PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUBLICZNE
_________________________________________________
SKRYPT
MATERIAŁY Z PODRĘCZNIKA
"Prawo Międzynarodowe Publiczne" R. Bierzanek i J. Symonides
ORAZ WYKŁADÓW
Dariusz Szlas
SPIS TREŚCI
I. Podstawowe zagadnienia prawa międzynarodowego………… 3
II. Zarys historii prawa międzynarodowego……………………….7
III. Źródła prawa międzynarodowego……………………………….7
IV. Podmioty prawa międzynarodowego………………………….15
V. Organy państwa w stosunkach międzynarodowych……….22
VI. Terytorium w prawie międzynarodowym…………………….30
VII. Ludność w prawie międzynarodowym……………………….36
VIII. Organizacje międzynarodowe…………………………………39
IX. Pokojowe załatwianie sporów międzynarodowych…………46
X. Prawo konfliktów zbrojnych……………………………………..49
I. PODSTAWOWE ZAGADNIENIA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO.
1. Społeczność międzynarodowa, a prawo międzynarodowe.
Społeczność międzynarodowa w węższym znaczeniu – ogół państw suwerennych, utrzymujących wzajemne stosunki regulowane przez prawo międzynarodowe.
W szerszym znaczeniu obejmuje niesuwerenne podmioty, wszystkich uczestników stosunków międzynarodowych wyposażonych w zdolność do działań w płaszczyźnie międzynarodowej, których prawa i obowiązki są określone przez prawo międzynarodowe.
Państwo wchodzi do społeczności nie tyle w wyniku czy poprzez uznanie międzynarodowe, lecz głównie w konsekwencji swego powstania i nabycia zdolności w płaszczyźnie zewnętrznej.
Cechy społeczności międzynarodowej:
- Mała liczba członków.
- Oparcie stosunków wzajemnych podmiotów na zasadzie równości.
- Niezbyt zaawansowany stopień zorganizowania wewnętrznego.
- Brak obowiązkowego sądownictwa.
Równość w prawie międzynarodowym to równość wobec prawa. Prawa poszczególnych podmiotów muszą być tak samo respektowane, bez względu na to, czy chodzi o państwo wielkie, czy małe, i czy jest ono w stanie wymusić ich przestrzeganie. Konsekwencją zasady równości jest także to, że organy państwa w stosunkach zewnętrznych korzystają z takiego samego zakresu immunitetów i przywilejów, a akty państwa zgodnie z zasadą par in parem non habet imperium nie podlegają jurysdykcji, nie mogą być osadzane przez trybunały wewnętrzne drugiego państwa. Nakaz ozywania sobie wzajemnego szacunku – nie tylko kurtuazja międzynarodowa – także regulowana normami prawnymi sfera reprezentacji, stosunków dyplomatycznych, konsularnych czy morskich. Równość wobec prawa nie ma charakteru niezbywalnego i państwo może się jej w szczególnych przypadkach zrzec (np. wchodząc do organizacji międzynarodowej).
Równość wobec praw nie ma takiego rygorystycznego zastosowania. Pozycja wielkich mocarstw na arenie międzynarodowej jest dużo silniejsza – m.in. stałe członkowstwo w Radzie Bezpieczeństwa ONZ.
Mały stopień zorganizowania – brak władzy ustawodawczej, wykonawczej, obowiązkowego sądownictwa. ONZ spełnia funkcje głównie koordynujące. Mimo braku aparatu represyjnego prawo międzynarodowe jest uważane przez wszystkich członków za wiążące społeczność międzynarodową, a w przypadku pogwałcenia żaden podmiot nie kwestionuje jego obowiązywanie, lecz stara się przedstawić korzystną dla siebie interpretację naruszonej normy.
W społeczności międzynarodowej wyróżnia się grupy państw połączone ze sobą ściślejszymi więzami politycznymi, gospodarczymi, wojskowymi, które nazywamy wspólnotowymi.
Wspólnota regionalna – oparta zazwyczaj na organizacji regionalnej, jak Organizacja Państwa Amerykańskich, Unia Afrykańska czy Liga Państwa Arabskich. Państwa łączy poza sąsiedztwem wspólna historia, nierzadko języki czy religia. Na kontynencie europejskim: Rada Nordycka.
