznych. Celowali w tym zw�aszcza publicy�ci historyczni. Odium spada�o jednak na ca�� historiografi�. W latach 1989/90 publikacje emigracyjne i II obiegu opanowa�y praktycz- nie rynek krajowy. G�oszone w nich pogl�dy uleg�y upowszechnieniu. Pub- likacje te generalnie neguj� jakiekolwiek warto�ci Polski Ludowej. Autorzy ich jednostronnie gloryfikuj� poczynania J. Pi�sudskiego i jego obozu politycz- nego w Polsce, dokonania II Rzeczypospolitej i emigracji powojennej, jednoznacznie negatywnie oceniaj� koncepcje i plany lewicy polskiej. Przy- czyn wszelkich trudno�ci dopatruj� si� oni w ZSRR, a ca�y okres Polski Ludowej uznaj� za okres regresu, tak w aspekcie ekonomicznym, jak i spo�eczno-politycznym, czy moralno-etycznym. Szczeg�lnie negatywnie oceniaj� wychowanie tzw. homo soveticus. Z jednej strony dowodz�, �e narzucony Polsce system nigdy nie uzyska� w Polsce wi�kszych wp�yw�w, a z drugiej, �e ca�e spo�ecze�stwo zosta�o ska�one komunistycznym stosun- kiem do pracy, w�asno�ci i �wiata warto�ci. Dyskusja o bia�ych plamach, negatywna ocena wielu dobrych prac histo- rycznych, jednostronne podej�cie do najbli�szej przesz�o�ci spowodowa�y zniech�cenie wielu Czytelnik�w do historii w og�le. Je�li jeszcze kilkana�cie lat temu prace wydawane w du�ych nak�adach rozchwytywano spod lady, to dzi� wydawane w ma�ych nak�adach zalegaj� magazyny. Czytelnicy sygnalizuj� w ten spos�b swoj� dezaprobat� dla niekorzystnych zjawisk i konieczno�� powrotu do obiektywnych bada�. 9
marcinbs