Izdebska.PDF

158

WOJCIECH J. MALISZEWSK1

1 4 Całość dociekań i prezentowanych zasad jest wynikiem analizy pracy B. Reeves, C. Nass,

Szerzej na ten temat Maksym Grice'a [w:] I. Kurcz, Język i komunikacja, [w:] Psychologia.

Podręcznik akademicki, (red.) J. Strelau, Gdańsk 2000; B. Reeves, C. Nass, Media i (udzie,

Warszawa 2000.

IzckbskA

UNIWERSYTET w BiAływsToku

3 Por. J. Fiske, Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Wrocław 1999, s. 34-35.

16 Szerzej na temat doboru materiałów ilustrujących i środków prezentacji zob. |w:|

B.E. Gronbeck, K. German, D. Ehninger, A.H. Monroe, Zasady komunikacji werbalnej,

Poznań 2001; T. Warner, Umiejętności w komunikowania się, Wrocław 1999; Mosty

zamiast murów. Podręcznik komunikacji interpersonalnej, (red.) J. Steward, Warszawa

2003; M. McKay, M. Davis, P. Fanning, Sztuka skutecznego porozumiewania się, Gdańsk

2001; H. Retter, Komunifcaga codzienna w pedagogice, Gdańsk 2005.

Media i ludzie, Warszawa 2000.

DziEcko w NOWEJ PRZESTRZENI JNfoRMATyczNEJ

- NAdziEJE i

Przestrzeń życia współczesnego dziecka

Dziecko żyje zawsze w określonym czasie i przestrzeni ujmowanej jako trój-

wymiarowa, nieograniczona rozciągłość, czy zespól dowolnych obiektów, między

którymi zostały ustalone relacje natury geometrycznej, algebraicznej, abstrakcyj-

nej, lub jako ogól stosunków zachodzących między współistniejącymi przed-

miotami materialnymi, ich rozmiarami, odległościami, kształtami 1 : W tym kontek-

ście, w naukach społecznych akcentuje się trzy teoretyczne ujęcia przestrzeni 2 .

Jedno z nich - ekologiczne, przyjmuje za podstawę kategorię obszaru społecznego,

zbiorowości społeczno-zawodowej zróżnicowanej etnicznie, rodzinnie, ekonomicz-

nie, także pojęcie potrzeb społecznych. Z kolei w podejściu metaforycznym kładzie

się nacisk na odróżnienie przestrzeni społecznej od przestrzeni geometrycznej. Dla

podjętego tematu istotne jest rozumienie przestrzeni społecznej, określane jako

odległość między pozycjami zajmowanymi przez różne jednostki w pionowej or-

ganizacji społecznej. Trzecie z wyróżnionych teoretycznych ujęć - kulturalistyczne,

definiuje przestrzeń w kategorii wartości kulturowych 3 , wykorzystywane jest przez

badaczy zajmujących.się problematyką współczesnej przestrzeni dziecięcej.

W kontekście analizowanego tematu warto przywołać stanowisko F. Znaniec-

kiego dotyczące przestrzeni społecznej. Autor oddzielając przestrzeń społeczną od

przestrzeni fizycznej, geometrycznej, wprowadza pojęcie „wartość przestrzenna" 4 .

Oznacza to, że przestrzeń nie jest abstrakcyjna, uniwersalna, ale jest dana

człowiekowi ze współczynnikiem humanistycznym, jest to zawsze czyjaś prze-

strzeń. Człowiek przez samą swą obecność, przeżycia, doznawania, doświad-

czenia, które gromadzi, wchodzi w zakres własności przestrzennej jakiegoś ze-

społu. Akcentując bardzo wyraźnie komponent ludzki, społeczny, K. Lewin prze-

strzeń określa jako pole psychiczne, w skład którego wchodzą jednostki i ich

otoczenie 5 . Podobne ujęcie przestrzeni reprezentują przedstawiciele geografii hu-

manistycznej 6 , wyróżniając przestrzeń: mentalną, tworzoną przez ludzką świado-

mość, zespół zachowań, odczuć, świat wartości niematerialnych, symbolicznych

i przestrzeń środowiskowa, fizyczna, rozumiana iako materialna cześć otoczenia.

JADWIGA IZDEBSKA

DZIECKO W NOWEJ PRZESTRZENI INFORMATYCZNEJ

161

Problemy te stanowią również przedmiot zainteresowań pedagogiki społecznej,

dla której podstawową aparaturę pojęć tworzą m.in. takie terminy, jak: miejsce,

otoczenie, środowisko, środowisko społeczne, wychowawcze, kulturowe, ale także

przestrzeń, zwłaszcza przestrzeń społeczna.

Bliskie jest mi tu stanowisko A. Przecławskiej 7 , która podjęła analizę prob-

lematyki dotyczącej przestrzeni w kontekście pedagogicznym. Przestrzeń życia

człowieka rozciąga się między perspektywą mikro i makro, jest czymś otwartym,

tworzywem, z którego powstaje środowisko wychowawcze 8 .

Współczesne dziecko żyje na przecięciu różnych przestrzeni: fizycznej, społecz-

nej, temporalnej (wśród której wyróżnia się przestrzeń historyczną), symbolicznej,

psychologicznej, moralnej, transcendencji, informatycznej. Dziecko od najmłod-

szych lat „odkrywa kolejne wymiary przestrzeni ucząc się wstawać, poruszać

w różnych kierunkach, czy wreszcie chodzić do celu" 9 . Zmiany cywilizacyjne,

przeobrażenia społeczne mają niewątpliwie wpływ na wymiar, treść i przemiany

zachodzące w obrębie każdej z tych przestrzeni. Poszerza się fizyczna przestrzeń

życia dziecka w wyniku dokonujących się przeobrażeń społecznych, rozwoju

komunikacji, możliwości przemieszczania się, przekraczania granic państw, kon-

tynentów, rozwoju i upowszechnienia mediów, multimediów elektronicznych.

Zmienia się nie tylko przestrzeń zewnętrzna dziecka, ale także wewnętrzna:

psychiczna, duchowa, symboliczna. Następuje to na skutek poszerzania się kręgu

oddziaływań środowiskowych, „wchodzenia" przez dziecko w coraz szersze obszary

mikrosystemu, jak: rodzina, grupa rówieśnicza, sąsiedzka, szkoła, kościół, in-

stytucje wychowania pozaszkolnego itp., ale również makrosystemu, np. kultura

popularna, kultura wyższa, elitarna.

Dziecko wzrasta w określonej przestrzeni temporalnej, którą tworzy czas

teraźniejszy, przeszły, ale również przyszły. W przestrzeni temporalnej następuje

jego rozwój fizyczny, umysłowy, społeczny, kulturalny, przy czym czas w pedagogi-

ce ujmowany jest jako zjawisko kulturowe i społeczne. Dziecko doświadcza czasu

teraźniejszego czas poprzez doznawanie aktualności zdarzeń, przeszłego za spra-

wą swej pamięci, zaś czasu przyszłego w kontekście wizji, projekcji 10 . Istotną

sprawą staje się kształtowanie w dzieciach umiejętności wiązania przeszłości

Przestrzeń informatyczna

z teraźniejszością. Jak wykazują badania 1 1 dostrzega się we wszystkich grupach

i kategoriach społecznych brak umiejętności wiązania przeszłości z teraźniejszoś-

cią, wiązania wydarzeń z przeszłości z problemami dnia codziennego dzisiaj.

Dlatego też zagadnienie to staje się ważnym wyzwaniem pedagogicznym, związa-

nym z koniecznością wypracowania „zasad i środków oswajania doświadczenia

minionego (tradycji) poprzez teraźniejszość na rzecz przyszłego" 12 .

Coraz większego znaczenia nabiera współcześnie przestrzeń informatyczna

w wyniku niezwykle szybkiego rozwoju i upowszechniania się mediów elektronicz-

nych: telewizji krajowej, satelitarnej, kablowej, lokalnej, wideo, multimediów

i Internetu.

Od połowy lat 90. w Polsce obserwuje się proces przejawiający się tym, że coraz

więcej dzieci zamienia ekran telewizora na ekran komputera 13 , chętnie i z wielkim

zainteresowaniem oglądają one różne przekazy telewizyjne, jak też korzystają

z komputera i Internetu. Obserwuje się wręcz błyskawiczny rozwój komputerów

domowych (osobistych) zwłaszcza w rodzinach miejskich, ale również coraz częś-

ciej w wiejskich. Każde dziecko może mieć dostęp do Internetu, jeżeli w j ego domu

rodzinnym znajduje się komputer, linia telefoniczna i modem. Jest to globalna,

światowa sieć, zwana siecią sieci, ponieważ oparta jest na kilku podstawowych

standardach systemu wymiany informacji między pojedynczymi komputerami

i lokalnymi sieciami komputerowymi na całym świecie 14 . Zarówno komputer, jak

też Internet stały się medium globalnym, nowym jakościowo źródłem nauki,

edukacji, informacji, komunikacji i rozrywki. W kontekście rozwoju multimediów

powstało pojęcie cyberprzestrzeni, definiowane jako „sieć połączeń służących do

przesyłania danych, w której za pośrednictwem Internetu uczestniczą różni użyt-

kownicy" 15 . Drogą elektroniczną ludzie kontaktują się ze sobą, poszukują infor-

macji, korespondują, przeglądają zasoby sieci.

Wspomniane wyżej pojęcie cyberprzestrzeni zrodziło się dla nazwania świata,

który otwiera się przed człowiekiem „dzięki powiązaniu na zasadzie natychmias-

towej realizacji dotyku z myślą" 16 . Komputer, sieć komputerowa, telefon umoż-

liwiają natychmiastowe interakcje z określonym miejscem, osobą na świecie, co

stwarza możliwość „dotknięcia" niemalże każdego punktu dzięki urządzeniom

elektronicznym.

Współczesne dzieci żyją w świecie globalizacji, społeczeństwa informacyjnego,

co dzieje się za sprawą rozwoju mediów elektronicznych, zwłaszcza telewizji

satelitarnej, komputerów, Internetu. Stają się one mieszkańcami „globalnej wio-

ski". Wynika to przede wszystkim z tego, że media elektroniczne towarzyszą

dzieciom od lat najmłodszych stale, permanentnie, przez wiele godzin w ciągu

każdego dnia. Podstawową przestrzenią życia dziecka staje się wobec tego prze-

strzeń informatyczna. Tworzą ją: 1) media i multimedia elektroniczne, ich obec-

ność w życiu dziecka, ale także 2) zakres, charakter korzystania z nich, relacje,

jakie zachodzą pomiędzy dzieckiem a mediami oraz 3) skutki tych relacji. Prze-

strzeń informatyczną wypełniają więc nie tylko media elektroniczne, ale także,

o czym pisałam wyżej odwołując się do stanowiska F. Znanieckiego, tzw. współ-

czynnik humanistyczny, czyli osoby - dzieci korzystające stale z różnych przeka-

zów medialnych i wynikające z tych relacji określone przeżycia, doznania, na-

stawienia, doświadczenia, wartości.

162

JADWIGA IZDEBSKA

DZIECKO W NOWEJ PRZESTRZENI INFORMATYCZNEJ

163

Dziecko w przestrzeni informatycznej w perspektywie

nowych szans rozwojowych i edukacyjnych

Przestrzeń informatyczna zdominowana eksplozją nowych mediów elektro-

nicznych w życiu współczesnych dzieci stwarza im nowe szansę i możliwości

poznawania, edukacji, rozwoju, także rozrywki, odpoczynku, umożliwia komuni-

kację, wzajemne porozumiewanie się.

Wśród różnych sposobów wykorzystania czasu wolnego komputer zaczyna

zajmować ważne i atrakcyjne miejsce w życiu dziecka. Z roku na rok dostęp dzieci

do komputera i Intemetu, możliwość korzystania z nich codziennie w domu,

w szkole czy instytucjach pozaszkolnych poszerza się gwałtownie. Komputer, sieć

komputerowa, systemy multimedialne, CD ROM-y stworzyły nowe szansę roz-

woju, stały się narzędziami poznawania, pracy intelektualnej, promowania osiąg-

nięć, komunikowania się interaktywnego. Spowodowały one przemiany w ob-

szarze funkcjonowania innych mediów, np. książki poszukującej dla siebie no-

wych form, jak powieści intemetowe, scenografie wirtualne, książki elektroniczne.

Szczególnym zainteresowaniem cieszą się wśród dzieci gry komputerowe 17 .

Dziecko korzystając z gier komputerowych wchodzi w interakcje z określonymi

postaciami i sytuacjami. Wartościowe pod względem edukacyjnym, wychowaw-

czym, poznawczym, artystycznym, gry komputerowe w sposób racjonalny wyko-

rzystywane przez dziecko mogą prowadzić do korzystnych zmian, jakie występują

w różnych sferach osobowości: poznawczej, emocjonalnej, zachowań. „Wygrana"

pozycja może wzmocnić w dziecku poczucie wartości i prowadzić do redukcji lęku,

niepokoju, niepewności, napięcia. Gry o wysokich walorach edukacyjnych są

źródłem uzyskiwania przez dzieci nowych wiadomości z różnych dziedzin nauki,

techniki, kultury, rozwijania zainteresowań, zaspokajania silnie odczuwanych

potrzeb poznawczych, emocjonalnych, kulturalnych, rozrywki, odpoczynku.

Oswajanie poprzez codzienny kontakt z elektroniką może być czynnikiem motywu-

jącym do dalszego kształcenia informatycznego 18 .

Coraz więcej dzieci korzysta z Internetu. Strony WWW stanowią nieocenione

źródło wiedzy w zakresie każdej dziedziny. Internet może wspomagać, wzbogacać

edukację szkolną, edukację globalną, międzykulturową. Strony skierowane do

dzieci zawierają ciekawą grafikę, a zabawy, gry przedstawione w formie zadań

edukacyjnych rozwijają umiejętność logicznego myślenia, wyobraźnię, spostrzega-

wczość, refleks 19 . Dzieci mogą korzystać z poczty elektronicznej (e-mail), bazy

danych, komunikować się z innymi osobami, wymieniać informacje, spotykać się

przez sieć.

Nową przestrzeń elektroniczną stwarza dla dzieci wirtualna rzeczywistość. Jest

to świat, który może istnieć, wygląda realistycznie, ale w istocie realistycznym nie

jest. Stworzona zostaje iluzja uczestniczenia w syntetycznym środowisku i realnie

nie można dotknąć jakiegokolwiek elementu wirtualnej rzeczywistości 20 . Można ją

przeżywać za pomocą zmysłów, w dowolnie wymyślonej przestrzeni zwiedzać różne

obiekty wirtualne za pomocą wirtualnego wcielenia. Rzeczywistość wirtualna jest

dla dzieci bardzo atrakcyjna, stwarza nieznane do niedawna możliwości nowych

gier i zabaw edukacyjnych, przebywania w różnych miejscach na świecie, kształ-

towania i doskonalenia różnych umieletności.

Dziecięca przestrzeń informatyczna - niepokoje i zagrożenia

Zagrożenia, jakie stwarzają dzisiaj dzieciom nowe elektroniczne media, multi-

media są spowodowane w znacznym stopniu nieprawidłowym korzystaniem

z nich, brakiem kompetencji w tym zakresie. Zmiany o charakterze ujemnym

będące skutkiem określonych relacji dziecko - komputer, dziecko - Internet,

dotyczą różnych sfer jego osobowości: poznawczej, emocjonalnej, motywacyjnej.

Zagrożeniem mogą być agresywne gry komputerowe, e-mailowe korespondencje,

intemetowe wędrówki, rzeczywistość wirtualna, uzależnienie od komputera, Inter-

netu.

Agresja jest treścią około 95% gier komputerowych. Jest to, jak trafnie

określiła M. Braun-Gałkowska 21 , „zabawa w zabijanie" ludzi, zwierząt, nierealis-

tycznych stworów. Do walki używane są różne narzędzia zbrodni, agresji 22 .