Wspólnota funkcjonalna – państwa należące do organizacji międzynarodowej mającej na celu bezpośrednie koordynowanie prowadzonych działań w dziedzinie gospodarczej lub wojskowej, ja w przypadku NATO. Np. Europejska Wspólnota Węgla i Stali, Europejska Wspólnota Gospodarcza, Wspólnota Europejska. Czasem daleko idące ograniczenie wykonywania kompetencji państwa na rzecz organizacji w regulowanej przez nią dziedzinie gospodarki. Prowadzi to do kwalifikowania takich organizacji jako ponadpaństwowych, czy wskazywania, iż wspólnota funkcjonalna tworzy sui generis federacje funkcjonalną.
Normy uniwersalne i regionalne. Normy odnoszące się do całej społeczności – uniwersalne, normy odrębne dla wspólnoty regionalne lub subregionalnej są normami regionalnymi. Bardziej zaawansowane są regionalne.
2. Pojecie i istota prawa międzynarodowego.
Kryterium tworzenia – prawo, w tworzeniu którego biorą udział niezależne od siebie i niepodporządkowanie żadnej wspólnej władzy podmioty.
Charakterystyka źródła – zespół norm opartych na umowie lub zwyczaju międzynarodowym.
Specyfika sankcji – zespół norm zabezpieczonych przymusem stosowanym indywidualnie przez państwa lub zbiorowo przez organizacje międzynarodowe.
Prawo międzynarodowe - zespół norm regulujących stosunki wzajemne między państwami oraz organizacjami międzynarodowymi i innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych mającymi zdolność do działania w stosunkach międzynarodowych tzn. stroną wojującą w wojnie domowej, ruchem narodowowyzwoleńczym, międzynarodową organizacją rządową, Stolicą Apostolską, Zakonem Maltańskim.
Doktryna naturalistyczna. Doktryna podstawowych, zasadniczych praw państwa. Odwołuje się do prawa natury. Zasady prawa międzynarodowego mogą być wyprowadzane z istoty czy natury państwa. Z samego faktu istnienia państwo ma przyrodzone, podstawowe czy fundamentalne prawa, które muszą być respektowane przez inne podmioty. Zwłaszcza: prawo do istnienia, niepodległości, równości, szacunku i do uczestnictwa w obrocie międzynarodowym. Może prowadzić do atomizowania społeczności międzynarodowej, podkreślenia i zakwestionowania istnienia wspólnego interesu. Błędna, ponieważ społeczność zmierza nie ku podkreśleniu absolutnego charakteru suwerenności poszczególnych państw, lecz ku rozwijaniu współpracy i rozwiązywaniu problemów globalnych.
Teoria pozytywistyczna (woluntarystyczna). Podstawą obowiązywania prawa międzynarodowego wspólna wola państw, znajdująca swój wyraz w normach zwyczajowych bądź w normach konwencyjnych. Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w sprawie statku Lotos w 1927r. stwierdził, iż normy prawa obowiązujące państwa pochodzą z ich woli wyrażonej w umowach lub w praktyce. Obowiązuje zasada dobrej wiary. Państwo przyjmuje obowiązki z własnej woli, zgoda powoduje skutki prawne, stwarza zobowiązanie międzynarodowe, trwające niezależnie od zgody.
Powody przestrzegania norm prawa międzynarodowego:
- siła, która gwarantuje ich wykonanie – jak w wypadku norm prawa znajdujących się w traktatach pokoju
- wzajemność – jak w przypadku prawa dyplomatycznego, konsularnego czy komunikacyjnego
- wspólny interes całej społeczności międzynarodowej – jak w przypadku norm o ochronie środowiska naturalnego człowieka, kosmosu.
Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego:
1) brak podporządkowania - zasada równości, subordynacji.
2) brak ustawodawcy - tworzenie, stosowanie, egzekwowanie prawa przez te same podmioty.
