BALKANY.doc

Haemus [Bałkan (l.poj.); pasmo gór]-> pierwsza wzmianka w piśmiennictwie; łacińska nazwa.

XIX wiek, Bałkany (l.mn.), płw. Bałkański-> nazwa rozszerzona.

Bałkanizacja= rozdrobnienie państw (niekoniecznie chodzi o tereny Bałkan).

Później „bałkanizacja” jako powrót do tego co dzikie, niecywilizowane. Znaczenie negatywne na ogół.

Balkandżija- człowiek niezależny, dumny, termin pozytywny.

Bałkany to przede wszystkim nazwa kulturowa. W toku historii Bałkany dorobiły się negatywnych określeń i znaczeń, dlatego pewne narody nie przyznają się do swojej bałkańskości, mimo że leżą na terenie Bałkanów.

Państwa bałkańskie:

-Albania

-Bośnia i Hercegowina

-Bułgaria

-Czarnogóra

-Grecja

-Macedonia

-europejska część Turcji

-Serbia (poza Wojwodiną)

-Chorwacja (część terytorium leży na Półwyspie Bałkańskim)

-Rumunia (czasami zaliczana do państw bałkańskich ze względów historycznych i kulturowych, jedynie niewielki fragment terytorium leży na Półwyspie Bałkańskim)

Imperium osmańskie, podboje płw. Bałkańskiego.

Islamizacja-> Bośnia i Hercegowina, Serbia, Albania, zachodnia część Macedonii, część Bułgarii, Kosowo.

Ważnym elementem identyfikacji etnicznej jest religia.

Większość konfliktów na Bałkanach mają charakter religijny.

Chorwacja: katolicyzm (dlatego, nie kojarzą się z Bałkanami).

Iliria:

-idea wirylizmu

-kraina słowiańska; starożytna kraina nad Adriatykiem.

Iliryzm – idea związku Słowian południowych w oparciu o język sztokawski.

Iliryzm – ruch kulturalny i społ-polit w Chorwacji w latach 30 i 40 XIX, celem odrodzenie narodowe Słowian płd i utw autonomicznego kraju Ilirii wchodzącego w skład federacyjnej monarchii Habsburgów. Patrioci chorwaccy dążyli do zjednoczenia ziem leżących w granicach Turcji, a nawet zjednoczenie płd słowiańszczyzny pod przewodnictwem Chorwacji. Działacze wydawali pisma w j narodowym, wprowadzono pojęcie Jugosławia.

Ljudevit Gaj 1809-1872 – pisarz, twórca iliryzmu. Popularyzował j chorwacki nadając mu formę literacką. Propagował rozwój kultury narodowej, dążył do jedności Chorwatów bez względu na przynależność państwową. Wyzwolenia spod panowania Habs.

Wypracował język literacki.

Panslawizm – ruch ideowo-polit dążący do zjednoczenia Słowian. Pojęcia po raz pierwszy użył Czech J, Herkel 1826.

Panslawizm miał różne odmiany, zależnie od krajów, w których zaistniał.

Iliryzm (L. Gaj – ok. 1835) i jugosławianizm  (J.J. Strosmayer) – na Bałkanach, postulaty jedności Słowian południowych.

W obrębie iliryzmu ruchy: wielkochorwacki i wielkoserbski.

Albański, języki izolowany (nie należy do żadnej rodziny językowej)

- teoria: język musiał skądś przyjść, ponieważ mowa nie posiada terminologii potrzebnej w rejonie Albanii a posiada na góry, lasy, pastwiska…

-albańczycy powołują się na genezę iliryjską, twierdzą, że mają prawo do Kosowa, ponieważ wcześniej przybyli na te ziemie.

Kultura

Rakija- wódka silnie destylowana, z dodatkiem anyżu, owocowa. Napój ogólno bałkański. Od XIV pojawia się na Bałkanach. „Przyniesiona” przez Turków osmańskich. Serbowie pragną zastrzec rakiję dla swojej kultury.

Kuchnia: ostre przyprawy, duża ilość papryki. Ayvar, rakija.

Muzyka:

wiele elementów wspólnych na Bałkanach, ale każdy próbuje zawłaszczyć dla siebie ten element i nikt nie mówi o wspólnocie (symbole, bohaterowie narodowi, muzyka, miasta (…)).

Gęśla- instrument z 1. lub 2. strunami, smyczkowy, symbol; wytwarza ducha narodu; zdobione elementami symbolizującymi naród. W późniejszym czasie gęsla zyskuje znaczenie pejoratywne i nikt się nie przyznaje do niej.

