No, opuściło mi się piętnaście minut wykładu, ale początek jest w temacie „Abstrakcja” w książce Morawca, strona 101-105, o ile dobrze pamiętam.
Co to znaczy być bytem, według Arystotelesa?
Arystoteles doszedł do takiego pojęcia bytu : nazwał go substancją, ale ma ona podwójne znaczenie – to, co konstytuuje każdy byt, oraz to, z czego jest byt stworzony (połączenie materii pierwszej, i formy substancjalnej). Substancja pojmowana jako istota (substancja druga, tak zwana) prowadzi do poznania międzygatunkowych własności; Substancja pojmowana jako forma jest ostatecznym elementem, odpowiedzialnym za bytowość bytu. Co to jest ta forma? Jest to czynnik organizujący każdy byt do bycia sobą, należąc do takiej, a nie innej klasy. Arystoteles nie odróżniał (tak jak my dziś robimy) istotę od istnienia, dlatego uważał, że czynnik organizujący to właśnie forma.
Jak nam się wyabstrahowało samą formę, to co pozostaje? Pozostaje taka papka, o której nie możemy nic powiedzieć – to właśnie forma. Nie możemy nic powiedzieć, ponieważ mówilibyśmy samymi cechami o niej – a one nie zawierają się w nią.
Koniec abstrakcji, jako operacji formowania się pojęcia bytu jako bytu w metafizyce essencjalnej. (Bo abstrakcja głównie temu służy, wyodrębniać pojęcia ogólne).
Zajmiemy się teraz formowaniem się pojęcia bytu jako bytu w metafizyce egzystencjalnej, w metafizyce, która pojawiła się technicznie rzecz biorąc, w średniowieczu – utworzona przez Św. Tomasza z Akwinu. Ta operacja, która temu służy, nazywa się separacją.
Separacja – operacja złożona. Pewnie ma te same części, co abstrakcja.
Słowo to pochodzi od łacińskiego separo, separare, separavi, separatum – „odłączyć”, „odłączenie, wyłączenie, rozdzielenie” (to nie jest specjalnie różniejsze od abstrakcji...).
W filozofii klasycznej (wersji egzystencjalnej) separacje jest inna, niż abstrakcja. Ciekawe JAK? W abstrakcji dokonywaliśmy „odrywania” różnych elementów od bytu, żeby ustalić, które elementy są stałe, a nie tylko przypadłościami. W separacji, niczego się nie odrywa – tylko się rozdziela (i pewnie bada się wszystko)!
Separacja jest złożona z trzech etapów :
- Zbieranie danych
- Analiza danych
- Ujęcie intelektualne treści szukanej w danych
Ciągle obecne jest pytanie „Co to znaczy być bytem?”. Zbiera się materiał, poddaje się go analizie (z punktu widzenia tego pytania), dostrzega się co znaczy być bytem.
Pierwszy etap : zbieranie danych doświadczenia. Jest to „pierwotna czynność metafizykalna”, a nazywamy ją tak, ponieważ towarzyszy temu zbieraniu pytanie powyższe, o byciu bytem. Będziemy zbierać zatem takie dane, które dostarczyłyby nam stworzenie jak najbardziej obiektywnego pojęcia bytu. Zbiera się dane z zakresu poznania potocznego, zdroworozsądkowego. Niektórzy twierdzą, że poznanie naukowe jest jedynym słusznym poznaniem, które powinno się znaleźć w punkcie wyjścia zbierania danych. Ale pomińmy na razie tę sprawę.
Pewne teoretyczne założenia, w samym zbieraniu materiałów – pyta się o charakter danych (bo nie każde się nadają, niektóre to tylko będą mi pracę zaśmiecać). W punkcie wyjścia separacji zbiera się dane, które formułuje się w sądach egzystencjalnych (co to oznacza?).
Jak wyglądają sądy egzystencjalne?
Abstrakcja wychodziła w punkcie wyjścia z sądów podmiotowo-orzecznikowych, i tam jest luz (względny, da się przeczytać). A separacja, i jej sądy egzystencjalne – to akty poznawcze, w których nie ujmuje się CECHY właściwe przedmiotowi (nie stwierdza się przynależności jakiejś cechy do poznawanego przedmiotu), lecz ujmuje się tylko jego istnienie.
Sąd egzystencjalny to taki sąd, w którym nie orzeka się żadnej cechy, przynależnej do przedmiotu, ale samo istnienie przedmiotu. („Jan jest studentem” – to sąd orzecznikowy, opisuje się jakąś cechę, ale już „Jan istnieje, Jan jest” – stwierdza się że on istnieje – sąd egzystencjalny. Łatwe? No.)
Abstrakcja i separacja to procesy kontaktujące podmiot z transcendentnym do niego przedmiotem. Czyli po prostu, używamy je, by poznać jakikolwiek przedmiot, który znajduje się poza nami. Cechy, istnienie, to podlega abstrakcji i separacji. To pierwotne, pierwsze procesy, które zachodzą od zawsze.
