TEZY EGZAMINACYJNE Z KATOLICKIEJ NAUKI SPOŁECZNEJ I SPOŁECZNEGO
NAUCZANIA JANA PAWLA II (DALEJ: KNS)
1. KNS jako dyscyplina naukowa: definicja, przedmiot, cel.
KNS (wg Piwowarskiego) to nauczanie społeczne Kościoła Katolickiego oraz oparta na nim naukowa refleksja uczonych specjalistów i działaczy społecznych. Jest to odrębna dyscyplina o charakterze teoretyczno – praktycznym, która posiada cechę niezmienności i rozwojowości, tzn. niezmienne są zasady, na których bazuje, podlega natomiast rozwojowi tak jak zmienia się rzeczywistość społeczno – gospodarcza.
Należy rozróżniać dwa terminy:
- nauczanie społeczne kościoła, które odnosi się do nauczania kościoła hierarchicznego
- dyscyplina naukowa, której nauczanie jest jednym ze źródeł
2. Byt społeczny: zakresy, charakterystyka.
Życie społeczne to byty:
-podstawowe – rodzina
-środowiskowe – społeczność lokalna
-wielkie naturalne byty społeczne – naród, państwo.
Człowiek to obywatel wielu bytów społecznych. Jest to zjednoczenie ludzi w celu wspólnego działania dla osiągnięcia jakiegoś dobra. Byt zawsze jest celowy. Celem jest dobro wspólne. Jest ono specyficzne dla bytów ludzkich. Czym innym jest dobro wspólne państwa, rodziny i społeczeństwa. Dobro społeczne ma służyć wszystkim.Wspólne działanie nie oznacza tego samego działania. Jest ono przyporządkowane wspólnemu działaniu. Człowiek jest podmiotem życia społecznego, gospodarczego, kulturowego. Naród jest dla człowieka (a nie odwrotnie). Należy uszanować wartość człowieka. Życie społeczne musi opierać się o zasady etyczne: jeżeli nie będzie tych zasad, to będziemy sami się zabijać.
Zasady:
- zasada peronalizmu – wiąże się z człowiekiem
- zasada solidarności
- zasada sprawiedliwości
- zasada wolności
- zasada dialogu
- zasada tolerancji
-zasada pomocniczości
Podmiotowość człowieka. Człowiek jest podstawową wartością społeczną. Jest człowiek początkiem i celem wszelkiego życia społecznego zaczynając od małżeństwa i rodziny, a kończąc na społeczności ludzkości. Tylko w ten sposób patrząc na człowieka możemy podnieść godność osoby ludzkiej i obronić jej podstawowe prawa. Człowiek jest w centrum społecznego nauczania Kościoła. Katolicka nauka społeczna wypracowała integralną wizję człowieka opartą na jego szczególnej godności. Integralna wizja człowieka ukazuje całościową koncepcję człowieka obejmującą nie tylko jego stronę cielesno-witalną, ale także stronę duchowo-intelektualną. Ponadto integralna wizja człowieka wskazuje na powołanie człowieka do życia i szczęścia przyrodzonego (doczesnego) i nadprzyrodzonego (wiecznego). Godność człowieka, przyrodzona i nadprzyrodzona, sprawia, że nie może on być traktowany jako narzędzie, rzecz, środek w różnych strukturach społecznych. Ludzie muszą żyć społecznie, a struktury społeczne tworzą po to, by im służyły w realizacji powołania życiowego i religijnego.
Każda wspólna wartość (wartość, którą można zrealizować tylko w społecznej kooperacji, np.: społeczna, gospodarcza, polityczna, kulturalna itp.) ma charakter osobowy. Oznacza to, że jest zorientowana na uczestników życia społecznego. Człowiek nigdy nie może być traktowany jako środek do realizacji tych wartości, bowiem jest ich twórcą i celem (czyli mają one mu służyć). Po to tworzy wraz z innymi ludźmi wartości wspólne, by dzięki nim rozwijać się i doskonalić. Dobro osoby ludzkiej i dobro wspólne (to ostatnie, jako wynik powstania wartości wspólnych) stanowią oba krańce, które we wzajemnym współdziałaniu (w solidarności) i uzupełnianiu się tworzą personalistyczny ład społeczny.
Źródłem idei solidarności jest jednostka jako byt społeczny. Już w Starym Testamencie człowiek ukazany jest jako istota społeczna (Rdz 2, 18). Całe Stare Przymierze wypełnia myśl, że nikt nie może obejść się bez drugiego ani na poziomie materialnym, ani kulturowym. Niemożliwy jest też rozwój religijny jednostki z pominięciem drugiego człowieka. Bóg z jednego człowieka wywiódł cały rodzaj ludzki (Dz 17, 26).47 Bardziej utożsamiając się z ubogimi Chrystus deklaruje „wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25, 40). Wcielony Syn Boży jest wzorem i zasadą doskonałej i najbardziej wzniosłej solidarności. Sobór Watykański II kładzie silny nacisk na społeczny aspekt całej ludzkości. Człowiek bowiem z głębi swej natury jest istotą społeczną. Bez kontaktów z innymi nie może ani żyć ani rozwijać siebie samego i swoich uzdolnień (KDK 12). Bogu także podobało się uświęcać i zbawiać ludzi nie pojedynczo, z wykluczeniem wzajemnej więzi, lecz uczynić z nich lud, który Go poznawał i służył Mu (por. KK 9). Stąd od początku historii zbawienia wybierał On ludzi nie tylko jako jednostki, lecz jako członków pewnej społeczności (KDK 32). Ten wspólnotowy charakter osiąga doskonałość i wypełnia się w dziele Jezusa Chrystusa. Samo bowiem Słowo Wcielone zechciało być uczestnikiem ludzkiej wspólnoty (KDK 32).
3. Metoda JOC w KNS.
Józef Cardijn (chrześcijański związek Młodzieży Robotniczej 1924 - Belgia) sformułował metodę działania tej organizacji przejętą przez KNS jako metoda działania zawierająca 3 etapy: „widzieć, oceniać, działać”
Jan XXIII w encyklice „Mather et magistra” formułuje ogólną dyrektywę metodologiczną: zasady nauki społecznej wprowadza się zazwyczaj w życie w trzech etapach- najpierw bada się, jaki jest rzeczywisty stan rzeczy, następnie dokonuje się wnikliwej oceny tego stanu w świetle wspomnianych zasad, a wreszcie ustala się, co można i należy czynić, by podane zasady wprowadzić w życie odpowiednio do okoliczności, miejsca i czasu. Czasami etapy te określa się słowami „zbadać, ocenić, działać”.
KNS ma charakter interdyscyplinarny, dlatego współpracuje i korzysta z wyników takich nauk jak socjologia, psychologia, prawo, ekonomia, filozofia i teologia, a także respektuje metody stosowane w poszczególnych dyscyplinach naukowych, z którymi pozostaje w dialogu.
4. Źródła KNS.
Źródła KNS-u dzielimy na:
- dalsze (materialne):
- odwieczne prawo Boże (LEX ETERNA)- jest źródłem moralności ludzkiej; jest ono rozumną wolą Boga nakazującą trzymanie porządku naturalnego, a zakazującą jego przekroczenie:
- prawo naturalne – Boski porządek rzeczy zawarty w ludzkim umyśle:
- zasady pierwsze (prima principia) – oczywiste dla wszystkich ludzi
- zasady dalsze (secundo principia) – wyprowadzone z zasad pierwszych, które znajdują swój wyraz w tradycji poszczególnych narodów, np. prawo do własności prywatnej, hierarchia władzy
- prawo objawione – prawo, które zostało objawione przez Boga, znajduje się w Biblii i tradycji Kościoła Katolickiego
- prawo pozytywne (stanowione przez człowieka) – KNS korzysta z danych dostarczonych przez nauki pozytywne
- bliższe (formalne):
- oficjalna nauka Kościoła
- Kodeks Prawa Kanonicznego
- Zbiory przepisów
- encykliki społeczne
- listy Episkopatu
- breve
- atchortacje
- wystąpienia publiczne
- dorobek uczonych katolickich
- dokumenty soborowe
5. Oświecenie i transformacje społeczne.
- pierwszą encykliką społeczną była encyklika Leona XIII z 1891 „Rerum Novarum”, która rozpoczyna ciąg nauczania Kościoła i zaangażowanie z zmiany społeczne
- oświecenie to cały przedział czasowy, który dokonał rewolucji w 5 zasadach:
- odkrycie Ameryki -> zmiana światopoglądu, mapy świata, stosunków gospodarczych
- wystąpienie Lutra -> zatrząsł Kościołem, sformułował swoje zasady, wprowadził podział Kościoła w Rzymie; uznawał Boga, wiarę Pismo św.; zmienił wyobrażenie o religii i światopoglądzie
- myślenie Kartezjusza zmieniło poznanie ludzkie; wcześniej filozofia miała charakter ontologiczny, natomiast Kartezjusz mówi, że świat jest taki, jakim go kreuje -> teoria poznania
- stworzenie maszyny parowej -> zmiana gospodarki; rewolucja przemysłowa, zmiana modelu pracy
- prawo i polityka – kres monarchii i wprowadzenie republiki (Rewolucja Francuska) – M. Robespieur
Proces ten kończy się pod koniec XIX w. – Kościół dochodzi do wniosku, że należy zmienić coś w systemie społecznym -> podpisanie encykliki.
6. Historyczny kontekst KNS: opcje ultramontańska i liberalna.
Sytuacja Kościoła w XIX.:
- ewolucja Francuska osłabiła pozycję Kościoła. Kościołom została odebrana znaczna część posiadanych dóbr, więc przestały być w stanie finansować klasztory, szkoły, szpitale. W Rzymie zaczęła się łamać kwestia administracji. Miało to wpływ na duchowieństwo i jego pozycję; brakowało powołań.
- zostały popularyzowane idee oświeceniowe, które leżały u podstaw Rewolucji Francuskiej, np. liberalizacja kulturowa i polityczna; uderzało to w strukturę Kościoła -> bogate mieszczaństwo przekształciło się w burżuazję
- bezpośrednim skutkiem Kongresu Wiedeńskiego była możliwość rozkwitu Kościoła
- Max Weber: świat pogrążony w iluzji (entchanted), wyzwolony z niej (disentchanted)
- Charles Taylor: świat jest mitem
- polaryzacja Kościoła:
- ULTRAMONTANIE (łac. ultramontes – za górami) (pojawia się we Francji) – popierali papieża i państwo kościelne; opcja tych, którzy byli wierni papieżowi
- jednoznacznie i negatywnie określali Rewolucję Francuską i jej następstwa: prześladowania Kościoła, dechrystianizacja, wielkie zagrożenia dla papieża i państwa kościelnego
- opowiadali się za taką władzą Kościoła, która byłaby antymodernistyczna, silnie zhierarchizowana i zuniformizowana (np. język łaciński), kiedy to pojawiają się ustawowe pojęcia władzy nad Kościołem jak galicjanizm (Francja) i józefinizm (Austria)
- odwołanie się do tomizmu, podstawy odnowy teologicznej
- wypracowanie w Kościele spójnego systemu filozoficzno – teologicznego i określenie na nowo katolicyzmu
- powrót do jednolizmu i społeczeństwa stanowego ->Kościół miałby być monolitem prawnym
* Leon XIII „Eternit patris”- wzmocnienie opcji ultramontańskiej
- LIBERAŁOWIE – twierdzili, że ludzie sami powinni określać społeczeństwo
- Kościół powinien być bardziej otwarty na współczesne problemy
- bliski oświeceniowej idei; kulturowy i polityczny liberalizm
- krytyka zasadność państwa kościelnego
- otwartość wobec ideałów oświeceniowych (Kant, Kartezjusz
- chcieli więcej władzy lokalnym kościołom, jednak nie negowali funkcji papieża jako największego autorytetu
- chcieli ujednolicić formy, np. liturgii Kościoła
* przez 130 lat trwała opcja ultramontańska związana z dominacją ultramonatów; nowe odkrycia w wielu różnych dziedzinach; ultramontanizm uważany jest za hamujący rozwój Kościoła
* 1963 – encyklika „Pacem in terris” – papież Jan XXIII formułuje pierwszy dekalog praw człowieka
7. Kwestia społeczna w XIX w: przyczyny, charakterystyka.
- centrum zmian: Europa Zachodnia: Niemcy, Belgia, Francja
- pojawiła się jako skutek rozwoju gospodarki i społeczeństwa
- przyrost ludności
- zmiany w układzie warstw społecznych – zniesienie poddaństwa; likwidacja zależności poddanych chłopów w wymiarze fizycznym i moralnym (uwolnienie chłopów pańszczyźnianych), swoboda w poruszaniu się; przeobrażenie rolnictwa, modyfikacja wartości i wydajności pracy
- załamanie systemu feudalnego miało również negatywne skutki: głód, wojna, zniesienie świadczeń
- chłopi stali się wolni, ale i bezrobotni; byli zwolnieni od podatków; mieli sprostać nowym warunkom: praca, rodzinna; większość społeczeństw pozostała sama sobie
8. Kwestia robotnicza: przyczyny, charakterystyka.
- w połowie XIX wyłoniła się nowa grupa społeczna: robotnicy, określana też mianem proletariatu
- byli to ludzie, którzy opuścili wioski i udali się do miasta bez pieniędzy,
- nie byli w stanie dostosować się do tendencji przemysłowych
- robotnicy najemni
- służba, rzemieślnicy, chałupnicy
- wiodąca grupę tworzyli robotnicy pracujący w przemyśle
- żyli w skrajnej nędzy, biedzie, byli marginesem społeczeństwa
- na rynku pracy nastąpiło zderzenie kapitału i pracy, które polegało na multiplikacji zysków przy minimalizacji kosztów
- nastąpiło obniżenie poziomu moralnego i duchowego: ludzie pracowali bardzo dużo w ciężkich o monotonnych warunkach; nie posiadali żadnego zabezpieczenia w pracy, w której dodatkowo panowała rygorystyczna dyscyplina
- w bardzo ciężkiej sytuacji były kobiety i dzieci – płace miały bardzo niskie przy ogromnym wysiłku fizycznym; ludzie żyli od wypłaty do wypłaty
9. Prekursorzy KNS w XIX w.
- Wilhelm Emanuel von Kettler – przyjaciel ubogich, biskup Hanz; konieczność zajęcia się sprawami społecznymi
- Adolf Kaping – poświęcił się pracy z młodzieżą proletariatu
Maritain (rodzaje humanizmów, rozróżnienie osoby i indywiduum, personalizm, kształt nowej społeczności – charakter korporacyjno-wspólnotowy, „arystokracja pracy”, pluralizm, teizm, demokracja personalistyczna, redystrybucyjne dobro wspólne, elementy tomistyczne),
Mounier (pojęcie osoby i indywiduum, krytyka liberalizmu, faszyzmu, marksizmu, kapitalizmu i mechanicystycznej demokracji, cywilizacja personalistyczna i jej pożądane cechy, środki budowy nowej cywilizacji).
F. R. Lamennais
10. Wpływ neoscholastyki na rozwój KNS.
Widziano w niej najlepszą podstawę do koncentracji sił katolickich przeciw liberalizmowi. „Celem neoscholastyki – dowodził Löffler - jest zwalczanie nowoczesnej, wrogiej wierze i materialistycznej filozofii oraz jej wpływów na katolickie życie duchowe, a także przywrócenie związku z nauką kościelną dawnych czasów, zerwanego przez epokę Oświecenia”
11. Prawa człowieka: kontekst filozoficzno-historyczny, podział, charakterystyka.
Idea praw człowieka kształtowała się długo w ciągu wieków w filozoficznych i teologicznych koncepcjach prawa naturalnego, formułowana była w różnych deklaracjach i aktach normatywnych. Pewne elementy odnajdujemy w Starym Testamencie, np. prawo do ochrony życia, wypoczynku, dobrego imienia, własności, sprawiedliwego procesu sądowego. Szczególne zainteresowanie prawami człowieka wystąpiło w epoce Oświecenia.
W Ameryce Północnej ogłoszono:
- Bill of Rights stanu Wirginia (12 VI 1776),
- Bill of Rights of Independence (4 VII 1776);
- Declaration des Droits de l'Homme et du Citoyen (26 VIII 1789) we Francji.
Po II wojnie światowej ogłoszono 75 dokumentów uniwersalnych i regionalnych posiadających moc prawną i liczne deklaracje, Najważniejsze z nich to:
- Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948),
- Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (1966),
- Europejska Konwencja Praw Człowieka (1950),
- Europejska Karta Społeczna (1961),
- Amerykańska Konwencja Praw Człowieka (1969),
- Afrykańska Karta Praw Człowieka i Narodów (1981).
Podział prawa:
- wolnościowe łączy się z takimi wartościami jak dobro osoby ludzkiej, dobro wspólne i prawda; on Jana XXIII nastąpiło przejście od przedmiotowego do podmiotowego ujmowania prawa do wolności, sumienia i wyznania.
- społeczne, w którym zawiera się prawo do pracy, własności, wypoczynku, opieki lekarskiej, mieszkania, stowarzyszania się – związane z sytuacja człowieka pracującego
- solidarnościowe dotyczy relacji osoby z innymi ludźmi; jest to m.in. prawo do rozwoju, do życia w nieskażonym środowisku naturalnym, prawo do życia w pokoju
- prawa człowieka określają nie tylko relacje między jednostkami a władzą państwową, ale także między samymi jednostkami
- prawa człowieka mają charakter korelacyjny, tzn. dopełniają się nawzajem, co wyklucza absolutyzację któregokolwiek z nich kosztem innych
- prawa te powinny być widziane w perspektywie celu „ku” – integralny, wszechstronny i dynamiczny rozwój osoby ludzkiej
12. Kościół Katolicki, a prawa człowieka: recepcja praw człowieka przez Kościół, dokumenty.
W nauce społecznej Kościoła od Jana XXIII za podstawę praw człowieka uznaje się godność osoby ludzkiej. Na tym stanowisku stoi także ONZ. Prawa człowieka uznawane są za prawa naturalne (wrodzone), powszechne i nieutracalne.