Atrakcja turystyczna (Dean Mc Canell)

-Turystyka, widok, oznacznik widoku ( reklama, zdjęcie z przewodnika…)

-Przestrzeń smaku i dźwięku (etniczna muzyka, restauracje). Gastro- atrakcja.

Jak tworzyć atrakcje?

- nazwa miejsca

- wyróżnienie z otoczenia (centrum, ważność, przestrzeń…)

- uświęcenie- podkreślenie ważności miesca, miejsce wyróżnik danego obszaru.

-mechaniczna reprodukcja (modele, widokówki, statuetki itp.)

-reprodukcja społeczna (nadawnie nazwy tego miejsca innym, np. dzielnicy, miastu, ulicy; np. Wawel i ulica Wawelska)

Atrakcje/ pamiątki:

-charakterystyczne dla terenu

-można dać w prezencie

-tradycyjne, wrażenie lokalności

-mnogość informacji

-można się pochwalić osobom z zewnątrz

E.Goffman- wchodzenie za kulisy, poznawanie zjawiska od środka.

E.Cohen- przeżycia turystyczne: eksperymentalne, rekreacyjne, rozrywkowe, potrzeba autentyzmu.

Rodzina

Aranżowanie małżeństw. Tradycyjny model rodziny na Bałkanach->

Rodzina rozszerzona (jedno gospodarstwo lub kilka domostw obok siebie, wszyscy mieszkają razem /blisko siebie, inaczej- wielka rodzina, pod jednym dachem/ na jednym podwórku mieszkało 20- 100 osób).

( pierwszy podział) Głową rodziny/ naczelnikiem rodu jest ojciec (zadruga-ojcowska). Po śmierci ojca jego brat przejmuje funkcje ojcowskie (zadruga- braterska).

(drugi podział) zadruga połączona i niepołączona (kompletna i niekompletna). Połączona- przez cały rok wszyscy mieszkają razem i wszystko robią razem. Niepołączona- część wspólnoty przez część roku mieszka gdzie indziej.

Tradycja sezonowych migracji mężczyzn (zarobkowa)- peczalba, trwa od wiosny do jesieni.

Podstawą zadrugi  nie jest wspólne mieszkanie, ale przede wszystkim wspólny majątek.

Często do wspólnoty dołączają osoby nie z rodziny, osoby nie spokrewnione- „adopcja”- np. pomocnicy.

Zadruga to też demokracja względna. Najważniejsze decyzje podejmowane przez wszystkich dorosłych mężczyzn należących do wspólnoty. Istnieje w zadrudze ścisły podział na pracę ze względu na wiek i płeć. Starsi mężczyźni rozdzielają pracę u młodszych mężczyzn i starsze kobiety rozdzielają pracę młodszych kobiet. Młodsi wykonują mniej prestiżowe, gorsze prace.

patrylinearność- dziedziczenie w linii męskiej.

patrylokalność- kobieta przeprowadza się do rodziny męża.

Zadruga to:

-demokracja

-patrylinearność

-patrylokalność

-podział prac

-zamieszkanie

-ojciec głową rodziny

Muśkovana- kobieta, gdy nie ma brata i postanawia przejąć męskie imię, obowiązki, funkcjonuje jak mężczyzna, babo- chłop :P ślubuje dziewictwo przed dużą ilością świadków. Zostaje wtedy traktowana jak mężczyzna, spędza z nimi czas, ma wyższy status niż zwykła kobieta. Może robić to co facet: palić, pić, przeklinać. Mogła nawet być pochowana jako mężczyzna.

Model idealny nie zawsze przekłada się na model realny. Kobiety często dochodzą do tego co chcą, model często załamuje się, np. gdy nie ma syna.

Duże rozdzielenie świata kobiecego od męskiego. Kobieta nie może nic robic bez zgody mężczyzny (ojca, męża lub brata).

Pieniądze zarobione przez młodszych, nieżonatych, muszą zostać oddane ojcu i ojciec nimizarządza i pozwala wydawać.

Albańczycy:

W wieku 14 lat mogą się mścić, dostają broń (wendeta).

Chorzy, księża, kobiety- zwolnieni z krwawej zemsty.

KANON powstał w XV wieku:

-honor

-gościnność

-krwawa zemsta

-podział prac, rodzina.