Separacja w dodatku nie zakłada żadnego uprzedniego poznania – ja nie wiem, CO to jest, ale wiem, i widzę, że JEST.
Sądy egzystencjalne są najbardziej pierwotne : są w pełni realistyczne, i a-teoretyczne, nie zakłada się tu żadną teorię. Są też chronologicznie pierwsze, w poznawaniu rzeczy – najpierw stwierdzasz, że coś JEST, później dopiero JAKIE jest. Teoria zbudowana na bazie sądów egzystencjalnych jest również a-teoretyczna.
Kartezjusz mówił, że żeby dobrze poznać rzeczywistość, trzeba ją dzielić, aż do momentu w którym zobaczy się, co powinno się zobaczyć. Zakładał, że rzeczywistość jest podzielna, i podatna separacji.
Oczywiście, o separacji masz napisane w książce Morawca. Zaraz po abstrakcji.
Jaką funkcję pełni „jest” w zdaniu „Jan jest, istnieje”? Pełni funkcję, przynajmniej w logice, spójki – spaja. Mówi się również, że pełni funkcję egzystencjalną. Mówimy o tym, ponieważ mamy różne rodzaje sądów egzystencjalnych :
- Sądy bezpośrednie
- Sądy pośrednie
Jeśli powiem „Bóg istnieje, dusza istnieje”, to owszem, są to sądy egzystencjalne, ale pośrednie, ponieważ wykorzystałem jakieś dane do ustalenia tego faktu. Sąd bezpośredni jest po prostu uchwycony, nie odwołując się do niczego innego.
Drugi etap : analiza. Szereg metodycznych czynności umysłowych, dobrane tak, by mogły uświadomić podmiot, co to oznacza „być bytem”. Wyróżniamy :
- Refleksję intelektualną nad treścią sądów egzystencjalnych
- Zestawianie sądów egzystencjalnych, pod względem treści i porównywanie zawartości treści
Przebieg refleksji : mając do dyspozycji iluś tam sądów egzystencjalnych, zebranych metodycznie, dokonując refleksji, następuje zrozumienie co to znaczy być bytem.
Morawiec podchodzi do tablicy, bierze kredkę w palce... No ja pitolę. Wygląda przebosko. Księże profesorze, trzeba się będzie przemieszczać... a, nie? Już załatwione. Pani doktor usłużnie pożyczyła swoją rękę, trzymając to długie, i ... cienkie... no - mikrofon.
Mamy podane x, y, r, z... wszystkie one istnieją. Co zatem znaczy być bytem? Czy znaczy to być x-em, jeśli x istnieje? No nie – ponieważ mamy jakieś y, które również istnieje, a nie jest x-em. Tak samo z r, i z. Bycie bytem nie wyczerpuje się w jednym z przykładów. Ale idąc dalej – w każdym bycie zauważamy pewną treść oraz proporcjonalne do tej treści istnienie, które razem składają się na bytowość bytu.
Dokonaliśmy właśnie separacji – zauważyliśmy treść bytu, i jego istnienie, które razem realizują bytowość bytu. Nie ma bytu bez istnienia, i nie ma bytu bez treści.
Jeżeli „być bytem” oznacza być treścią o proporcjonalnym istnieniu, to będziemy badali wszystko z pozycji istnienia, bo to ono rozstrzyga o bytowości bytu.
I w te właśnie sposób zakończyliśmy zagadnienie formowania się pojęcia przedmiotu w metafizyce.
Podsumowanie : zachodzie istotna różnica w koncepcji bytu jako bytu, a w rezultacie i koncepcją metafizyki, w metafizyce wersji essencjalnej, i egzystencjalnej.
W Essencjalnej – być bytem znaczyło tyle, co być formą, ujawniającą się w organizacji materii. Forma rozstrzyga o istocie i naturze każdego przejawu bytowego.
W Egzystencjalnej – być bytem znaczy być konkretną treścią o proporcjonalnym istnieniu. Każdy byt konkretny jest tożsamy z sobą, ale w stosunku do klasy do której należy, jest analogicznie przynależny, tożsamy (np., jesteśmy analogicznie tacy sami, jako ludzie, choć się w istocie różnimy, nie?).
W egzystencjalnej koncepcji metafizyki mówi się o tożsamości względnej. Ma charakter analogiczny – byt jawi się jako analogiczny, nie jest jednoznaczny (ja człowiek i ty człowiek, ale ja nie jestem tobą).
Będziemy dokonywać analizy bytu jako bytu – będziemy się doszukiwać tych cech, które są dyktowane bytowi, z tej racji, że istnieje. Ale tym się zajmiemy na następnym wykładzie.
Jest to trzeci rozdział w książce Morawca.
XMedzik30