Oligofrenopedagogika:

1. Upośledzenie umysłowe –  przegląd koncepcji, definicji, podstawowe pojęcia i klasyfikacje.             

Wg Lukassona i Reve’a właściwie sformułowana definicja to taka, która określa dokładne granice definiowanego przedmiotu, a użyte w niej słowa wyjaśniające termin są zrozumiałe i niezbyt skomplikowane. Pojęcie powinno określać czym dany fenomen jest, a nie czym nie jest. Definicja musi się też przyczyniać do pozytywnego obrazu osób, które opisywane są danym terminem.

Niedorozwój umysłowy (Amerykańskie Towarzystwo do Badań nad Upośledzeniem Umysłowym’ def. Spopularyzowana przez Hebera w 1959 r.) – to niższa od przeciętnej ogólna sprawność intelektualna, która powstała w okresie rozwojowym i jest związana z jednym lub więcej zaburzeniami w zakresie dojrzewania, uczenia się i społecznego przystosowania.

Upośledzenie umysłowe (wg J. Kostrzewskiego i I. Walda) to istotnie niższy od przeciętnego ogólny poziom funkcjonowania intelektualnego, występujący łącznie z upośledzeniem w zakresie przystosowania się. Zaburzenia w przystosowaniu się przejawiają się w postaci zaburzeń w zakresie dojrzewania, uczenia się i (lub) przystosowania społecznego. U osób upośledzonych umysłowo zauważa się także istotnie niższy od przeciętnego proces funkcjonowania orientacyjno – poznawczego, intelektualnego, wykonawczego, emocjonalno – motywacyjnego.

Upośledzenie umysłowe – wrodzone lub istniejące od wczesnego dzieciństwa obniżenie zdolności rozwoju intelektualnego. Są tutaj wyróżniane trzy komponenty: składnik organiczny, psychologiczny, społeczny.

Niepełnosprawność intelektualna (I. Obuchowska) z pedagogicznego punktu widzenia polega na ograniczonym lub defektywnym uczeniu się cechujący daną jednostkę w sposób decydujący o jej biologii.

Wg Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-IV) niedorozwój umysłowy charakteryzuje się istotnie niższym niż przeciętny funkcjonowaniem intelektualnym, współistniejącym z istotnym ograniczeniem w zakresie dwóch lub więcej spośród następujących zdolności przystosowawczych: porozumiewanie się, samoobsługi, trybu życia domowego, kontaktów społecznych, korzystania z dóbr społeczno – kulturalnych, kierowania sobą, troski o zdrowie i bezpieczeństwo, zdolności szkolnych oraz sposobu organizowania czasu wolnego i pracy.

Niepełnosprawność intelektualna (Światowa Organizacja Zdrowia) tzw. ICD – 10 jest to wstrzymanego lub nie w pełni ukończonego rozwoju umysłu, co przejawia się szczególnie zaburzeniami w zakresie umiejętności wykształcających się w okresie rozwojowym, umiejętności związanych z globalnym poziomem intelektualnym, takich jak zdolności rozumienia, językowe i motoryczne, oraz zaburzeniami w zakresie umiejętności społecznych. Upośledzenie umysłowe może, ale nie musi, występować z innymi zaburzeniami psychicznymi lub fizycznymi. Stopień upośledzenia umysłowego jest zazwyczaj określany przy użyciu standaryzowanych testów inteligencji, którym może towarzyszyć badanie za pomocą skal przystosowania społecznego, badających funkcjonowanie osoby w danym środowisku. Pomiary te umożliwiają określenie stopnia upośledzenia umysłowego. Ocena zależna jest również od ogólnej oceny funkcjonowania intelektualnego, dokonanej przez doświadczonego diagnostę. Poziom inteligencji i przystosowanie społeczne mogą ulec zmianie w czasie i mogą ulec poprawie na skutek ćwiczenia i rehabilitacji. Diagnoza powinna być dokonywana na podstawie aktualnego poziomu funkcjonowania osoby.    

Wszystkie wyżej opisane definicje wskazują na braki i mają nacechowanie negatywne.

Niektórzy autorzy sądzą, że aż 75% populacji uczniów z lekką niepełnosprawnością intelektualną posiada ją ze względu na zaniedbania środowiskowe.

