Odpowiedzi: (wiadomości w dużej mierze ponad planowe – wybrać co potrzeba)
Gdy coś źle, lub dokonano korekcji DAĆ ZNAĆ!!!
1. Model atomu (model Bohra + energetyczny)
> Atom składa się z jądra, w którym są skupione protony o ładunku dodatnim i neutrony nie posiadające ładunku. Masa protonów i neutronów jest w przybliżeniu jednakowa. Liczba protonów decyduje o rodzaju pierwiastka (liczbie atomowej) i jest równa liczbie elektronów, krążących po zewnętrznych orbitach atomu. Pierwszym przybliżeniem budowy orbit jest model Bohra. Liczba neutronów jest zbliżona do liczby protonów, ale różna dla poszczególnych izotopów danego pierwiastka. Suma neutronów i protonów decyduje o masie atomowej izotopu. Elektron ma masę znacznie mniejszą od masy protonu. (1860 razy) i ładunek ujemny, co do bezwzględnej wartości równy ładunkowi protonu, dzięki czemu atom jest elektrycznie obojętny. Średnica atomu jest większa od jądra o 4 - 5 rzędów wielkości i w zależności od liczby atomowej mieści się w granicach 10 do(-9) – 10 do(-10) m. Elektrony znajdujące się na ostatniej powłoce nazywamy elektronami swobodnymi
lub walencyjnymi. Powłoka walencyjna decyduje o wartościowości chemicznej
pierwiastka, tzn. do której grupy należy (czy jest to metal czy niemetal).
> Każda powłoka ma określoną wartość energii elektronów, które po niej krążą. Im elektron jest dalej od jądra tym jego energia jest większa. Dostarczając elektronom w atomie energię z zewnątrz (temperatura, promieniowane) można spowodować ich przechodzenie na dozwolone powłoki o wyższych poziomach energetycznych (każda powłoka podaję pewną wartość liczbową energii elektronów znajdujących się na niej. Energia wyraża się w elektronowoltach [eV]. 1 eV odpowiada pracy elektronu przy pokonywaniu różnicy potencjału 1 V). Atom z elektronami na wyższych poziomach energetycznych nazywa się atomem wzbudzonym.
2. Jonizacja w czystym krysztale krzemu
> Jonizacja - powstanie jonu z obojętnego atomu lub cząsteczki. Może się ona odbywać na kilka sposobów:
* poprzez elektryczne oddziaływanie na obojętne cząsteczki, np. bombardowanie ich strumieniem elektronów - w ten sposób generuje się wolne aniony
* poprzez wybicie elektronu z powłok atomowych w wyniku absorpcji kwantu energii lub zderzenia z innym atomem, cząstką lub cząsteczką - w ten sposób generuje się wolne kationy
* poprzez rozpad wiązań chemicznych, w wyniku czego jedna część cząsteczki dostaje oba elektrony wcześniej uczestniczące w wiązaniu, taki rozpad nazywa się dysocjacją elektrolityczną - w ten sposób powstają luźne pary jonowe
* poprzez reakcję chemiczną, w której jedna cząsteczka (donor) dostarcza elektrony drugiej (akceptor) jednak nie ulegają przy tym rozbiciu żadne wiązania - nazywa się to jonizacją chemiczną - w ten sposób również powstają luźne pary jonowe.
a) Schemat struktury krystalicznej czystego krzemu zrzutowany na płaszczyznę. Każdy jon krzemu jest związany ze swoimi czterema sąsiadami dwuelektronowym wiązaniem kowalencyjnym (pokazanym tu jako para czerwonych kropek pomiędzy dwiema równoległymi czarnymi liniami). Elektrony te nie należą do indywidualnych atomów, ale do wiązania. Tworzą one pasmo walencyjne półprzewodnika. b) Jeden atom krzemu został zastąpiony atomem fosforu (wartościowość = 5). „Dodatkowy” elektron jest jedynie słabo związany ze swoim jonowym rdzeniem i łatwo może przejść do pasma przewodnictwa, gdzie może swobodnie poruszać się po krysztale.
c) Jeden atom krzemu został zastąpiony atomem glinu (wartościowość = 3). W jednym z wiązań kowalencyjnych (a więc w paśmie walencyjnym) pojawia się dziura. Dziura ta może swobodnie porusza¢ się po krysztale, gdy elektrony z sąsiednich wiązań przesuwają się, aby ją zapełnić. W tym przypadku dziura porusza się w prawo.
3. Półprzewodniki domieszkowane (p, n)
Domieszkowanie polega na wprowadzeniu w sieć krystaliczną czystego półprzewodnika innych atomów/atomu.
Klasyfikacja półprzewodników na typ n i p, związany jest z koncentracją wolnych elektronów lub dziur. > Typ n to tzw. przewodniki negatywne lub nadmiarowe i charakteryzują się one dużą ilością przewodzących, swobodnych elektronów. Są wywarzane poprzez domieszkowanie do krzemu niewielkich ilości pierwiastków pięciowartościowych.
> Typ p to półprzewodniki niedomiarowe, pozytywne, wykazujące koncentrację ładunków dodatnich - dziur. Powstają przykładowo przez dodanie do krzemu pierwiastków trójwartościowych.
4. Warystor, piezorezystor, hallotron
> Warystor często nazywany jest rezystorem VDR (Voltage Dependent Resistor) zmniejsza rezystancję, gdy napięcie na jego zaciskach rośnie. Charakterystyka prądowo-napięciowa warystora jest opisana zależnością:
A – stałam materiałowa,
(beta)– współczynnik nieliniowości.
Stałe A i (beta) zależą od rodzaju materiału półprzewodnikowego, technologii wykonania i rodzaju warystora. W praktyce warystory mają konstrukcję walcową lub dyskową i są stosowane do ochrony przepięciowej, ograniczania i stabilizacji napięcia oraz w układach automatyczne regulacji.
Typowym parametrem warystora jest napięcie stabilizacji podawane dla typowej wartości prądu przewodzenia np. 1, 10, 100 mA. Ponadto podaje się dopuszczalną moc strat lub częściej energię impulsu przepływającego przez warystor prądu.
> Piezorezystor to element, którego rezystancja zależy od siły nacisku, jaki wywierany jest w osi poprzecznej elementu. Często zastępuje, w przypadku niewielkich odkształceń, klasyczny tensometr wykonany ze stopu oporowego. Czułość piezorezystora jest definiowana jako:
R – rezystancja płytki po przyłożeniu siły, | Ro – rezystancja początkowa (bez działania siły) | l – długość płytki po przyłożeniu siły | lo – początkowa długość płytki (bez działania siły)
Czułość piezorezystora jest bardzo duża 20-200, podczas gdy tensometr oporowy ma czułość tylko 2-6. Piezorezystory stosuje się jako czujniki w pomiarach sił oraz naprężeń statycznych i dynamicznych.
> Hallotrony są wykonane najczęściej w postaci płytek w kształcie krzyża z litych materiałów półprzewodnikowych lub z płytek mikowych z naparowanym półprzewodnikiem (Ge, InSb, InAs). Często wytwarza się je w technologii hybrydowych układów scalonych w jednej obudowie ze wzmacniaczem operacyjnym. Tego typu układy są szczególnie przydatne do pomiarów i badań pól magnetycznych, wielkości elektrycznych i nie elektrycznych oraz jako elementy mnożące i modulatory sygnałów wolnozmiennych. Właściwości elektryczne hallotronu opisują rodziny charakterystyk statycznych: przejściowych i wyjściowych.
Charakterystyki statyczne przejściowe to funkcje zmian napięcia Halla Uy od parametru sterującego: poprzecznego pola magnetycznego Bz lub prądu przewodzenia Ix. Charakterystyki statyczne wyjściowe to funkcje zmian napięcia Halla Uy od prądu obciążenia Iy przy stałych parametrach sterujących Bz, Ix.
5. Termistor, fotorezystor, gaussotron
> Termistor są elementami półprzewodnikowymi nieliniowymi, w których rezystancja nie jest wielkością stałą lecz zmienia się w zależności od temperatury.
Wyróżnia się trzy podstawowe typy termistorów:
* termistory o ujemnym współczynniku temperaturowym rezystancji NTC (NTC – Negative Temperature Coefficent),
* termistory o dodatnim współczynniku temperaturowym rezystancji PTC (PTC – Positive Temperature Coefficent) oraz
* termistory o skokowej zmianie rezystancji CTR (CTR – Critical Temperature Resistor).
Rezystancja termistora NTC zmniejsz się ze wzrostem temperatury zgodnie z zależnością
gdzie A i B stałe materiałowe, T temperatura bezwzględna (K).
W praktyce najczęściej znana jest znamionowa rezystancja termistora podana dla wzorcowej temperatury to = 25(stC) dlatego korzystniej jest wyrugować ze wzoru stałą A.
Charakterystyka prądowo-napięciowa termistora NTC jest także nieliniowa. W zakresie małych prądówprzebiega liniowo (tak jak w zwykłym liniowym rezystorze), ale już dla prądów większych od Imax, pomimo zwiększenia wartości prądu płynącego przez termistor NTC napięcie na jego zaciskach zmniejsza się. Jest to efekt samo podgrzewania się elementu, które powoduje zmniejszanie się jego rezystancji.
Termistory stosuje się jako czujniki temperatury w układach termoregulacji, w klimatyzacji, chłodnictwie, wentylacji oraz układach automatycznej regulacji.
> Fotorezystor nazywany także rezystorem LDR (Light Dependent Resistor) zmienia rezystancję pod wpływem światła (zarówno w zakresie promieniowania widzialnego jak i niewidzialnego). Poprzez oświetlanie fotorezystora powstają w nim dodatkowe nośniki ładunku, wskutek czego jego rezystancja maleje. Tzw. rezystancja ciemna (bez oświetlenia) jest zwykle równa kilka M omów, zaś rezystancja jasna, przy określonym natężeniu oświetlenia jest zwykle mniejsza niż 1k om.
Charakterystyki prądowo-napięciowe fotorezystora to pęk prostych przechodzących przez początek układu współrzędnych o nachyleniu zależnym od wartości strumienia świetlnego (kąt fi). Można je opis
Ic– prąd ciemny | If– prąd fotoelektryczny | Gc– konduktancja ciemna | delta G– przyrost konduktancji pod wpływem oświetlenia.
> Magnetorezystor nazywany także gaussotronem to rezystor o rezystancji zależnej od pola magnetycznego, w którym go umieszczono. Zależność rezystancji od indukcji magnetycznej opisana jest wzorem
gdzie Ro, po– rezystancja i rezystywność elementu przy B=0T
Rb, Pb – rezystancja i rezystywność elementu przy B (różne) 0T
F( -//- ) – funkcja zależna od indukcji magnetycznej B i parametrów płytki: wymiarów a, b oraz ruchliwości nośników większościowych (mi).
Podstawową charakterystyką magnetorezystora jest zależność Rb=f(B). Magnetorezystory są wrażliwe na temperaturę co oznacza, że mają duży temperaturowy współczynnik rezystancji. Najczęściej nie należy przekraczać temperatury pracy płytki, 95 (stC). Typowe zastosowanie magnetorezystorów to czujniki do pomiaru indukcji magnetycznej, mocy i skutecznej wartości prądów odkształconych.
6. Złącza p-n
> Złączem p-n nazywane jest złącze dwóch półprzewodników niesamoistnych o różnych typach przewodnictwa: P i N.
W obszarze typu N występują nośniki większościowe ujemne (elektrony) oraz unieruchomione w siatce krystalicznej atomy domieszek (donory). Analogicznie w obszarze typu P nośnikami większościowymi są dziury o ładunku elektrycznym dodatnim oraz atomy domieszek (akceptory). W półprzewodnikach obu typów występują także nośniki mniejszościowe przeciwnego znaku niż większościowe; koncentracja nośników mniejszościowych jest dużo mniejsza niż większościowych.
> Złącze p-n umożliwia przepływ prądu tylko w jednym kierunku - w kierunku przewodzenia. Po przekroczeniu tzw. napięcia progowego U(TO) (dla krzemu wynosi ono ok. 0,7V, a dla germanu ok. 0,2V) prąd przewodzenia zwiększa się bardzo szybko. Natomiast przy polaryzacji w kierunku zaporowym prąd jest bardzo mały - wiele tysięcy razy mniejszy niż w kierunku przewodzenia. Mówimy, że złącze PN ma wartości prostownicze. Przy dużym napięciu wstecznym (po przekroczeniu tzw. napięcia przebicia U(BR)) rozpoczyna się zjawisko przebicia lawinowego, a więc szybkie narastanie prądu przy prawie stałym napięciu na diodzie. Może to spowodować zniszczenie diody, jeżeli nie ograniczy się prądu przez włączenie szeregowo dodatkowej rezystancji.
7. Złącza m-s
> Złącze m-s (metal-półprzewodnik) - złącze metalu z półprzewodnikiem powstałe poprzez pokrycie metalem płytki z półprzewodnika. Złącze m-s może mieć jedną z 2 charakterystyk prądowo - napięciowych:
* liniową - złącze o charakterze omowym (opornościowym)
* nieliniową - złącze prostujące, tzw. "złącze Schottky'ego"
rodzaj charakterystyki jest zależny od relacji pracy wyjścia elektronu z metalu do półprzewodnika i na odwrót, oraz od koncentracji stanów powierzchniowych półprzewodnika.
8. Złącza MIS (MOS)
> Metal – Izolator – Półprzewodnik. W każdym elemencie półprzewodnikowym i układzie scalonym. Najczęściej: Al(Au) – SiO2 – Si. Gruby dielektryk (powyżej 0.1 mm) – tylko izolacja. Cienki dielektryk (<0.1 mm) – oddziaływanie potencjału elektrody metalowej na stan półprzewodnika: tranzystory MOS, pamięci EPROM, struktury CCD.
tOX < 0.1 mm; NA = 1015 – 1016 cm-3
9. Dioda prostownicza
> Dioda prostownicza jest odmianą diody, która za swój główny cel stawia prostowanie prądu przemiennego o niskich częstotliwościach. Stosowana jest przede wszystkim w dostarczaniu jakiejś mocy prądu stałego. > Parametrem diody prostowniczej jest napięcie wsteczne czyli takie napięcie, które umieszczone jest pomiędzy katodą i anodą diody, maksymalny prąd przewodzenia, maksymalny prąd chwilowy, maksymalna moc tracona oraz czas odzyskiwania zdolności zaworowej. Parametry te określają użycia diody w danym zastosowaniu. > Diody prostownicze stosowane są głownie w układach urządzeń zasilających, które przekształcają prąd zmienny w jednokierunkowy prąd pulsujący. W układach prostowniczych opisywana dioda spełnia bardzo ważną funkcję zaworu jednokierunkowego. Wykorzystywana jest tu własność polegającą na różnicy zdolności przewodzenia prądu w kierunkach: wstecznych i przewodzenia. Jako, że przez diody prostownicze przepływają prądy o dużym natężeniu, jest ona bardzo często diodą warstwową. > Wykonywana jest z krzemu lub czasami z germanu. Jej właściwości najlepiej można ocenić po charakterystyce złącza p-n, gdzie po osiągnięciu progu anody p prąd zaczyna gwałtownie wzrastać aż do katody n. Rozróżnia się dwa typy prostowników z zastosowaniem diody prostowniczej, a mianowicie są to prostowniki jednopołówkowe oraz prostowniki dwupołówkowe.
10. Pojemność diod
> Dioda pojemnościowa - dioda półprzewodnikowa, w której wykorzystuje się zjawisko zmiany pojemności złącz P-N pod wpływem zmiany napięcia przyłożonego w kierunku zaporowym. Konstrukcja złącz stosowanych w diodach pojemnościowych jest specjalnie przystosowane do wykorzystania tej właściwości; półprzewodnik z jakiego wykonywane są diody to zazwyczaj krzem lub arsenek galu.
> Wyróżnia się dwa rodzaje diod pojemnościowych:
* Warikapy (od variable capacitance, zmienna pojemność) są używane głównie w układach automatycznego strojenia, jako elementy obwodów rezonansowych. Pojemności rzędu 10 - 500pF.
* Waraktory (od variable reactor, zmienna reaktancja (elektryczność)), pojemności rzędu 0,2 - 20pF. Używane głównie w zakresie wysokich częstotliwości, jak również mikrofalowym (5 - 200 GHz). Znajdują zastosowanie np. w powielaczach częstotliwości
> Diodę charakteryzują dwie skrajne pojemności: Ctmin oraz Ctmax.
Przy budowaniu diod pojemnościowych dąży się do zmaksymalizowania współczynnika przestrajania: K= Ctmax/Ctmin. Parametr, który mówi jak zmienia się pojemność pod wpływem zmiany napięcia nazywany jest czułością i określony jest zależnością:
11. Dioda Zenera
> Dioda Zenera (stabilistor) - odmiana diody półprzewodnikowej, której głównym parametrem jest napięcie przebicia złącza p-n. W kierunku przewodzenia (anoda spolaryzowana dodatnio względem katody) zachowuje się jak normalna dioda, natomiast przy polaryzacji zaporowej (katoda spolaryzowana dodatnio względem anody) może przewodzić prąd po przekroczeniu określonego napięcia na złączu, zwanego napięciem przebicia. Przy niewielkich napięciach (do ok. 6 woltów) podstawową rolę odgrywa zjawisko Zenera, powyżej - przebicie lawinowe. Napięcie przebicia jest praktycznie niezależne od płynącego prądu i zmienia się bardzo nieznacznie nawet przy dużych zmianach prądu przebicia (dioda posiada w tym stanie niewielką oporność dynamiczną).
Należy podkreślić, że identycznie zachowuje się każda dioda półprzewodnikowa.
> Cechami, które pozwalają wydzielić diody Zenera jako oddzielną kategorię elementów, są:
* napięcie przebicia określone dokładnie, z niewielką tolerancją, typowo 5% (dla np. diod prostowniczych ważne jest aby nie było mniejsze od zadanej wartości),
* mała oporność dynamiczna,
* zapewnienie możliwie gwałtownego przejścia do stanu przebicia złącza (możliwe ostre "kolano" na charakterystyce I = f(U)).
Podstawowym zastosowaniem diody Zenera jest źródło napięcia odniesienia, ponadto używana bywa do przesuwania poziomów napięć oraz jako element zabezpieczający i przeciwprzepięciowy (transil).
12. Tranzystor bipolarny
> Nazwa bipolarne dotyczy tranzystorów, w których transport ładunków odbywa się za pośrednictwem obu rodzajów nośników jakie istnieją w półprzewodniku, tzn. elektronów i dziur. Półprzewodniki, w których na skutek nieregularności sieci krystalicznej przeważają nośniki typu dziurowego nazywa się półprzewodnikami typu p (niedomiarowymi), gdy przeważają nośniki elektronowe nazywa się je półprzewodnikami typu n (nadmiarowymi). > Tranzystor bipolarny składa się z trzech obszarów półprzewodnika o przeciwnym typie przewodnictwa, co powoduje powstanie dwóch złączy: p-n i n-p.
13. Tranzystor D-MOSFET
14. Tranzystor E-MOSFET
15. Transoptory
Transoptory są urządzeniami transmisyjnymi złożonymi z DEL i fotodetektora sprzężonych
optycznie.
Transoptory zamknięte służą zazwyczaj do optoizolacji obwodów po stronie nadajnika od
obwodów odbiornika. Sygnał użyteczny jest przekazywany drogą optyczną. Eliminuje się więc
np. zakłócenia elektryczne, wytwarzane po stronie odbiornika. Transoptory mogą
przekazywać zarówno sygnały cyfrowe (istotna jest wówczas szybkość i pewność transmisji)
lub analogowe. W tym drugim przypadku przydatność transoptora w danym zastosowaniu
określa CTR (Current Trasfer Ratio) zdefiniowany następująco:
gdzie Ic jest prądem odbiornika a If nadajnika. Zazwyczaj przedstawia się go w postaci funkcji CTR(IF).
Podstawowe typy transoptorów
Oczywistym jest, że aby transoptor mógł być zastosowany do przekazywania sygnałów
analogowych wymagana jest stała wartość CTR w jak największym zakresie IF. W praktyce
jest to trudne do uzyskania i stosuje raczej układy złożone z transoptora podwójnego (rys. wyżej)
tak połączonego, aby uzyskać kompensację nieliniowości CTR.
7
elzit