3) tworzenie prawa międzynarodowego jest niesformalizowane i zdecentralizowane - zwoływanie konferencji, przedstawiciele państwa akceptują umowy, następuje przyjęcie.
4) partykularyzm prawa międzynarodowego – aby norma obowiązywała wszystkie państwa muszą wyrazić swoją zgodę (wolę).
5) specyfika systemu prawa międzynarodowego oraz jego struktury – brak hierarchii, równa moc prawna wszystkich aktów (oprócz Karty NZ i norm zwyczajowych imperatywnych – ius cogens).
6) brak zorganizowanego aparatu przymusu – Rada Bezpieczeństwa ONZ jest przejawem tworzenia aparatu, decyduje o użyciu sankcji w oparciu o zakaz użycia siły.
7) brak obowiązkowego sądownictwa międzynarodowego – musi być zgoda państw na sądzenie przed trybunałem, zgoda może być indywidualna, rodzajowa lub generalna.
8) prawo międzynarodowe jest bardziej "odporne" na zmiany niż prawo wewnętrzne.
9) prawo międzynarodowe zawiera normy jednakowe dla wszystkich państw – zwyczaj powszechny.
Najważniejsze sądy międzynarodowe:
1) Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze – rozstrzyga spory miedzy państwami, należy do głównych organów ONZ.
2) Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii.
3) Międzynarodowy Trybunał Karny – osadzenie najcięższych zbrodni przeciwko ludzkości, wojennych, ludobójstwa itp..
4) Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu – organ sądowy Wspólnot Europejskich.
5) Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strassburgu – organ powołany w ramach Rady Europy.
Zasada efektywności (rzeczywistości). Na przestrzeganie norm prawa międzynarodowego wpływa występowanie w nim zasady efektywności, zgodnie z którą istnienie pewnych przewidzianych przez prawo międzynarodowe sytuacji faktycznych bądź wywołuje ipso facto skutki prawne, bądź też jest warunkiem niezbędnym do ich powstania.
Negatorzy prawa międzynarodowego. Odmowa przyznania normom międzynarodowym charakteru norm prawnych ze względu na rzekomy brak sankcji rozumianych jako przymus. Do negatorów należą m.in. : G.W.F. Hegel, A. Lasson, S. Seydel, J. Austin, T. Holland.
Przymus w prawie międzynarodowym. Normy są tworzone i wykonywane przez państwa, do nich też należy stosowanie przymusu. Istnienie poszczególnej normy prawnej jest niezależne od sankcji. Może być zastosowany przez państwa z ich własnej inicjatywy w charakterze odwetowego działania za naruszenie prawa, czyli indywidualnie, lub na podstawie decyzji organu międzynarodowego, czyli kolektywnie.
Sankcja w prawie międzynarodowym to negatywna reakcja społeczności międzynarodowej, z jaką spotyka się państwo naruszające normy prawa międzynarodowego.
Sankcje zorganizowane posiadają następujące cechy:
1) są stosowane nie przez samego pokrzywdzonego, ale przez właściwy organ międzynarodowy
2) są wyraźnie przewidziane w umowie międzynarodowej, która określa:
- precyzyjne sytuacje, w jakich sankcje te mogą być zastosowane,
- sposób, w jaki mogą być podjęte (kolektywnie czy indywidualnie),
- środki przymusu bezpośredniego,
- rodzaj sankcji (ekonomiczne, wojskowe itp.)
- organ decydujący o ich zastosowaniu.
Dzielą się na trzy grupy:
1) sankcje organizacyjne - Odnoszą się do uczestnictwa państwa w dalszej współpracy międzynarodowej. Mogą być przewidziane za niewykonanie zobowiązań finansowych lub merytorycznych. To ostrzeżenie, wezwanie do przestrzegania postanowień umowy, zawieszenie oraz wykluczenie.
2) sankcje korygujące - Państwa wyrównują, likwidują skutki naruszenia jakiegoś postanowienia umownego przez nielojalnego kontrahenta. Obejmują: pozbawienie spodziewanych korzyści naruszającego przez zawieszenie wykonania postanowień stawiających go w korzystnym położeniu albo zastosowanie doń takich środków, jak nałożenie kary, wycofanie pomocy itp.