Niepełnosprawność umysłowa (def. zawarta w podręczniku Mental Retardation – Definition, Classsification an System of Supports wyd. przez American Association on Mental Retardation w 2002r) jest to zaburzenie powstałe przed 18.rokiem życia, które charakteryzuje się znacznymi ograniczeniami zarówno w zakresie funkcjonowania intelektualnego, jak i zachowań adaptacyjnych, wyrażających się w umiejętności tworzenia pojęć, umiejętnościach społecznych i praktycznych umiejętnościach adaptacyjnych (ta def. Jest pozytywna w przeciwieństwie do wszystkich wyżej opisanych. Skupia się ona na tym co należy zrobić i jakiego wsparcia udzielić).

       2. WŁAŚCIWOŚCI ROZWOJU DZIECKA UPOŚLEDZONEGO UMYSŁOWO:

·         DECENTRACJA POZNAWCZA U DZIECI: cecha umysłu, osobowości czy wychowania

·         Decentracja poznawcza jest przeciwieństwem poznawczego egocentryzmu. Egocentryzm w poznaniu polega na spostrzeganiu świata wyłącznie z własnej perspektywy i nieuwzględnianiu innych punktów widzenia. Stanowi czynnik ograniczający poznanie, a także utrudniający porozumienie się z innymi ludźmi

·         Zgodnie z poglądami J. Piageta, egocentryzm jest pierwotną właściwością umysłu. Wyzwalanie się z egocentryzmu w kierunku umiejętności decentracji stanowi funkcję rozwoju inteligencji.

·         DECENTRACJA- jako funkcja rozwoju inteligencji- u osób upośledzonych umysłowo można spodziewać się dużych opóźnień w jej kształtowaniu się
i umiejętności w tym zakresie u dzieci, odpowiadających etapowi ich rozwoju intelektualnego

·         DECENTRACJA –jako funkcja rozwoju osobowego i mająca związek z charakterem doświadczeń społecznych- stajemy przed otwartym pytaniem co do szans rozwoju
u dzieci z upośledzeniem umysłowym

·         U dzieci z upośledzeniem umysłowym występuje znacznie wyższy poziom możliwości decentracji niż można by tego oczekiwać na podstawie przytoczonych poglądów Piageta:

·         Dzieci upośledzone umysłowo  znajdujące się w wieku 7-10 lat, czyli w wieku odpowiadającym stadium operacji konkretnych (według Piageta) u dzieci
o normalnym rozwoju umysłowym. Wykryty u nich deficyt wyrażający się obniżonym I.I. umiejscawia ich wiek rozwoju umysłowego w granicach odpowiednio 4-7 lat. Jest to wiek umysłowy, w którym zgodnie z poglądami Piageta decentracja wyobrażeniowa nie powinna występować, a trzeba jeszcze wziąć pod uwagę, że środowiskowe korelaty tej zdolności uczniów szkół specjalnych przedstawiają się niekorzystnie: status społeczny rodzin uczniów jest niższy niż przeciętny. Stwierdzenie u tych dzieci decentracji poznawczej  jest związany z dwiema interpretacjami: 1. charakterem użytego materiału badawczego, zainscenizowane sytuacje eksperymentalne mające charakter zabawowy i odwołujące się do doświadczeń dzieci mających żywe konotacje emocjonalne. (zabawy w chowanego
z dorosłymi, gra w ciuciubabkę lub głuchy telefon). 2. interpretacja odwołuje się do koncepcji „ obszarów normalności” u dzieci z upośledzeniem umysłowym, który wiąże się z tym, że  dziecięce Ja i specyficzny dla upośledzenia typ jego funkcjonowania raz pozwala na sprawne uruchomienie aparatu intelektualnego,
a innym razem go blokuje.

·         UMIEJĘTNOŚCI JĘZYKOWE:

·         Mowa a myślenie, czy mowa a doświadczenie:

·         W tradycji myślenia o upośledzeniu umysłowym zawiera się przeświadczenie
o towarzyszącym mu niższym niż przeciętnie poziomie funkcjonowania językowego.

·         Rozwój mowy u dzieci upośledzonych umysłowo jest opóźniony, ponadto występują często wady artykulacji lub jąkanie.

·         Różnice w funkcjonowaniu językowym w dużym stopniu zależą od stworzonych im sytuacji społecznych, które są korzystne dla rozwoju językowego w ontogenezie dzieci upośledzonych umysłowo

·         Praktyka społeczna wykazuje, że  w odniesieniu do dzieci źle rozwijających się istnieje mały kredyt zaufania w stosunku do przekazywanych przez nie informacji. Nie ma zwyczaju traktowania tych dzieci jako wiarygodnych nadawców informacji, mało też jest osób chętnych do odbioru dziecięcych doświadczeń, zwłaszcza  przekazywanych w formach językowo mało udanych.

·         Dominującym w działalności rehabilitacyjnej modelem myślenia na temat mowy dzieci upośledzonych jest uczenie ich języka pod ścisłą kontrolą osoby dorosłej: dostarczenie wzorów mówienia i sprawdzenie poprawności reprodukcji.

·         Jedną z przyczyn zaburzeń w rozwoju mowy (mowa rozwija się z opóźnienieniem) mogą być dzieci, które nie mają odbiorcy swoich komunikatów, które nie wchodziły w swoim życiu dostatecznie często w sytuacje dzielenia się doświadczeniem i nie stały się podmiotem aktywności językowej

·         AKTYWNOŚĆ ZABAWOWA

·         Zabawa dziecka-w jakim stopniu zależy od dorosłego

·         Zabawa- jest czynnikiem rozwoju i płaszczyzną kontaktów społecznych

·         O zabawie dzieci upośledzonych umysłowo zwykło się mówić i pisać, że jest uboga, prymitywna, właściwa wcześniejszym stadiom rozwojowym. Akcentuje się też, że ma znamiona patologiczne: jest stereotypowa i zawiera elementy destrukcji (niszczycielstwa)

·         Sposób zachowania się osoby dorosłej podczas zabawy dzieci bardzo wyraźnie wpływa na aspekty zabawy.

·         Sprawowanie przez osobę dorosłą funkcji kierowniczej w zabawie powoduje obniżenie poziomu zainteresowania się nią i spadek zachowań twórczych, a także
„ gasi” interakcje między dziećmi i wydatnie obniża inicjatywę interakcyjną wychowanków w kontakcie z osobą dorosłą

·         Z punktu widzenia relacji między dziećmi najkorzystniejsza jest zabawa swobodna, podczas której przy braku ingerencji dorosłego występuje najwięcej kontaktów między dziećmi i mają one najbogatszy charakter

·         Dzieci upośledzone mogą się bawić twórczo i wspólnie z innymi dziećmi pod warunkiem stworzenia im psychologicznego pola dla realizacji potencjału rozwojowego i przy obecności osoby dorosłej korzystnie wspomagającej aktywność dziecka

·         Występują także ciekawe zależności dotyczące związku między materiałem zabawowym, a badanymi aspektami aktywności zabawowej.

·         Okazuje się, że materiał bezpostaciowy (plastelina) ma szczególnie korzystne właściwości dla wyzwalania twórczego charakteru zabawy, ponadto sprzyja nawiązywaniu kontaktów społecznych.

·         Klocki, jako materiał o średnim stopniu strukturalizacji, pobudzają dziecięcą twórczość, szczególnie w warunkach wsparcia przez niedyrektywnego partnera dorosłego.

·         Zestaw tematyczny (materiał najwyżej ustrukturyzowany) okazuje się często dla dzieci trudny, choć wzbudza duże zainteresowanie, to rodzi relatywnie najmniej twórczych pomysłów, dotyczących jego wykorzystania. W organizacji zabawy tematycznej często potrzebna jest duża pomoc osoby dorosłej.

·         W zabawie z danymi materiałami występuje więcej interakcji między dziećmi i osobą dorosłą  niż między samymi dziećmi-jest to zjawisko niewątpliwie szczególne
i charakterystyczne dla funkcjonowania dzieci przebywających w zakładzie

·         Występuje wrażliwość dzieci upośledzonych umysłowo na społeczny kontekst ich aktywności.

·         Zainteresowanie zabawą, poziom twórczości i zachowania społeczne dzieci zmieniają się w zależności od zachowania osoby dorosłej, a także dostarczonego materiału zabawowego

·         GOTOWOŚĆ KOMUNIKACYJNA

·         Przez gotowość komunikacyjną rozumie się w literaturze  gotowość do wchodzenia
w kontakty z innymi ludźmi

·         Celem tych kontaktów jest: wymiana emocjonalna, informacyjna, rzeczowa, dzielenie się doświadczeniem

·         Komunikowanie się-czy wyraża patologię więzi

·         Badania z zakresu psychologii rozwojowej sugerują, iż gotowość do komunikowania się z otoczeniem społecznym jest niemowlęciu ludzkiemu dana od urodzenia, a jej doskonalenie polega na:

·         -uczeniu się adresowania komunikatów

·         -uczeniu się znaczenia komunikatów odbieranych od otoczenia

·         -bogaceniu treści komunikatów

·         -różnicowaniu form komunikowania się

·         Zgodnie z poglądami psychoanalitycznymi podstawową rolę w rozwoju gotowości komunikacyjnej u dziecka odgrywa jego relacja z matką-stanowi ona matrycę do tworzenia się form komunikacji z innymi ludźmi.

·         W psychologii  panuje przekonanie o patologicznych konsekwencjach braku więzi emocjonalnej między dzieckiem i matką dla rozwoju umysłowego i emocjonalnego dzieci (zespół tzw. choroby sierocej)

·         Warunki życia dzieci w zakładach opiekuńczych cechują się brakiem indywidualnej relacji między dzieckiem, a osobą dorosłą. Dziećmi opiekuje się wiele osób, które nie są zainteresowane wytworzeniem więzi emocjonalnej między sobą,  a podopiecznymi; więzi te bywają zrywane wskutek przemieszczania dzieci w obrębie grup i zakładów, a także wskutek dużej rotacji kadry.

·         podwyższona gotowość do wchodzenia w kontakty (znane z zakładów zjawisko głodu personalnego i „ lepienia się” dzieci do dorosłych), jak i zablokowania tej tendencji (formy autystycznego wycofywania się z kontaktów)

·         U dzieci z zespołem  upośledzenia umysłowego wychowywanych w zakładzie istnieje gotowość do komunikowania się z otoczeniem społecznym, do kontaktu z osobami dorosłymi, ale ma ona cechy szczególne.

·         Charakteryzują ją  pod względem formy-zachowania rozwojowe wczesne, a pod względem treści-powierzchowność, polegająca na tym, że przedmiotem kontaktu są zewnętrzne cechy sytuacji, natomiast dzieci nie dzielą się wewnętrznymi przeżyciami.

·         Wprowadzenie zmian w stylu funkcjonowania ludzi dorosłych otwiera nowe możliwości w zakresie komunikowania się z dziećmi.

·         Styl charakterystyczny dla wychowawców i nauczycieli cechuje się przewagą dorosłego w kontakcie z dzieckiem, narzucaniem ram kontaktu i wymuszaniem jego płaszczyzny, zawiera on też elementy oceny i korygowania zachowania się dzieci. Ten styl sprzyja uruchamianiu „ fałszywego Ja” i blokuje z punktu widzenia dziecka możliwość dzielenia się tym, co autentycznie ważne ( a nie tylko pożądane)

·         Styl funkcjonowania, polegający na próbie ustanowienia relacji dwupodmiotowej jest dla dzieci o słabo rozwiniętym Ja, które nie doświadczyły poczucia podmiotowości
w dotychczasowych kontaktach z ludźmi dorosłymi- trudny choć potencjalnie stwarza on szansę rozwoju własnej aktywności dzieci i zdobywania przez nie doświadczeń
w partnerskiej relacji z dorosłymi.

·         REPREZENTACJA JA-poczucie tożsamości

·         Rozpoznawanie siebie, a stosunek do siebie

·         Rozpoznawanie siebie na zdjęciu-jest to sytuacja, angażująca z jednej strony procesy poznawcze-ich uruchomienie jest niezbędne dla rozpoznania własnego obrazu,
z drugiej zaś –procesy emocjonalne, związane z wyrażaniem stosunku do siebie. Zdaniem R. Zajonca- reakcja emocjonalna na bodziec może wyprzedzać świadome procesy poznawcze. Ta teza sugeruje możliwość zaburzeń w percepcji siebie (rozpoznawania swego wizerunku na zdjęciu) w przypadku występowania negatywnych emocji związanych z Ja.

·         Stosunek do Ja i poczucie własnej wartości kształtuje się u dzieci głównie w rezultacie ocen, które odbierają one z otoczenia.

·         W przypadku dzieci, które źle się rozwijają lub/i są przez rodziców traktowane jako zło, liczba „ złych spojrzeń”, których doświadczają jest bardzo duża. Dlatego istnieją podstawy, że kształtowanie się pozytywnego stosunku do siebie u dzieci
z rozpoznanym upośledzeniem umysłowym może natrafiać na poważne przeszkody
i zakłócać rozwój reprezentacji Ja.

·         U dzieci wychowywanych w zakładzie-w warunkach wychowania zbiorowego-dodatkowo zachodzą okoliczności, utrudniające kształtowanie się reprezentacji Ja, związane z depersonalizacją stosunków i brakiem trwałej więzi między dziećmi
i personelem.

·         Niski wskaźnik pozytywnych reakcji na swoje zdjęcia dowodzi problemów emocjonalnych u dzieci i sugeruje negatywny stosunek do Ja i niską samoocenę

·         Przewaga reakcji niewerbalnych, wyrażających rozpoznanie, w zestawieniu
z werbalnymi świadczy o silnych emocjach, wywołujących regres w sposobie komunikowania się

·         Występują różne nieprawidłowości w rozwoju struktury i funkcji Ja dzieci upośledzonych umysłowo, m.in:

·         nie wykształcenie Ja podmiotowego

·         nie wykształcenie Ja przedmiotowego

·         nie wyodrębnienie Ja indywidualnego (przy istnieniu poczucia tożsamości grupowej)

·         Ja „ wewnętrznie puste” (kreowane z przyłączanych do niego elementów świata zewnętrznego)

·         Ja o zatartych granicach, dążące do symbiozy

·         Ja zdepersonalizowane

·         Ja nieakceptowane (z dużym odstępem do Ja idealnego)

·         Ja dążące do samounicestwienia

·         Ja opóźnione w rozwoju

·         Te różne postacie nieprawidłowości Ja wyrażają się: w nie rozpoznawaniu siebie na zdjęciach indywidualnych lub zbiorowych, w pomijaniu swojej osoby, w negatywnym ustosunkowaniu się do własnego wizerunku, w pomyłkach w rozpoznawaniu osób,
w koncentrowaniu się na rzeczach, a nie na osobach, w dostrzeganiu postaci na zdjęciach niewidocznych itd.

·         Wpływ patologii Ja na funkcjonowanie poznawcze obserwuje się jako:

·         zahamowanie czynności eksploracyjnej (brak zainteresowania poznawaniem rzeczywistości zewnętrznej, a także zdobywaniem informacji na swój temat)

·         deformacje percepcyjne

·         myślenie życzeniowe

·         traktowanie rzeczywistości zewnętrznej jako niespecyficznego materiału stymulującego

·         brak kontroli nad procesami poznawczymi

·         Istnieje związek zachodzący między patologią rozwoju Ja, a funkcjonowaniem procesów poznawczych, a także związek pomiędzy nieprawidłowym rozwojem Ja,
a zaburzeniami stosunków uczuciowych z otoczeniem

·         Niektóre dzieci ujawniające najgłębszy stopień patologii Ja, nie mają możliwości pomyślnego przejścia przez fazę symbiotycznej relacji z matką-dążenie do symbiozy ukierunkowuje sposób ich funkcjonowania, uniemożliwiając rozwój poznawczy

·         Niektóre dzieci przeżywają odrzucenie, zerwane więzi po okresie symbiotycznym, co powoduje innego typu poważne anomalie w ich aktywności poznawczej.

·         W tworzeniu się upośledzenia istotną rolę odgrywają czynniki traumatyczne uczuciowe, blokujące równocześn...