- prawa człowieka są konkretyzacją godności ludzkiej
- zastrzeżenia wobec oświeceniowego rozumienia praw człowieka, które wyłączały prawa człowieka z ładu stworzenia, a więc negowały ich uzasadnienie w Bogu
- krytyka liberalistycznego sprowadzania praw człowieka wyłącznie do indywidualnych praw wolnościowych przeciwstawnych państwu
- odrzucanie rozumienia socjalistycznego, które bazowało na równości w ujmowaniu praw społecznych, kontrolowanych przez społeczeństwo
- zdaniem Kościoła prawa są powiązane z odpowiadającymi im obowiązkami: to, do czego ma się prawo, jest się także zobowiązanym np. mam prawo do życia, a więc mam obowiązek do utrzymania tego życia
Dokumenty:
Leona XIII Rerum novarum ( 1891 );
Piusa XI Quadragesimo anno (1931);
Orędzie Radiowe na Boże Narodzenie (1942) Piusa XII;
Pacem in terris (1963) Jana XXIII, zwana wielką kartą chrześcijańskiego ujęcia praw człowieka, zawierająca 9 podstawowych praw:
- do życia i godnego poziomu życia
- do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych niezbędnych do rozwoju osobowości
- do wolności religijnej w wymiarze prywatnym i publicznym
- do wolnego wyboru drogi życiowej i do swobody życia rodzinnego
- do pracy i do własności
- do zrzeszania się
- do emigracji i imigracji
- do udziału w życiu publicznym
- do obrony swych praw
Gaudium et spes i Dignitatis humanae (1965) Soboru Watykańskiego II;
Dokument Stolicy Apostolskiej o wolności religijnej (1980);
Laborem exercens (1981);
Sollicitudo rei socialis (1987);
Centesimus annus (1991) Jana Pawła II;
Kościół i prawa człowieka, dokument Papieskiej Komisji Iustitia et Pax (1975)
13. Prawa społeczne, a prawa wolnościowe: podobieństwo i różnice.
14. Korelacja praw i obowiązków.
- prawa są powiązane z odpowiadającymi im obowiązkami: to, do czego ma się prawo, jest się także zobowiązanym np. mam prawo do życia, a więc mam obowiązek do utrzymania tego życia
-jeżeli my mamy obowiązki wobec innych, to tak samo inni mają obowiązki wobec nas i mamy prawo tego od nich wymagać
15. Zasady życia społecznego według KNS: solidarność.
- kierunek zapoczątkowany przez Comte; dalej się rozwija
- od łac. solidium – mocno powiązane, zagęszczone, spójne
- klasycy solidaryzmu: Henryk Pesch, Gustaw Gunlach, Oswald von Nell - Breunning
- „wszyscy płyniemy na jednej łodzi”, „jeden za wszystkich, wszyscy za jednego” – wzajemne powiązanie, które stanowi wzajemną odpowiedzialność- każdy ma być odpowiedzialny za całość, której jest częścią, a całość ma odpowiadać za wszystkich swoich członków
- wszyscy mają wspólny cel i dążą do niego
- zasada jest etyczna, a więc jej cel również jest etyczny, właściwy, dobry, powszechnie akceptowany
- od Rewolucji Francuskiej: „wolność, równość, braterstwo”
- wykluczenie jednostki lub grupy jest wykroczeniem przeciwko solidarności
16. Zasady życia społecznego według KNS: pomocniczość (subsydiarność).
- nazwa pochodzi od Gustawa Gundlacha (łac. Subsydium – pomoc z rezerw)
- określa uprawnienia jednostek i społeczności mniejszych od dołu i obowiązki państwa i społeczności większych od góry
- każde uspołecznienie powinno być pomocne dla człowieka, przyczyniając się do jego dobra indywidualnego
- zadaniem państwa i społeczeństwa jest pomoc, żeby jednostka i wspólnoty mniejsze mogły wypełniać ich istotne zadania (pomoc dla samopomocy)
- pomoc w aspekcie negatywnym oznacza brak pomocy, czyli szacunek dla autonomii, inicjatywy jednostek i społeczności pośrednich, szczególnie społeczności większych wobec mniejszych
- pomoc w aspekcie pozytywnym oznacza udzielanie pomocy w miarę skutecznej i jed...
tina10102