3) środki przymusu bezpośredniego - Stosowane przeciwko państwu winnemu naruszenia normy zakazującej uciekanie się do groźby lub użycia siły, popełniającemu przestępstwa lub zbrodnie międzynarodowe. Mają wyjątkowy charakter.
Sankcje niezorganizowane. Nie są przewidziane w umowie, choć wszyscy sygnatariusze liczą się z ich istnieniem: Przede 1) sankcje socjologiczne (psychologiczne), czyli reakcja opinii publicznej - zarówno międzynarodowej, jak i wewnętrznej jest sankcją dość skuteczną. Opinia międzynarodowa może wyrażać ocenę postępowania jakiegoś państwa w różny sposób, np. poprzez zmniejszenie ruchu turystycznego, zakupu towarów tego państwa, kampanię prasową skierowaną przeciwko niemu. Także poprzez rezolucje organizacji międzynarodowych.
2) sankcje odwetowe - Zawieszenie świadczeń, zastosowanie środków socjalnych (np. odstąpienie od wykonywania pewnych zobowiązań) w stosunku od państwa naruszającego są czasem przewidziane w umowach międzynarodowych. Jednakże nawet wtedy, gdy nie zostały one wyraźnie sformułowane, traktuje się je jako dorozumiane i mogą one powstrzymać przed naruszeniem zobowiązań. Dzielą się na:
a) retorsje – działalność odwetowa, którą jedno państwo podejmuje w odpowiedzi na sprzeczne z jego interesami lub nieprzyjazne działanie drugiego państwa
- zarówno działanie, które jej powoduje, jak i one same nie są sprzeczne z prawem międzynarodowym;
- nie mogą być podejmowane w celu podporządkowania sobie innego państwa;
- środek proporcjonalny do zamierzonego celu.
b) represalia – środek jedno państwo w odpowiedzi na bezprawną działalność drugiego państwa;
- działalność jest bezprawna, ale usprawiedliwiona w konkretnej sytuacji bezprawną działalnością innego państwa;
- mogą być skierowane jedynie przeciwko sprawcy naruszenia prawa międzynarodowego;
- zastosowany środek przymusu powinien być proporcjonalny do zamierzonego celu;
- zastosowany środek powinien być konieczny, tzn. użyty w sytuacji, w której nie jest możliwe uzyskanie satysfakcji w inny sposób;
- przed podjęciem środków przymusu państwo powinno podjąć próbę negocjacji w celu załatwienia sporu.
3. Prawo międzynarodowe a prawo wewnętrzne.
Teoria monistyczna. Prawo międzynarodowe i prawo wewnętrzne tworzą jeden system prawny, w którym normy pozostają względem siebie w stosunku hierarchicznym. Wyróżnia się monizm z prymatem prawa wewnętrznego i monizm z prymatem prawa międzynarodowego.
Wady monizmu:
- monizm kelsenowski oderwany od rzeczywistości;
- nie jest prawdziwa teza, iż prawo wewnętrzne jest całkowicie podporządkowane prawu międzynarodowemu;
- istnieją normy, które nie pozostają ze sobą w żadnym związku.
Zalety monizmu:
- sprzyja praworządności międzynarodowej;
- niesie za sobą pewne gwarancje, iż zobowiązanie międzynarodowe zaciągnięte przez państwo będzie wykonywane przez to państwo.
Monizm z prymatem prawa wewnętrznego (krajowego). Nauka niemiecka. G.W.F. Hegel. Prawo międzynarodowe to zewnętrzne prawo państwowe, podporządkowane państwu i niezdolne do krępowania jego działania (posługiwanie się nią przez narodowosocjalistów).
Monizm z prymatem prawa międzynarodowego. Szkoła wiedeńska. H. Kelsen. Istniejące normy prawne stanowią jedną całość. Prawo międzynarodowe jest wyższym porządkiem prawnym w stosunku do każdego porządku krajowego, w związku z czym ogranicza swobodę działania państwa. A. Verdross dopuszcza możliwość kolizji między normami prawa
międzynarodowego i wewnętrznego.
...
jajamiomate