NaSpiszu_56.pdf

G AZETA Z WI¥ZKU P OL SKIE GO S PI SZA

• Czarna Góra • Dursztyn • Falsztyn • Frydman • Jurgów • Kacwin • Krempachy • £apszanka •

• £apsze Ni¿ne • £apsze Wy¿ne • Niedzica • Niedzica-Zamek • Nowa Bia³a • Rzepiska • Trybsz •

Nr 2 (56) ROK 2005 ISSN 1234-2262 Cena: 4,00 z³

JUBILEUSZ 10-LECIA

„ŚPISKIEJ WATRY”

Fotoreportaż wewnątrz numeru

BENEFIS NIEZWYKŁEGO PRZEWODNIKA

FRANCISZKA SZYDLAKA

W dniu 14 maja 2005 r. na zam-

ku w Niedzicy odbył się beneﬁs zna-

nego spiskiego przewodnika – gawę-

dziarza Franciszka Szydlaka . Przy-

jęcie jakie dla niego wydano z tej

okazji, było iście królewskie. Jubilat

zajechał pod zamek pięknym powo-

zem. Po wyjściu z niego pod zamek

podchodził w towarzystwie młodych

przewodniczek, które specjalnie na

tę okazję ubrane były w stroje regio-

nalne. Zaś u bramy zamku czekało,

aby go powitać, bardzo duże grono

jego wielbicieli, przyjaciół i gości.

Po przejściu do zamkowej kom-

naty kiedy usiadł już na pięknym

tronie, powitany został przez Panią

Dyrektor Muzeum – Zespołu Zam-

kowego, Ewę Jaworowską – Mazur.

ciąg dalszy na str. 42

JUBILEUSZ 50-LECIA ZESPOŁU „MAŁE PODHALE” Z JURGOWA

O zespole „Małe Podhale” wewnątrz numeru

„Na Spiszu” nr 2 (56) 2005 r.

„Śpisoki” w Budapeszcie

Znamy opowieści pradziadków, którzy jeszcze na

początku XX wieku jechali w poszukiwaniu pracy do

Pesztu.

Młodzież z zespołu regionalnego „Śpisoki” ucząca

się w Gimnazjum w Łapszach Niżnych miała możliwość

odwiedzić, a zarazem poznać Budapeszt – stolicę Wę-

gier położoną nad Dunajem. Zespół otrzymał zaprosze-

nie od Stowarzyszenia Polskich Katolików na Węgrzech

p.w. św. Wojciecha. W dniu 22.05.05 r. obchodzili uro-

czystość odpustową ku czci Matki Bożej Wspomożenia

Wiernych. W tym dniu Polonia wraz z Węgrami zgro-

madziła się na polsko – węgierskiej Mszy Świętej. Ze-

spół z kapelą ubogacił uroczystość odpustową o religijne

i spiskie pieśni. Po Mszy Św. odbyło się w ogrodzie pa-

raﬁalnymspotkaniePolakówiWęgrów,podczasktórego

zespół „Śpisoki” zaprezentował spiską gwarę, melodię

i tańce. Była też loteria fantowa, polski żurek i długie

rozmowy o Polsce...

Polonia stworzyła nam doskonałe warunki, zapew-

nili wyżywienie, nocleg, zorganizowali zwiedzanie

Budapesztu z przewodnikiem. Z kolei pan wójt Antoni

Kapołka pokrył koszty przejazdu. Nasz wyjazd doszedł

do skutku dzięki panu Julianowi Kowalczykowi, który

przekazał zaproszenie gimnazjalistom.

Młodzież zapamięta pobyt nad Dunajem, gdyż urok

Budapesztu w każdym uczestniku wyprawy pozostawił

wiele niezapomnianych wrażeń.

Elżbieta Łukuś

„Małopolska – tych ścieżek jeszcze nie znamy”

Na początku roku szkolnego 2004/2005 opiekunka koła regionalnego w Gimnazjum ogłosiła konkurs dotyczą-

cy odkrywania piękna Małopolski. Prace miały dotyczyć oczywiście naszego regionu, jego cennych zabytków, nie

odkrytych jeszcze miejsc, zwyczajów, tradycji. Zainteresowanie wśród uczniów było duże, zgłosiło się kilkunastu

chętnych.

W początku czerwca bieżącego roku, kiedy już nikt nie pamiętał o konkursie, dyrekcja Gimnazjum otrzymała

informację, że pięć uczennic przeszło do ﬁnału.Wielkietobyłozdziwienie!