W grach komputerowych dzieci nie tylko oglądają sceny przemocy, jak ma to

miejsce w sytuacji oglądania programów telewizyjnych, ale stosują agresję i zo-

stają „nagrodzone", gdy pokonają przeciwnika. Tego rodzaju zachowania prowa-

dzą do wzrostu agresji u dzieci, wywołują fantazje agresywne, ale również zjawisko

znieczulenia. Przejawia się ono w utracie przez dziecko wrażliwości na ból,

cierpienie innego człowieka.

Młody internauta ma dostęp do treści o charakterze destrukcyjnym, obraź-

łiwym, nasyconych elementami erotyzmu, agresji, rasizmu, zawierających infor-

macje o narkotykach, o sektach, o tym, jak napadać, bić, urządzać burdy na

stadionach. Poważnym niebezpieczeństwem dla dziecka jest „spotkanie" w Inter-

necie osoby ukrywającej swą rzeczywistą tożsamość, wprowadzanie różnych form

seksualnego wykorzystywania dzieci, jak prezentowanie w Intemecie materiałów

pornograficznych, produkcja pornografii dziecięcej, wykorzystywanie serwisów

internetowych przez pedofilów 23 .

Należy zauważyć, że zagrożenia stwarza również rzeczywistość wirtualna,

zwłaszcza dla tych dzieci, dla których jest ona częstym sposobem spędzania czasu,

w której chętnie i bardzo często przebywają. „Negatywne cechy - jak pisze

S. Juszczyk - wirtualnej rzeczywistości związane są ze zbyt intensywną interakcją

użytkownika ze światem urojonym, utożsamianie się z nim, co prowadzi do

wyobcowania ze środowiska rzeczywistego" 24 . Dziecko traci umiejętność komuni-

kowania się w grupach'społecznych, szczególnie w rodzinie, grupie rówieśniczej,

maleje jego zainteresowanie nauką szkolną, staje się mało wrażliwe i uczuciowe.

164

JADWIGA IZDEBSKA

DZIECKO W NOWEJ PRZESTRZENI INFORMATYCZNEJ

165

Dzieci na skutek wielogodzinnego przebywania przed monitorem odczuwają

różne fizyczne dolegliwości 25 : bóle głowy, kręgosłupa, pleców, zaburzenia widze-

nia, zaburzenia krążenia, podrażnienia skóry.

Coraz więcej dzieci jest uzależnionych od komputera i Internetu. Nowy nałóg

od sieci, powstały w wyniku permanentnego, codziennego i wielogodzinnego

przebywania w Intemecie, przy komputerze, dotyka coraz więcej dzieci. Jest on

skutkiem doświadczenia powtarzanego, o dużym stopniu nasilenia emocjonalnego

i wysokiej częstotliwości. Korzystanie z komputera on-line upodobały sobie dzieci

w sposób szczególny. Prowadzi to do silnie odczuwanej przez dziecko konieczności

przebywania on-line, ciągłego myślenia, co dzieje się w danej chwili w Intemecie,

wydłużania czasu przebywania na łączach. Problem pojawia się w chwili, gdy

dziecko traci kontrolę nad czasem i sposobem użytkowania tego medium.

Nowa rozszerzająca się przestrzeń życia dziecka, przestrzeń informatyczna

wzbudza szereg refleksji pedagogicznych, wiele pytań związanych z dzieckiem,

jego rozwojem intelektualnym, społecznym, emocjonalnym, z tym, kim ono staje

się przebywając codziennie w przestrzeni informatycznej, czy i w jakim stopniu

indywidualizacja ery informatycznej prowadzi do osłabienia więzi międzyludzkich,

bezpośredniej komunikacji, dialogu. W kontekście zasygnalizowanych w tym

opracowaniu niektórych zagadnień związanych z dzieckiem wzrastającym w nowej

przestrzeni informatycznej XXI wieku, istotne stają się wyzwania dotyczące konie-

czności systematycznego poznawania poprzez badania naukowe skutków relacji

dziecko - komputer - Internet, ale także związane z potrzebą edukacji medialnej

dzieci od najmłodszych lat ich życia. Są to dzisiaj istotne obszary badań teoretycz-

nych i empirycznych, a także działań wychowawczych.

'' A. Przeclawska, L. Rowicki, Młodzi Polacy u progu nadchodzącego wieku. Warszawa 1997.