W kanonie rodzina przedstawiona jest jako matrylinearna, zadruga. W księdze zapisane jest kto może zostać zaproszony na wesele, ile czego ma być itp. Zadaniem rodziny jest to by się powiększać. Kanon potępia porywanie kobiet i związki nie formalne, czasowe małżeństwa (na próbę: mieszkanie ze sobą bez ślubu). Każde małżeństwo musi być zrealizowane przez swata. Jest opisane ile ma wynosić opłata za pannę młodą. Zaręczyny, rytuał. Zerwanie zaręczyn jest porównywalne do rozwodu. Taka kobieta miałaby problemy ze znalezieniem męża. Rodzina w kanonie zamieszkuje jedno gospodarstwo domowe. Większe od rodziny- bractwo (rytualne pobratnictwo). Od bractwa większy klan a później chorągiew (bojrak)- 1terytoriium, pokrewieństwo, symbolicznie złączeni sztandarem).

Naród- wspólna ojczyzna, terytorium, związki krwi, język, obyczaje.

Kryterium religii nie zaliczane do wyznacznika narodu.

Albania- chrześcijaństwo, islam.

Sfera publiczna- mężczyzna. (sędzia w sprawach domowych; reprezentuje; dostarcza jedzenie i ubranie; zajmuje się ziemią; ma broń i swojego konia, łóżko, rakije i kawe; kupuje i handluje).

Sfera prywatna- kobieta. (gospodyni, rozdziela dobra; zajmuje się dziećmi; nie może nic kupić ani sprzedać, pożyczyć bez zgody męża).

Ojciec ma prawo zabić dzieci, gdy zhańbią honor; prawo życia dzieci.

Honor, gościnność:

Osoba, która hańbi, jest zabita lub zrywa się z nią kontakt. Np. gdy osoba publicznie nazwie kłamcą, opluje, gdy zostanie pobity lub grozi śmiercią. Mężczyzna traci honor, gdy ktoś znieważy jego żonę, gdy nie wywiązuje się ze słowa.

BESA- gwarancja, lojalność dotrzymanie słowa.

(kanon) dom Albańczyka należy do Boga i gościa.

Gościem jest mężczyzna. Gościa trzeba ugościć chlebem, solą, piciem, umyć mu nogi.

Gdy ważny gość częstujemy mięsem i rakiją. Gościa usadza się przy palenisku i gość powinien zamieszać w garnku, ale nie może zajrzeć do garnka, bo zhańbi. Gdy gość wyjdzie z domu i od razu ktoś go zabije (krwawa zemsta) to gospodarz musi pomścić. Obowiązkiem zemsty obarczona jest cała rodzina.

W domu się nie mści, dom zawsze bezpieczny, krwawa zemsta nie dosięga domu.

Bourdieu opisuje habitus jako system schematów myślowych, nawyków, dyspozycji itp. Jako uwarunkowany przez zwyczaje, środowisko społeczne, w którym jesteśmy. Habitusem wg niego jest kanon. Północna Albania- kanon ciągle funkcjonuje, pole społeczne- struktura (patrylokalny system, autorytet osoby starszej, ideologia (wartości), oraz teren (tu) góry, które izolują).

(republika macedoni)

Macedonia:

- Wardawska

-Egejska

-Pirysjka

Przedstawienie przez macedończyków ciągłości swej państwowości. Odwołują się do Aleksandra Macedońskiego. Kontynuują tradycję i są państwem wieloetnicznym.

Powstanie ilindeńskie – powstanie przeciw Imperium Osmańskiemu, przygotowane przez Wewnętrzną Macedońsko-Adrianopolską Rewolucyjną Organizację, jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Macedonii i Tracji. Jego celem było utworzenie autonomicznego państwa macedońskiego i trackiego w granicach Turcji. 1903. republika Kruszewska trwała 10dni.

Macedonia dla Macedończyków-> niezależnie od wyznania i etniczności. Macedończykiem jest każdy kto mieszka w Macedonii. Tolerancja. Hasło z powstania Kruszewskiego.

Teraz hasło inaczej interpretowane, Macedonia dla ETNICZNYCH Macedończyków.

VLASI (Armuni) potomkowie dawnych pasterzy, mieszkają w Kruszewie, są prawosławni. Są mniejszością w Macedonii.

Tose Proseski, piosenkarz Macedoński. Został postawiony na równi z bohaterami co brali udział w powstaniu Kruszewskim. Postać znana poza Macedonią.

Miasteczko Ochryda, 70% Macedończyków (prawosławni) a 30% to muzułmanie.

Plaosnik, cerkiew świętego Klimenta.

Klient i Nahum, stworzyli cyrylicę (uczniowie Cyryla i Metodego).

Ochryd- Klient i Nahum IX- X wiek; duży ośrodek piśmienniczy; twierdza cara Samuela, na której wisi macedońska flaga, w X wieku należał ten tren do państwa Bułgarskiego.

Bułgarzy nie uznają języka i państwa Macedońskiego, uważają ich za Bułgarów.

Serbia uważa Macedonię za Serbską.

Kwestia islamu w Macedonii:

Torbesze- Muzułmańscy Macedończycy. Po ’98 uchodźcy z Kosowa (pracują w szarej strefie)  przybywają do Macedonii a ta udziela im pomocy.

Marzec 2001, albańska partyzantka UCK (Armia Wyzwolenia Kosowa), zaatakowali i wysadzili klasztor prawosławny (w Lesoku). Konflikt zbrojny trwał kilka miesięcy, skutek- Wetowo staje się miastem albańskim, język albański jako publiczny; powstanie albańskiego uniwersytetu.

13.08.2001- Ochryd. Porozumienie ochrydkie. Macedończycy zmienili zapis – Albańczycy, Serbowie, Turcy- mniejszość narodowa. Romowie- mniejszość etniczna. W miejscowościach gdzie oni mieszkają zostały ustawione podwójne napisy.

Stara Carsija- mieszkają tam Albańczycy, orientalna dzielnica (po II stronie mostu), dawniej dzielicna turecka.

Debar, pomnik Skandberga (bohater narodowy, wsławił się w walkach przeciw Turkom).

Torbesze sprzedali wiarę za torbę mąki-dlatego też muzułmanie nie chcą by ich tak nazywano.

KOSOWO

Miloš Obilić- był serbskim bohaterem, który w bitwie na Kosowym Polu pomiędzy Serbią a Imperium Ottomańskim.

Bitwa na Kosowym Polu - bitwa odbyła się w 1389 roku. Turcja –serbia.

Vidovdan (Dzień Świętego Wita) jest jednym z ważniejszych świąt religijnych w Serbii, i ma historyczne znaczenie dla Serbów, ponieważ 28 czerwca 1389 roku miejsce miała bitwa na Kosowym Polu, gdzie Serbia walczyła przeciw Imperium Osmańskiemu. (jest także pieśń o tej nazwie odnosząca się do tych wydarzeń).

Kosowo przyłączyło się do Serbii w XIII wieku. Stolica zawsze była tam gdzie znajdował się król.

W 1689 roku Kosowo dotknięte zostało przez wojnę austriacko-osmańską (1683-1699), która stanowi istotny element historii Serbii. Wojska osmańskie zniszczyły i okradły dużą część Kosowa. Zmusiły do ucieczki z Austriakami wielu Serbów, w tym patriarchę serbskiego kościoła prawosławnego Arsenije III. Wydarzenie to znane jest w serbskiej historii pod nazwą "Wielkiej migracji".

SIPTAR- Albańczyk mieszkający poza Jugosławią.

17luty 2008 niepodległość Kosowa.

CZARNOGÓRA

Niepodległość po referendum 21.03.2006r.

Jedno z najmniejszych i prawie najnowsze (po Kosowie) państwo.

Prawosławie (od X wieku)

Niepodległe w czasie imperium Osmańskiego.

Wcześniej nazywało się Zeta (jeszcze wcześniej Duklja)

Swoją niepodległość straciła, gdy dołączona została do Jugosławii.

W Cetyni prawosławna metropolia. Siedziba władcy.

1499r. Zeta włączona do tereny Turków Osmańskich.

Odwaga, honor, wojowniczość, bohaterstwo, kwestia autonomii politycznej (cechy tradycyjne).

„Górski wieniec”- epopeja narodowa, Petar Petrovic Njegos- opowieść o walce o wolność, podkreślenie cech, które powinien posiadać każdy czarnogórczyk. Pisał, że Czarnogórcy są częścią Serbów. Czarnogórcy- typ idealny Serba. Czarnogórcy mówią o zwycięstwach.

Tradycyjny strój to czapka z elementem czarnym- symbolizuje żałobę po tych co zginęli na Kosowym Polu.

Szacunek dla starszych i przodków. Ważne pojęcie w tradycji to PLEMIĘ (organizacja skupiająca rody).

Dukla- zrzeszenie plemion. Odpowiedzialność zbiorowa. Wendeta. Kraina OSVETA. Do Iwojny światowej książęta byli jednocześnie duchownymi prawosławnymi.

Państwo czarnogórskie było na początku chrześcijańskie, dlatego nie są całkowicie zamknięci na chrześcijaństwo.

Język ojczysty: czarnogórski

Pomocniczy: bośniacki, serbski.

Alfabet: cyrylica.

19.10.2007r. konstytucja (w:)

Państwo wieloetniczne (Bośniacy, Chorwaci, muzułmanie, Serbowie)- mogą zakładać stowarzyszenia religijne, mówić swoim językie...