22 czerwca ﬁnalistkiwrazzpaniąElżbietąŁukuśpojechałydoKrakowanaogłoszenieostatecznegowerdyktu

i rozdanie nagród. Spotkanie odbyło się w Centrum Młodzieży w Krakowie, w kinie Paradox. Na wstępie usłysze-

liśmy pochwały za ciekawe pomysły i interesujące wykonanie prac. W dalszej części zaprezentowano nam multi-

medialną wycieczkę po Krakowie. W ostatniej części nastąpiło ogłoszenie wyników. Z pośród około 20 projektów

zakwaliﬁkowanychdoﬁnału,jedenz naszychotrzymałIIImiejsce,a pozostałewyróżnienia.Zważywszy,żebyłto

konkurs dla całej Małopolski – mamy być z czego dumne! Tematyka Spisza znalazła się w konkursie o Małopolsce.

Urszula Pacyga

„Na Spiszu” nr 2 (56) 2005 r.

VII Zjazd Zwi¹zku Polskiego Spisza

W niedzielę 26.06.2005 r. w Jur-

gowie w lokalu BCK „Śpisko Izba”

odbył się VII Walny Zjazd Związku

Polskiego Spisza, który jest organi-

zacją dobrowolną, o charakterze ka-

drowym i niezarobkowym. Stowa-

rzyszenie wzoruje się na wspania-

łych regionalistach spiskich, którzy

przez wojną tworzyli Związek Góra-

li Spisza i Orawy, zaś po II wojnie

światowej angażowali się w dzia-

łalność Związku Podhalan. W tym

okresie władze PRL nie pozwalały

na założenie jakiejkolwiek organi-

zacji reprezentującej autochtoniczną

ludność Polskiego Spisza.

Wraz z upadkiem systemu ko-

munistycznego sytuacja odmieniła

się i w dniu 13 stycznia 1990 roku

w domu Jadwigi Plucińskiej zapadła

historyczna decyzja 37 założycieli

ZPS, którzy przyjęli nazwę i statut

oraz wybrali Komitet Założycielski.

Zasadniczym celem organizacji od

początku jej istnienia jest pielęgno-

wanie spuścizny historycznej ziemi

spiskiej, wspieranie polskiej świa-

domości narodowej wśród jej miesz-

kańców oraz praca na rzecz rozwoju

kulturalnego i gospodarczego Spisza

jako cząstki państwa polskiego. Ide-

ową podwaliną działalności ZPS są

wskazania społecznej nauki Kościo-

ła Katolickiego. Zatem 2005 rok, to

zarazem 15 rok działalności stowa-

rzyszenia.

W roku sprawozdawczym 2004

Zarząd Główny działał w składzie:

Jan Budz (Czarna Góra), Julian Ko-

walczyk (Łapsze Niżne), Mieczy-

sław Rynkiewicz (Łapsze Niżne),

Marian Pukański (Niedzica), Helena

Otrowska (Łapsze Niżne), Elżbieta

Łukuś (Niedzica) i Janusz Hania-

czyk (Jurgów).

W skład Komisji Rewizyjnej

wchodzą: Bożena Szczesna (Łap-

szanka), Waldemar Szczesny (Łap-

szanka) i Piotr Bizub (Trybsz).

W sprawozdaniu zarządu podkreślono, że przez te 15 lat działalności lu-

dzie związani ze Spiszem przeżywali wielkie chwile entuzjazmu i zaangażo-

wania, ale też momenty zastoju aktywności i zniechęcenia. Pomimo to nikt

nie neguje celowości istnienia ZPS, a wręcz przeciwnie, jest coraz więcej

chętnych do współpracy na bazie założeń naszej organizacji, która na trwa-

łe wpisała się w pejzaż polskiego Spisza. Walka o kulturę spiską toczy się

na kilku frontach: z jednej strony trzeba przeciwdziałać wszechobecnemu

wpływowi kultury masowej a z drugiej strony próbom odgórnego „wciska-

nia” kultury słowackiej. W niektórych wsiach niepokojącym jest również

przejmowanie stroju podhalańskiego, i noszenie go zamiast tradycyjnych

odmian stroju spiskiego. Jeszcze bardziej niepokoi to, że część mieszkań-

ców nie przykłada takiej uwagi do sprawy stroju, gwary i śpiewu – jak np,.

na Podhalu czy Orawie. Niezadowolenie budzi również niewspółmierne do

potrzeb wsparcie dla spiskiej kultury ze strony samorządów i organów pań-

stwowych. Kwestie te stanowią o skali zagrożenia dla autentycznej kultury

górali spiskich w Polsce.

Z satysfakcją stwierdzono, że sukcesem ZPS jest wznowienie pracy re-

dakcyjnej i wydawanie gazety „Na Spiszu”. Gazeta stała się istotnym ele-

mentem wiedzy o Spiszu i wszechstronnej jego promocji. Za jej pośrednic-

twem członkowie i mieszkańcy mają możliwość zapoznania się z historią

i dniem dzisiejszym Spisza a także z działalnością Związku. Poprzez gazetę

promuje się pożądane postawy społeczne i potrzebę wspólnego budowania

przyszłości regionu, przyszłości Polski. ZPS stara się reprezentować wszyst-

kich Spiszaków i wszystkich ludzi mieszkających na terenie Spisza zachęca

do wspólnego działania. Dlatego też, pomimo szeregu negatywnych zjawisk

w sferze tzw. mniejszości słowackiej, ZPS nie zajmował się tym tematem

wychodząc z założenia, że problem ten umrze śmiercią naturalną. Optymizm

uzasadniony jest wynikami spisu powszechnego ludności, który wykazał,



„Na Spiszu” nr 2 (56) 2005 r.

że Spiszacy mieszkający w Polsce rzadko ulegają już oszukańczym meto-

dom nacisku propagandowego.

Głównym zmartwieniem ZPS jest niedobór środków ﬁnansowych na

wspieranie kultury regionalnej, na zespoły regionalne, ochronę gwary (opraco-

wania i wydawnictwa), strojów, zwyków, a także ochronę pamiątek kultury ma-

terialnej. Postulatu tego nie trzeba mylić ze środkami na działalność stowarzy-

szenia. W Związku Polskiego Spisza ludzie z założenia udzielają się społecznie,

nie mają etatów i nie czerpią z tego tytułu żadnych korzyści materialnych. Ich

ideą nadrzędną jest miłość do swojej spiskiej ziemi i przywiązanie do Polski jaki

swojej Macierzy. Nie robią też problemu z tego, że bronią polskości regionu na

własny rachunek i często z własnej kieszeni.

kich członków i sympatyków do

wspierania Zwyków Spiskich,

Śpiskiej Watry, imprez szkol-

nych i środowiskowych w czasie

których prezentowana jest auten-

tyczna kultura ludowa Spisza bez

obcych naleciałości.

10. Należy zbadać stan inteligencji

spiskiej, wykonać stosowną bazę

danych i nawiązać kontakt z ludźmi

urodzonymi na Spiszu a mieszkają-

cymi poza Spiszem.

Ponadto za szczególnie ważne

dla realizacji celów stowarzyszenia

uznano następujące sprawy:

1. Opracowanie koncepcji graﬁcznej

sztandaru Związku Polskiego Spi-

sza. W tym celu powołano komi-

sję sztandarową i zapowiedziano

jego poświęcenie na przełomie

września i października 2005 r.

2. Kontynuowanie współpracy w ra-

mach tzw. góralskiego porozu-

mienia, czyli Deklaracji współ-

pracy podpisanej 5.X.2005 w No-

wym Targu pomiędzy Polskim

Towarzystwem Historycznym

O/Nowy Targ, Związkiem Pod-

halan i Towarzystwem Przyjaciół

Orawy.

3. Obronę zagrożonego bytu gimna-

zjum w Krempachach z racji eko-

nomicznych a także z uwagi na

racjonalne wychowanie młodzież

spiskiej i podhalańskiej do wza-

jemnego zrozumienia wspólnoty

dziejów i wspólnoty duchowej są-

siadujących regionów.

4. Podjęcie w szerszym zakresie

problematyki gwarowej, kącika

nazw lokalnych wywodzących

się z gwary, a w razie możliwości

sprzyjanie pracom nad Słowni-

kiem Gwary Górali Spiskich.

5. Skupienie się na działaniach po-

zytywnych dla Polskiego Spisza,

bowiem tylko takie inicjatywy

oraz przedsięwzięcia jednoczą

ludzi i przynoszą dobre owoce.

Dlatego postuluje się zorganizo-

wanie warsztatów z regionalizmu

dla nauczycieli.

Prezydium Zjazdu ZPS, od lewej: prezes Jan Budz, gość honorowy Andrzej Haniaczyk

- założyciel i kierownik zespołu „Małe Podhale”, Janusz Haniaczyk, Julian Kowalczyk,

Marian Pukański

Dobrze więc, że był to Zjazd typowo roboczy, bo dzięki temu dyskusja

była bardzo otwarta a wnioski z niej ujęto w uchwale programowej:

Walny Zjazd uznaje za nadal aktualne kierunki realizacji celów statuto-

wych.

1. ZPS winien nawiązać bliższą współpracę z samorządami, celem korzysta-

nia ze środków budżetowych na kulturę i na zwalczanie plag społecznych,

jak np. alkoholizm.

2. Należy wszelkimi sposobami przybliżać opinii publicznej cele i program

działania ZPS,

3. Należy przyspieszyć konsolidację ludzi wokół ZPS we wszystkich wsiach

spiskich.

4. Zarząd Główny winien dopilnować, aby w sposób ciągły wydawana była

gazeta „Na Spiszu”.

5. Niezmiernie ważną sprawą jest nawiązanie współpracy ze szkołami i pod-

jęcie próby tworzenia organizacji młodzieżowej (Orle Gniazdo).

6. Zaproponować wójtom i radnym gmin oraz osobom zasłużonym honoro-

we członkostwo ZPS, a sponsorom status członka wspierającego.

7. Pomimo tego, że głównym celem ZPS jest sfera kultury, to jednak waż-

nym jest również uczestnictwo w akcjach charytatywnych i szukanie źró-

deł na stypendia dla młodzieży spiskiej.

8. ZPS powinien podjąć się budowy programu w takim kierunku aby repre-

zentował wszystkich Spiszaków bez względu na deklarowaną narodo-

wość.

9. ZPS powinien sprzyjać kontaktom pomiędzy wsiami, samorządy powin-

ny wspierać ﬁnansowo takie działania. W tym celu zachęca się wszyst-

(red)

„Na Spiszu” nr 2 (56) 2005 r.

XLII Zjazd Podhalan

W Ludźmierzu w dniu 2 i 3 lipca 2005 roku miał

miejsce XLII Zjazd Podhalan, który odbywa się co

3 lata. Zjazdowi przewodniczył Andrzej Skupień z Po-

ronina, wicestarosta tatrzański. Wybrano nowy 13 oso-

bowe prezydium ZG, na czele którego stanął ponownie

Jan Hamerski ze Szczawnicy, zarazem starosta nowotar-

ski. Przy wypełnionej do cna sali Prezes Jan Hamerski,

cały skład zarządu i komisji rewizyjnej złożyli przysię-

gę wierności Bogu i tradycji góralskiej. Nas Spiszaków

uradowało to, że w skład prezydium Zarządu Głównego

ponownie wybrano naszego redaktora naczelnego Julia-

na Kowalczyka, zarazem wiceprezesa ZPS. Satysfakcjo-

nującym jest również to, że wolą Związku Podhalan jest

koordynowanie współpracy całej góralszczyzny polskiej

od Zaolzia po Poprad. Dlatego wśród ponad 400 delega-

tów znaleźli się w tym roku także górale czadeccy, ślą-

scy, żywieccy itd.

W drugim dniu obrad salę Domu Podhalan oprócz

delegatów zapełnili goście, w tym przedstawiciele władz samorządowych i kościelnych oraz delegacje współpracują-

cych z Podhalanami stowarzyszeń. Wśród zaproszonych była także delegacja Związku Polskiego Spisza, a prezesowi

ZPS Janowi Budzowi przyznano tytuł Zasłużonego dla Związku Podhalan. Obrady przerywane były występami mu-

zyk i zespołów góralskich z różnych regionów oraz poważnymi referatami. Wśród nich był referat ks. Władysława

Zązla na temat Ojca Świętego Jana Pawła II oraz referat senatora Franciszka Bachledy Księdzulorza na temat istoty

Górala i góralszczyzny. Z uwagą słuchano także wystąpień przedstawicieli władz państwowych, marszałka samorzą-

du małopolskiego i wojewody. red.

Przewodniczący Zjazdu Andrzej Skupień wraz Janem Hamerskim,

z ponownie wybranym Prezesem ZP

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: