Mazowieckie_Studia_Humanistyczne-r2002-t8-n2-s125-136.pdf
(
433 KB
)
Pobierz
Mazowieckie Studia Humanistyczne
Nr 2, 2002
Dorota Mazurczak
ZWIĄZKI KULTURALNE BERLINA
Z PARYŻEM PRZED I PO 1871 ROKU
Wojna francusko-pruska 1870/1871 r. przyniosła Francji upadek Drugiego
Cesarstwa, Komunę Paryską, upokarzający pokój, wysoką kontrybucję i utratę
pozycji pierwszego mocarstwa w Europie. Prusom zaś dała zjednoczenie pod ich
egidą Niemiec powiększonych o odebrane Francji Alzację i Lotaryngię
1
.
Wydarze-
nia te i późniejsze działania kanclerza Ottona von Bismarcka na rzecz politycznej
izolacji Francji w Europie oraz widmo wojny prewencyjnej rzuciły cień na stosun-
ki obu tych państw na wiele długich lat. Profesor Janusz Pajewski wyraził przeko-
nanie, że w wojnie francusko-pruskiej szukać należy genezy I wojny światowej
2
.
W 1871 r., kiedy Berlin w jednej chwili stał się politycznym, gospodarczym
i wojskowym centrum zjednoczonych Niemiec, był prowincjonalną rezydencją
prusko-brandenburską, liczącą około 827 tysięcy mieszkańców i niewiele zna-
czącą w krajobrazie kulturalnym Europy. Natomiast ponad dwumilionowy Pa-
ryż miał już w tym czasie opinię uznanej metropolii. Od czasów średniowiecza
nie tylko stanowił polityczne, gospodarcze i administracyjne centrum Francji, ale
należał do największych miast Europy i świata
3
.
Jego rola i znaczenie jeszcze
bardziej wzrosły od czasów Rewolucji Francuskiej. Johann Wolfgang Goethe
nazwał Paryż w idylli
Hermann und Dorothea
(1798) „stolicą świata, którą już
od dawna jest"
4
.
1
Szerzej zob. J. Pajewski,
Historia Powszechna 1871-1918
, Warszawa 2001 r., s. 66-68;
L. Bazylów,
Historia Powszechna 1789-1918
, Warszawa 1981, s. 582-589; J. Meyszto-
wicz,
Trzecia postać Marianny
, Warszawa 1974, s. 5-61.
2
J. Pajewski,
Pierwsza wojna światowa 1914-1918
, Warszawa 1991, s. 7-13.
3
Ch. Charle,
Paris - Zentrum der französischen Eliten. Eine kommentierte Datensammlung,
Dorota Mazurczak
Różnicę w pozycji obu miast lapidarnie i jednocześnie dobitnie odzwiercie-
dla tytuł pracy Pierre-Paula Sagave'a 1871
Berlin-Paris. Capitale du Reich et
capitale du monde
5
.
Paryż był ważnym centrum artystycznym od czasów Ludwika XIV i stano-
wił wzór kulturowy w różnych dziedzinach sztuki. Do królewskiej kolekcji w Ber-
linie kupowano już w XVIII w. dziesiątki arcydzieł malarstwa i rzeźby francu-
skiej. Tu też powstało w 1795 r. Musée des Monuments Français - pierwsze
w świecie muzeum narodowe, a w 1818 r. pierwsze muzeum sztuki współcze-
snej - Musée du Luxemburg
6
.
Powszechna znajomość języka francuskiego w XIX w. sprzyjała poznawa-
niu dzieł francuskiej literatury pięknej, a dzięki lekturze czasopism, wydawanych
w Paryżu i prenumerowanych w innych krajach, śledzeniu na bieżąco ważniej-
szych osiągnięć i dyskusji artystycznych w całej Europie.
Do najważniejszych dziedzin sztuki w XIX w. należało malarstwo, a pry-
mat Francji w malarstwie europejskim był bezsporny
7
.
Paryż zaś był Mekką dla
artystów, którzy opuszczali swoje kraje, by uczyć się lub doskonalić swoje rze-
miosło w duchu obowiązujących w Europie kanonów sztuki francuskiej. Mala-
rze francuscy byli wzorem dla swoich kolegów z wielu krajów, a krajobrazy
Paryża pojawiały się tysiącach dzieł malarzy obcokrajowców. Już od XVIII w.
odbywały się tu wystawy sztuki współczesnej tzw. Salony, w których brali udział
także malarze zagraniczni: „W żadnym innym mieście nie kształciło się, nie
wystawiało, osiedlało się tylu artystów zagranicznych, niekiedy za cel życia i kul-
turowy obowiązek stawiających sobie pobyt w stolicy sztuki"
8
.