2 Z. Cackowski, O problemach aksjologicznych, które wymagają od pedagogiki namysłu,

1 3 Zob. S. Juszczyk, Człowiek w świecie elektronicznych mediów - szansę i zagrożenia,

Katowice 2000; Media a edukacja, (red.) W. Strykowski, Poznań 1998, 2000, 2002;

Oblicza Jnfernetu, (red.) M. Sokotowski, Elbląg 2004; Media wobec kulturowych przemian

współczesności, (red.) M. Sokolowski, Olsztyn 2003; M. Mrozowski, Media masonie,

Warszawa 2001; P. Wallace, Psychologia Inlernetu, Poznań 2001; Edukaga medialna

w społeczeństwie informacyjnym, (red.) S. Juszczyk, Toruń 2002; B. Siemieniecki, Kom-

puter w diagnostyce i terapii pedagogicznej, Toruń 1996.

.Rocznik Pedagogiczny" t. 17, 1995, s. 26.

4 Zob. S. Juszczyk, op. cit.; M. Sokolowski, Obiicza mtemetu...

5 Oblicza Intemelu..., s. 31.

K A. Przeclawska, Sytuacja kulturalna współczesnego dziecka polskiego jako przedmie!

7 M. Braun-Galkowska, Gry komputerowe a psychika dziecka, '„Edukacja i'Dialog" nr 9,

zainteresowań naukowych, [w:] A. Przeclawska, L. Rowicki, Nastolatki i kultura w drugiej

połowie lat dziewięćdziesiątych, Warszawa 2000, s. 13.

8 M. Braun-Galkowska, op. cit.

1997; S. Juszczyk, op. cit.; M. Braun-Gatkowska, I. Ulfik, Zabawa w zabijanie, Warszawa

2002; J. Gajda, Media w edukacji, Kraków 2002; J. Izdebska, Dziecko w świecie medióu.

i multimediów - relacje o charakterze pośrednim, [w:] Dziecko w rodzinie i w środowisku

rówieśniczym, (red.) J. Izdebska, Białystok 2003; Nowe media w komunikacji społecznej

w XX wieku, (red.) M. Hopfinger, Warszawa 2002.

9 Oblicza Intemelu...

0 S. Juszczyk, op. cit.

2 1 M. Braun-Galkowska, op. cit.; M. Braun-Galkowska, I. Ulfik, op. cit.; M. Braun-Galkows-

ka, Wpływ gier komputerowych na psychikę dzieci, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze"

nr 8, 1997.

2 Zob. S. Juszczyk, op. cit.

! Oblicza Memeiu...

4 S. Juszczyk, op. cit., s. 146.

2 5 E. Dziekańska, Komputer a zdrowie, „Chip" nr 3, 1997.

Przypisy

1 A. Nalaskowski, Przestrzeń i miejsce szkoły, Kraków 2000.

2 L. Goidyka, W sprawie pojęcia przestrzeni społecznej, „Kultura i Społeczeństwo" nr 2, 1976.

3 Z. Pióro, Ekologia społeczna - nauka o strukturach i zachowaniach przestrzennych, [w:]

Przestrzeń i spoleczeństwo. Z badań ekologii społecznej, (red.) Z. Pióro, Warszawa 1982.

4 F. Znaniecki, Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny

i Socjologiczny" nr l, 1938.

5 D. Lalak, T. Pilch, Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Warszawa

1999.

6 Taun Yi-Fu, Przestrzeń i miejsce, Warszawa 1987.

7 A. Przeclawska, Przestrzeń życia czlowieka między perspektywą mi/cro a malcro, [w:]

Pedagogika społeczna, (red.) A. Przectawska, W. Theiss, Warszawa 1999.

8 A. Przeclawska, op. cit.

9 M. Świetlik, Nowa przestrzeń dziecka we współczesnej kulturze, [w:] Dziecko we współczes-

nej kulturze medialnej, (red.) B. Łaciak, Warszawa 2003.

0 H. Kwiatkowska, Czas, miejsce, przestrzeń - zaniedbane kategorie pedagogiczne, [w:]

Pedagogika u progu trzeciego tysiąclecia, (red.) A. Nalaskowski, Warszawa 1999.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: