hpowpyt.doc

1. Charakterystyka XVIII-w programu kodyfikacji prawa.

W XVIII wieku powszechnym na kontynencie europejskim stało się dążenie do skodyfikowania prawa. Za twórcę samego terminu „kodyfikacja” uważany jest angielski prawnik, Jeremiasz Bentham.

W przedsięwzięciach legislacyjnych XVIII wieku możemy dostrzec nowy etap dziejów myśli kodyfikacyjnej, nie tylko ze względu na ich szczególny rozmach, ale przede wszystkim ze względu na ich motyw: idea całkowicie nowego, oderwanego do spuścizny średniowiecza porządku prawnego, zbudowanego ex nihilo.

Wspólną cechą kodyfikacji XVIII wieku było to, że choć powstawały w różnych warunkach historycznych (rewolucyjna Francja vs państwa oświeconego absolutyzmu), ich podstawą ideologiczną stałą się filozofia nowożytnego prawa natury.

Program kodyfikacji zawierał wiele postulatów pod adresem prawodawców:

• zbudowanie całkowicie nowego systemu prawnego (a nie udoskonalenie istniejącego!
• zerwanie z feudalnym partykularyzmem prawnym: rozproszone i zróżnicowane źródła miały być zastąpione jednolitym zbiorem.
• +- Idea wyłącznego obowiązywania kodeksu
• stworzenie ius certum, dającego rozstrzygnięcia wszystkich możliwych do pomyślenia sytuacji
• zupełność kodeksu (wg. Benthama najwyższy przymiot dobrej kodyfikacji), fundamentalne znaczenie na gruncie kodyfikacji prawa karnego
• dobry kodeks powinien być kodeksem krótkim
• postulat jasności i powszechnej zrozumiałości kodeksu (miało służyć upowszechnieniu znajomości prawa, zabezpieczeniu jednostek przed nadużyciami w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości).
• Idealny kodeks miał być sprawiedliwy i służyć idei dobra powszechnego („powszechna szczęśliwość nadrzędnym celem działań prawodawczych).

2. Kodeksy karne austriackie w XVIII i XX w.

Theresiana 1768, Maria Teresa

• Feudalny porządek prawny
• Przepisy prawa karnego materialnego i procesowego
• Publicznoprawny charakter przestępstwa; podział przestępstw na publiczne, prywatne, mieszane; ze względu na rodzaj kary bardzo ciężkie, ciężkie i lekkie
• Dopuszczała stosowanie analogii, wymierzanie kar arbitralnych, uwzględniała różnice stanowe w wymiarze kary
• Odstraszający charakter kary (kwalifikowane śmierci).

Leopoldiana 1786, Wielkie Księstwo Toskańskie, Leopold II

• Efekt reform ustrojowo-prawnych Leopolda II
• Realizacja podstawowych postulatów doktryny humanitarnej.
• Zniesienie kary śmierci, podstawową karą – pozbawienie wolności

Josephina, 1787, Józef II

• Wyłącznie prawo karne materialne; dwie części: I – o przestępstwach i karach kryminalnych, II – o przestępstwach i karach politycznych.

• Rozróżnienie przestępstw politycznych od kryminalnych, jasny i prosty język
• ! jako pierwszy podjął próbę stworzenia formalnej definicji przestępstwa (przestępstwem jest tylko taki czyn, który kodeks uznaje za przestępstwo), sankcjonując ustawowo zasadę legalizmu
• ! znosił arbitralność sądów w dziedzinie systemu kar; brak zróżnicowania odpowiedzialności karnej ze względu na stan społeczny
• ! podkreślenie subiektywnego i indywidualnego charakteru odpowiedzialności karnej
• ! zrównanie usiłowania z dokonaniem przestępstwa
• Rys wsteczny: pominięcie instytucji przedawnienia przestępstwa i kary
• Katalog przestępstw: ujęcie zbrodni obrazy majestatu w kategoriach zamachu przeciwko państwu jako całości, a nie tylko przeciw osobie panującego; zniesienie karalności czarów, wprowadzenie karalności pojedynków; przestępstwa przeciw religii zaliczone do politycznych; utrzymana karalność samobójstwa.
• System kar: funkcją kary nie wyeliminowanie przestępcy ze społeczeństwa, ale danie możliwości naprawienia wyrządzonej szkody przez użyteczną społecznie pracę, dającą szansę jego poprawy: zniesienie kary śmierci w postępowaniu zwyczajnym; obok utylitarnego spojrzenia na cel kary pojawiał się pogląd o potrzebie odstraszającego działania represji karnej

Ustawa karna dla Galicji Zachodniej, 1796, Franciszek II

Franciscana 1803, Franciszek II

• Podział na 2 księgi: I – dotycząca zbrodni (karane przez władze sądowe), II – dotycząca ciężkich przestępstw policyjnych (karane przez władze administracyjne); każda dzieliła się na cz. ogólną i szczególną, a ponadto zawierała przepisy proceduralne.
• Nawiązywała z reguły do rozwiązań Josephiny, różnice:

- przywrócenie instytucji przedawnienia

- rozszerzenie kategorii przestępstw przeciw władzy państwowej, przestępstwa przeciw religii znów zaliczone zostały do zbrodni, rozbudowanie przepisów o przestępstwach przeciw mieniu

- wprowadzenie kary śmierci za najcięższe przestępstwa; zniesienie kary konfiskaty majątku, złagodzenie kary więzienia; możliwość przedterminowego zwolnienia.

• Elastyczny i abstrakcyjny charakter sformułowań pozwalał na dostosowywanie kodeksu do różnych zmian w dziedzinie polityki kryminalnej, dzięki temu jego trzon utrzymał się do czasów najnowszych.

Reforma z 1852. – nowy kodeks karny

• Usunięcie przepisów dotyczących procedury karnej
• Trójpodział przestępstw na zbrodnie, występki i wykroczenia.
• Nowa stylizacja przepisów dotyczących zdrady głównej i obrazy majestatu, złagodzenie kary więzienia
• Obowiązywał do 1974 r.

3. Księgi BGB.

Pięć ksiąg, podział oparty na systematyce pandektowej (opracowanej przez niemiecką naukę recypowanego prawa rzymskiego w XIX wieku):

I.                    cz. ogólna

II.                 prawo zobowiązań

III.              prawo rzeczowe

IV.              prawo rodzinne

V.                 prawo spadkowe.

4. Teorie kary w europejskiej myśli prawniczej czasów nowożytnych.

Czasy Oświecenia przyniosły narodziny systematycznej nauki o naturze i znaczeniu kary w postaci całościowo ujętych teorii kary. Za twórcę nowożytnej teorii kary uważany jest Hugo Grotius, który oparł uzasadnienie kary na dwóch podstawach:

• słuszności (meritum), kara oparta na tej podstawi czerpała swoje uzasadnienie jedynie z faktu popełnienia przestępstwa i stopnia winy sprawcy, miała więc charakter absolutny, bezwzględny, była celem samym w sobie -> bezwzględne (odwetowe) teorie kary:

§         teoria odwetu moralnego Kanta: każąc przestępcę państwo wypełnia jedynie jeden z obowiązków wypływających z kategorycznego nakazu bezwzględnej powinności

§         teoria odwetu dialektycznego Hegla: skoro przestępstwo jest negacją prawa, logiczne jest, by państwo przeciwstawiło mu karę, jako negację popełnionego bezprawia: kara staje się afirmacją porządku prawnego.

• użyteczności, kara była w tym przypadku narzędziem uzyskania określonych korzyści; miała spełniać cele prewencyjne, przynosić korzyść przez zapobieganie popełnianiu nowych przestępstw -> (utylitarne) względne teorie kary:

§         teoria odstraszenia: uznawała karę za uzasadnioną o tyle, o ile mogła człowieka odstraszyć od popełnienia przestępstwa (Filangieri, Feuerbach)

§         teoria zapobieżenia ogólnego i szczególnego (Bentham): zagrożenie karą w ustawie służy prewencji ogólnej, zastosowanie kary służy prewencji szczególnej

§         teoria poprawy: użyteczną jest kara zdolna doprowadzić do odrodzenia moralnego przestępcy.

• Kierunek uznający obie wskazane przez Grotiusa podstawy kary: uznający zarówno jej absolutny, jak i celowy charakter: połączenie idei odwetu ze względami utylitarnymi -> mieszane teorie kary.

5. Księgi ZGB.

Systematyka stanowiąca swoistą kombinację systemu pandektowego i Instytucji:

wstęp

I – prawo osobowe

II – prawo rodzinne

III – prawo spadkowe

IV – prawo rzeczowe.

+ Kodeks zobowiązań jako V księga o własnej numeracji
 

6. Księgi ABGB.

Systematyka nawiązująca do trójpodziału Instytucji justyniańskich.

I. o prawie osobowym

II. o prawie rzeczowym

III. o przepisach wspólnych prawom osobowym i rzeczowym.

7. Wymień najważniejsze kodyfikacje prawa karnego XIX w.

1768 – Theresiana (Austria)

1786 – Leopoldina (Toskania)

1787 – Josephina (Austria)

1794 – Landrecht (Prusy)

1795 – kodeks o przestępstwach i karach (Francja)

1803 – Franciscana (Austria)

1810 – Code penal (Francja)

1813 – kodeks bawarski (Bawaria)

1818 – Kodeks Karzący (Królestwo Polskie)

1831 – Tom XV Zwodu Praw

1846 – Kodeks Kar Głównych i Poprawczych (Rosja)

1851 – kodeks karny pruski (Prusy)

1852 – kodeks karny austriacki

1871 – kodeks karny ogólnoniemiecki (II Rzesza)

8. Systematyka Kodeksu Napoleona.

Formalnie nawiązywała do schematu Instytucji, w intencjach twórców miała stanowić usankcjonowanie trzech wolności: osoby, własności prywatnej i obrotu prawnego.

I.                    o osobach

II.                 o majątkach i różnych rodzajach własności

III.              o różnych sposobach nabywania własności.

9. Prawo osobowe i rodzinne w Kodeksie Napoleona.

Kodeks w swych założeniach opierał się na zasadach indywidualizmu i liberalizmu. Prawo osobowe zostało ukształtowane na abstrakcyjnie ujętych założeniach powszechności praw cywilnych jednostki i równości podmiotów. Zachowało jednak wiele elementów dawnej epoki, szczególnie w patriarchalnej koncepcji legalnej rodziny, podporządkowanej całkowicie władzy ojca i męża, i wiążącym się z tym drastycznym upośledzeniem kobiet zamężnych i dzieci nieślubnych.

• Ograniczenie zdolności do czynności prawnych kobiet: władza mężowska: kobieta niezdolna była do działań prawnych bez zgody czy upoważnienia męża, kobiety miały również ograniczoną władze rodzicielską (mowa jedynie o władzy ojcowskiej), i nie mogły występować w charakterze świadków.
• Upośledzenie dzieci nieślubnych – Kodeks odmawiał im tzw. praw stanu.
• Kodeks znał instytucję śmierci cywilnej, fikcji, mocą której człowiek fizycznie żywy zostawał na zawsze usunięty ze społeczeństwa, stawał się zmarłym za życia.
• Kodeks nie zajmował się instytucją osób prawnych, co wynikało m. in. z opozycji wobec różnych organizacji typu feudalnego, oraz z ujawnionych już w dobie Rewolucji obaw władz państwowych przed powstawaniem zrzeszeń i organizacji o charakterze politycznym
• Laicki (tak jak BGB) charakter małżeństwa (zgodnie z postanowieniami rewolucyjnymi), cywilny charakter małżeństwa pod względem formy zawarcia, ustania małżeństwa, i jurysdykcji. Tylko odnośnie warunków zawarcia małżeństwa nawiązywał do prawa kanonicznego. Stosunki osobiste między małżonkami były nierównoprawne: władza mężowska nad żoną; stosunki majątkowe: przyjętym ustrojem ustawowym był system wspólności, zarząd, użytkowanie i rozporządzanie należało wyłącznie do męża.
• Zasada trwałości rodziny legalnej, stanowiąca niewzruszalną podstawę całego ustroju społecznego; z niej wynikały: silna władza ojcowska („środki poprawy”), domniemanie ślubnego pochodzenia dziecka, art. 340 – zakaz poszukiwania ojcostwa, upośledzenie dzieci nieślubnych.

10. Kodeksy które wzorowały się na Kodeksie Napoleona.

- rumuński 1864/1865

- pierwszy kodeks włoski 1865

- portugalski 1867

- hiszpański 1889.

11. Kodeksy które wzorowały się na BGB.

- kodeks grecki 1940

- kodeks włoski 1942

- kodeks brazylijski 1916

- kodeks meksykański 1920

- japoński 1948

- chiński 1929.

12. Kodeksy procedury karnej XIX w.

1768 – Theresiana, Austria – proces inkwizycyjny

1788 – ordynacja procesowa, Austria, Józef II – proces inkwizycyjny

1795 – Kodeks o przestępstwach i karach, Francja – proces mieszany :/

1803 – Franciscana – proces inkwizycyjny

1805 – pruska ordynacja kryminalna – proces inkwizycyjny

1808 – Kodeks postępowania karnego, Francja – proces mieszany

1832 – XV tom Zwodu Praw – proces inkwizycyjny

1850 – ustawa o postępowaniu karnym, Austria, uchylona po upadku rewolucji – proces mieszany

1864 – ustawa postępowania karnego, Aleksander II – proces mieszany, z dużymi koncesjami na rzecz zasady śledczej

1873 – Austriacka procedura karna – proces mieszany

1877/79 – ogólnoniemiecka ordynacja procedury karnej – proces mieszany, z rozszerzeniem zasady skargowości

13. Geneza i cechy średniowiecznego procesu inkwizycyjnego.

Proces karny, wykształcił się w średniowiecznych miastach włoskich, wypierając postępowanie skargowe. jego geneza wiąże się z występującym wraz ze wzrostem znaczenia aparatu państwowego przekonaniem, że każde przestępstwo narusza w jakiejś mierze porządek publiczny i powinno podlegać państwowemu systemowi karania. Postępowanie to wywodziło się z kilku nurtów prawnych, przede wszystkim z sądownictwa papieskiego – potrzeba skutecznego zwalczania rozprzestrzeniających się od XII wieku ruchów heretyckich legła u podstaw powołania do życia przez papieży instytucji inkwizytorów, a z czasem trybunałów inkwizycyjnych w diecezjach. Postępowanie to było uregulowane zarówno w ustawodawstwie kościelnym jak i świeckim, skodyfikowane ostatecznie w bulli papieża Innocentego IV z 1252 r. Czerpało pewne elementy z procesu rzymsko-kanoniczego (artykuły dowodowe, system dowodów formalnych)

• Wdrożenie postępowania następowało z urzędu
• Funkcje prowadzącego dochodzenie, oskarżyciela i wyrokującego były skupione w jednym ręku.
• Oskarżony nie był stroną w procesie, a jedyni przedmiotem postępowania sądowego: z reguły pozbawiony był prawa do obrony i apelacji
• Proces był tajny i utrwalony w ...