Przed wybuchem wojny francusko-pruskiej znajdziemy wiele przykładów
fascynacji osiągnięciami niemieckiej filozofii i kultury, a także recepcji dzieł li-
teratury pięknej we Francji. Głośne echo w Europie wywołało studium Germa-
ine de Staël
De l'Allemagne
(Londyn 1813, Paryż 1814), ukazujące z zachwy-
tem osiągnięcia Prus czasów Johanna W. Goethego i Friedricha Schillera oraz
teoretyczne koncepcje najwybitniejszych przedstawicieli romantyzmu niemiec-
kiego. Książka ta odegrała wielką rolę w przełamaniu dotychczasowych francu-
skich uprzedzeń i protekcjonalnego spojrzenia Francuzów na kulturę niemiecką,
a także w tworzeniu podstaw romantyzmu francuskiego. Po obu stronach Renu
została uznana za szczytowe osiągnięcie europejskie. Entuzjazm, z jakim autor-
Niektóre podrozdziały tego opracowania zostały zatytułowane jeszcze dosadniej,
np.: „Berlin, caricature d'une capitale" i „Paris, la Babel moderne". Studium P.-P. Sava-
ge'a zostało wydane jednocześnie po francusku i niemiecku w stulecie wspomnianych
wydarzeń.
Związki kulturalne Berlina z Paryżem przed i po 1871 roku
127
ka pisała o Niemcach, przyczynił się do powstania pojęcia „germanolatrie" („ger-
manochwalstwa")
9
.
Trudno przecenić wpływ
De VAllemagne
na wzrost zainteresowania i wy-
buch uniesienia pisarzy francuskich wobec Niemiec, którym ulegli: François
Guizot, Charles Nodier, Jules Michelet („Mon Allemagnee [...] pain des forts"),
Gerard de Nerval („La vieille Allemagne, notre mère a tous, Teutonia!") czy Ernest
Renan („J'ai étudié l'Allemagne et j'ai cru entrer dans un temple"). Wielu pisa-
rzy udało się w podróż do Niemiec: Hippolyte Taine, Edgar Quinet, Victor Hugo,
Victor Cousin, Jean-Jacques Ampere, Alexis de Tocqueville, a także François René
Chateaubriand, Henri Stendhal, Philaréte Chasles, Honoré de Balzac, Saint-Marc
Girardin
10
.
Opisując swoje wrażenia, uzupełniali i umacniali pozytywny obraz
Niemiec w świadomości czytelników.
Z kolei przykłady „gallofilii" i gorącego orędownictwa za jak najściślejszym
porozumieniem francusko-niemieckim znajdziemy w twórczości wybitnego po-
ety, prozaika i eseisty niemieckiego Heinricha Heinego, który mieszkał w Pary-
żu od 1831 r. do swej śmierci w 1856 r.
1
1
Romantyzm zawitał do Francji, pochłoniętej rewolucją, ustanowieniem i re-
stauracją Cesarstwa, dopiero około 1830 r., kiedy w innych krajach osiągnął pełen
rozwój zarówno w muzyce, jak i w literaturze. Ogromną poczytnością cieszyły
się w Paryżu dwa dzieła czołowego przedstawiciela romantyzmu niemieckiego
Johanna W. Goethego:
Cierpienia młodego Wertera
, przetłumaczone na język
francuski już w 1776 r. (ulubiona lektura cesarza Napoleona Bonapartego) oraz
Faust
, który ukazał się w czterech różnych tłumaczeniach w latach 1823-1830.
W spopularyzowaniu
Fausta
odegrali dużą rolę także kompozytorzy francuscy:
Charles Gounod i Hector Berlioz
12
.
Faust
inspirował nie tylko kompozytorów
francuskich, ale także malarza Gustave'a Courbeta.
Goethe chciał, aby
Faust
został wystawiony jako opera, której skompono-
wanie zamierzał powierzyć uwielbianemu w takim samym stopniu we Francji,
jak i w Niemczech - Giacomo Meyerbeerowi. Urodzony w 1791 r. w Berlinie,
zyskał sławę w Paryżu, gdzie osiadł w 1826 r. i zmarł w 1864 r. Należał do naj-
bardziej znanych kompozytorów, mimo że tworzył zgodnie z niewyszukanym gu-
stem publiczności mieszczańskiej, przyzwyczajonej do tanich efektów. O jego
najlepszej operze - „Hugenotach" - z równym zachwytem pisali Heine i Ber-
M. Bosse,
Madame de Stael
, w:
Esprit/Geist 100 Schlüsselbegriffe für Deutsche und Fran-
zosen
, München-Zürich 1990, s. 57-58; T. Schramm,
Francja wobec Niemiec w XIX i XX
wieku
, w:
Rola Niemiec w procesach rozwojowych Europy XIX i XX wieku,
Poznań 1995,
s. 73-74.
Dorota Mazurczak
lioz, natomiast bardzo krytycznie ocenili jego twórczość Robert Schumann
i Richard Wagner, któremu pobyt w Paryżu w latach 1839-1842 (mimo poparcia
Meyerbeera) nie przyniósł sukcesu.
Wagnerowi nie powiodła się także późniejsza próba podbicia Paryża, gdzie
odbyła się premiera opery „Tannhäuser" (1861 r.), która skończyła się wielkim
skandalem: „publiczność po prostu wpadła w szał - akompaniowała śpiewakom
i orkiestrze wyciem, sykaniem i gwizdami. Na sali rozpętało się istne piekło"
1
3
i po trzech przedstawieniach została zdjęta z repertuaru paryskiej Opery, mimo
obrony znakomitego krytyka Julesa Janina w „Journal des Débats". Wielkim orę-
downikiem tej opery, jak i wcześniejszych kompozycji Wagnera, był poeta Charles
Beaudelaire, który w osobnej broszurze omówił przyczyny tak złego odbioru
„Tannhäusera" przez paryską publiczność
14
.
Dużą popularność zyskała we Francji powieść grozy Ernsta T. A. Hoffman-
na pt.
Diabelskie eliksiry
(wydana w 1829 r.), a wydanie zbiorowe jego dzieł po
francusku w 1843 r. sprawiło, że stał się najbardziej poczytnym pisarzem nie-
mieckim także w innych krajach. Pisarz, krytyk literacki i teatralny, Theophile
Gautier pisał o Hoffmannie: „We Francji jest znacznie lepiej znany niż w Niem-
czech. Każdy tu czyta jego opowiadania; tak konsjerżka, jak i wielka dama, tak
artyści, jak przekupnie"
15
.
Opowiadania fantastyczne Hoffmanna inspirowały Nervala i Baudelaire'a
16
,
były także podstawą librett wielu operetek, grywanych w Paryżu w czasach Dru-
giego Cesarstwa i Trzeciej Republiki. Z Kolonii został przywieziony przez swe-
go ojca na dalszą naukę do Paryża w 1833 r. utalentowany muzycznie Jacques
Offenbach, późniejszy twórca ponad 100 operetek, takich jak m.in.: „Orfeusz
w piekle", „Piękna Helena", „Życie paryskie" - uwielbianych w czasach Drugiego
Cesarstwa i opery „Opowieści Hoffmanna" (według opowiadań E. T. A. Hoff-
manna), powstałej i wystawionej już w Trzeciej Republice. Podczas wystaw
światowych, które odbyły się w Paryżu przed wybuchem wojny francusko-pru-
skiej, ogromnym powodzeniem cieszyły się jego dzieła: „Sen nocy letniej"
(1855 r.) i „Wielka księżna Gerolstein" (1867 r.)
17
.
O tej ostatniej mówiono na-
wet, że była największą atrakcją wystawy, którą odwiedzili liczni monarchowie,
książęta i politycy oraz miliony obcokrajowców: „Car rosyjski już w trzy godzi-
ny po przyjeździe do Paryża siedział w loży Variétés, a Bismarck, chociaż potra-
I. J. Paderewski,
Pamiętniki
, Warszawa 1982, s. 119.
F. Fabre,
Aspekte der Musik zwischen Gallia und Germania: Faust, das Phantastische und
der Wagner Mythos,
w:
Marianne und Germania...,
s. 356-358. O pobytach Wagnera w Pa-
ryżu szerzej zob. - Z. Jachimecki,
Wagner
, Warszawa 1983, s. 49-51, 266-268.
Związki kulturalne Berlina z Paryżem przed i po 1871 roku
129
fil, jak się zdaje, lepiej zapanować nad swoją niecierpliwością, był tak samo za-
chwycony jak koronowane głowy"
18
.
Bismarck zrobił w Paryżu tak dobre wra-
żenie, że na jego cześć nazwano modny wśród paryskich elegantek odcień czer-
wieni „kolorem Bismarcka".
Na wystawę w 1867 r. został wydany specjalny przewodnik
Paris-Guide,
w którym przebywający na emigracji pisarz Victor Hugo określił Paryż jako sto-
licę Europy. Zapowiedział, że w XX w. powstanie nowy naród - „naród Euro-
py", którego stolicą będzie Paryż. Zwrócił się przy tej okazji do Niemców: „Ko-
chamy Was. My Europejczycy z Paryża należymy do tej samej rodziny co Wy
Europejczycy z Berlina! Frank-Reich znaczy
Rzesza Wolności
, Germain znaczy
Braterstwo
19
.
Czy można sobie wyobrazić, żeby wolność i braterstwo popadły
w wojnę?"
20
.
Na wystawie tej Prusy wystawiały armaty Kruppa (największa o wa-
dze 47 ton), które trzy lata później zostały użyte podczas oblężenia Paryża. Ar-
mata ta niezbyt korespondowała z pokojowymi określeniami Hugo, widzącego
w Paryżu „istniejącą stolicę nieistniejącej jeszcze federacji". Jej obecność sko-
mentował ironicznie: „Śmierć została dopuszczona na ekspozycję w formie ar-
maty, a nie w kształcie gilotyny. To delikatność"
21
.
Obie wspomniane wystawy światowe w Paryżu demonstrowały nie tylko
osiągnięcia cywilizacyjne i ekonomiczne świata, ale także rozkwit i rozmach tego
miasta. W obu wzięli udział wystawcy z Prus i innych krajów niemieckich. W Pru-
sach, apelując o liczny udział w wystawie 1855 r., odwoływano się nawet do
poczucia patriotycznego obowiązku. Wystawie tej towarzyszyła ekspozycja ma-
larstwa i dzieł sztuki, w której wzięło udział 2 176 artystów (w tym 700 francu-
skich i 75 z Prus)
22
.
Wystawiał na niej po raz pierwszy jeden z największych realistów niemiec-
kich, malarz Adolph Menzel. Nagrodzono go medalem II klasy na następnej
ekspozycji w 1867 r. za obraz „Friedrich und die Seinen bei Hochkirch". Otrzy-
mał wtedy także order Legii Honorowej wraz z innymi artystami niemieckimi,
m.in. z malarzem Ludwigiem Knausem
23
.
Zainteresował się bliżej malarstwem
realisty Gustave'a Courbeta i impresjonisty Edouarda Maneta. Efektem poby-
tów Menzla w Paryżu na obu wystawach i Salonie w 1868 r. były obrazy „Théâtre
A. Hauser,
Społeczna historia sztuki i literatury
, t. 2, Warszawa 1974, s. 262.
Hugo odwołuje się do francuskiego znaczenia słowa „franc" (wolny) i łacińskiego zna-
czenia słowa „Germanus" (spokrewniony).
Cyt.za: P.-P. Sagave,
Berlin und Frankreich...,
s. 206-207.
Cyt. za: I. Mieck,
Deutschland und die Pariser Weltausstellungen
, w:
Marianne - Germa-
nia. Deutsch-französischer
Kulturtransfer im europäischen Kontext 1789-1914
, red.
Plik z chomika:
brabant
Inne pliki z tego folderu:
Mazowieckie Studia Humanistyczne. 1 nr 1, 1995. Łowicz MWSHP. ISSN 1234-5075.pdf
(10608 KB)
Mazowieckie Studia Humanistyczne. 2 nr 1, 1996. Łowicz MWSHP. ISSN 1234-5075.pdf
(10327 KB)
Mazowieckie Studia Humanistyczne. 2 nr 2, 1996. Łowicz MWSHP. ISSN 1234-5075.pdf
(9517 KB)
Mazowieckie Studia Humanistyczne. 3 nr 1, 1997. Łowicz MWSHP. ISSN 1234-5075.pdf
(11800 KB)
Mazowieckie Studia Humanistyczne. 3 nr 2, 1997. Łowicz MWSHP. ISSN 1234-5075.pdf
(9901 KB)
Inne foldery tego chomika:
ACQUEDOTTI - AKWEDUKTY
ANGIELSKI - ENGLISH
BBC KNOWLEGDE
BIBLIA - ATLAS - LEKSYKON - INNE
BIBLIOTEKA NAUKOWEGO ZAKŁADU IMIENIA OSSOLIŃSKICH 1842-1869
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin