numer02.pdf

ORGAN MEDIALNY POROZUMIENIA POKOLEŃ KRE SOWYCH

Kresowy

Serwis Informacyjny

w ww.ksi.kresy.info.pl

PAMIĘTAĆ O KRESACH, O MAŁEJ OJCZYŹNIE PRZODKÓW,

TO NIE TYLKO OBOWIĄZEK, ALE ZASZCZYT

Numer 02/2011

Samoobrona

Ludności Polskiej na

Kresach Wschodnich

to oddziały partyzanckie AK pierwsze

zaatakowały bezbronne wsie ukraiń-

skie. Fakty są jednak nieubłagane, ba

nawet pojawiają się poważne zarzuty

pod adresem AK, że mimo wyraźnych

sygnałów o zbliżającym się zagroże-

niu, zbagatelizowała ten fakt. Jak było

naprawdę pokażą zaprezentowane w

dalszej części wydania materiały. Jedno

co pewne to , że przyczyną powstania

„Samoobrony ludności polskiej” było

„Obrona konieczna”, życia własnego

i swoich bliskich. Zarzuca się czasem,

że polska samoobrona jako pierwsza

atakował nacjonalistów ukraińskich,

nie dopowiadając , że działania te były

niczym innym jak wyprzedzeniem

przygotowanego ataku na polskie sku-

piska ludności cywilnej. Wiele takich

działań zapobiegło masakrom jakich

banderowskie zagony dokonały wcze-

śniej na niczego nie spodziewających

się sąsiadach Polakach. Obecne wyda-

nie Kresowego Serwisu Informacyjne-

go, poświęcamy samoobronie ludności

polskiej na Kresach Wschodnich, jako

skutkowi, a nie przyczynie ekstermina-

cji ludności polskiej . Z tego powodu

przepleciemy wspomnienia i relacje

o samoobronie , materiałami o zbrod-

niach nacjonalistów ukraińskich z sze-

regów OUN-UPA. Na pewno każdego

z czytających męczyć, będzie pytanie

dlaczego polskość na kresach stała się

przyczyną tak potwornej zbrodni na

dziesiątkach tysięcy bezbronnych dzieci

, kobiet i ludzi starszych, jaki tego sens

i efekt końcowy? Dlaczego dziś , kie-

dy większość winnych tej tragedii już

nie żyje, spadkobiercy tej historii nie

potraią oddać honoru i prawdy pomor-

dowanym? My jednak musimy nie tyl-

ko pamiętać o oiarach tych strasznych

zbrodni, ale i tych którzy nie pozwolili

dokończyć krwawego dzieła, oszalałym

rezunom. Trzeba też wyraźnie powie-

dzieć, że samoobrona przybierała bar-

dzo różne formy, zależne od sytuacji w

jakiej ludność w danym momencie się

znajdowała. Tło wydarzeń było bardzo

różne, zależnie od miejsca i czasu. O

tym opowiedzą nam różni świadkowie,

lub relacje już nieżyjących uczestników

tych wydarzeń. Dowiemy się jak tak nie

wielu ratowało tak wielu, nie bacząc na

zagrożenie własnego życia.

Redakcja

Temat bardzo obszerny i praktycznie

przez historyków do końca nie rozpo-

znany. Przyczyny tego stanu rzeczy są

bardzo różne i w tym miejscu nie bę-

dziemy tego roztrząsać, będzie ku temu

jeszcze wiele okazji i zapewne w bar-

dziej kompetentnym gronie. Dziś chce-

my zasygnalizować temat samoobrony i

przyczyn jej powstawania.

Nie bez przyczyny w tytule zapisane są

całe Kresy Wschodnie, bo samoobrona

ludności polskiej praktycznie zaistniała

i funkcjonowała na całych Kresach, od

północnego wschodu poczynając na po-

łudniowym wschodzie kończąc. Podej-

mowanie samoobrony było narzucone

przez sytuację i okazywało się wręcz

niezbędne, oczekiwane zarówno przez

żołnierzy AK jak i niezorganizowaną

ludność cywilną. Początkowym założe-

niem polskiego dowództwa było utrzy-

manie polskiej organizacji podziemnej

do czasu zakończenia wojny i spodzie-

wanej konferencji pokojowej, która

– jak uważano przesądziłaby o przyna-

leżności państwowej tego terytorium.

Założenia okazały się bardzo szybko

nierealne i musiały ulec weryikacji.

Różnie to przebiegało w różnych regio-

nach. Dla przykładu na Wileńszczyźnie

Polacy musieli potykać się zarówno z

policją litewska na służbie niemieckiej,

jak i partyzantką litewską o sowietach

już nie wspomnę. Najgorsza sytuacja

powstała jednak na Kresach Południo-

wo Wschodnich, gdzie mimo pozornej

współpracy partyzantki AK z partyzant-

ką sowiecką pojawił się problem nacjo-

nalizmu ukraińskiego, w najgorszym i

niespodziewanym wydaniu. Doktryna

„oczyszczenia Ukrainy” poprzez unice-

stwienie wszystkich innych niż ukra-

ińska, nacji narodowych, wdrożona w

życie przez zbrojne ramie OUN-UPA,

zaskoczyła władze podziemnego pań-

stwa polskiego. Zaskoczenie nieprzy-

gotowanej do obrony ludności polskiej

, przyczyniło się nie tylko do wymor-

dowania olbrzymiej liczby cywilów i

zniknięcia z powierzchni ziemi wielu

polskich miejscowości. Dziś pogrobow-

cy dawnych morderców z OUN-UPA,

odwracają całą sytuację, twierdząc, że

/fotomix Andrzej Łukawski - KSI

Gdzie była nasza AK

gdy Ukraińcy mordowali

Polaków na Wołyniu?

nie chce się ? / zlikwidować większości

tych bandytów / mówię o przywódcach

UPA / do których dostęp wcale nie jest

taki niemożliwy. Przypominam że „ma-

tecznikiem” banderowców był Lwów w

którym też działały komórki AK !

3. Oddziały broniące Polaków to w

większości źle wyposażone grupy sa-

moobrony które organizowano napręd-

ce. Słynna 27 Wołyńska Dywizja AK

powstała przecież dopiero po najwięk-

szej fali ukraińskiego terroru, gdy więk-

szość naszych na Wołyniu leżała już w

grobach. I jeszcze jedno - niech nikt nie

mówi że po koncentracji znacznych od-

działów AK nie można byłoby przerzu-

cić ich na tereny wołyńskie; przykład

wileńskiego AK w 1944 r. kiedy doga-

dywano się z Niemcami i ewakuowano

partyzantów przed Sowietami mówi

sam za siebie. To samo można było zro-

bić w 1943 r. w przeciwną stronę,

4. Romantyczna naiwność naszego AK-

-owskiego dowództwa widoczna jest

przez całą wojnę; nie będę wymieniał

planu „Burza” i innych tematów ale

wysyłanie emisariuszy do banderow-

ców którzy po pierwszych rzeziach

mieli ułożyć stosunki AK - UPA to jest

śmieszność, tym bardziej że dowództwo

AK wiedziało o dyrektywie OUN-UPA

z 1943 r. mówiącej o izycznej elimi-

nacji Polaków na obszarach działania

upowców. Zresztą o tym jak kończyli ci

parlamentariusze dobrze wiemy,

5. Brak wyraźnej reakcji rządu w Lon-

dynie co do banderowców aż przeraża;

wydaje mi się że dalej traktowano ich

jako potencjalnych obywateli odro-

dzonej RP w granicach sprzed 1939

r. Zresztą przebaczenie gen. Andersa

Ukraińcom którzy schronili się pod

skrzydłami PSZ na Zachodzie w 1945 r.

mówi samo za siebie.

6. Co do rządu londyńskiego; ogłasza-

no spisy katów hitlerowskich w radiu

londyńskim, nie można było ogłaszać

nazwisk katów banderowskich jedno-

cześnie informując światową opinię

publiczną co do tego co wyprawiają

Ukraińcy ?

To moje przemyślenia na gorącą, bo ten

temat także mnie nie tylko nurtuje ale i

mocno denerwuje bo wydaje mi się że

nasze dzielne AK na Wołyniu się nie

popisało...

(…)….chodziło przede wszystkim o rok

1943, a dokładniej o jego drugą połowę.

Latem tego roku dochodzi do rozpętania

na wielką skalę rzezi Polaków zamiesz-

kałych na Wołyniu, a ja znajduję prawie

wyłącznie jedynie informacje o lokal-

nych oddziałach samoobrony! Aby było

ciekawiej to czasem dozbrajanych przez

niemieckiego okupanta... No więc gdzie

było wtedy nasze wojsko? Bo jak czy-

tałem coś w temacie, to znajdywałem

jedynie informacje o jakiś akcjach sabo-

tażowych skierowanych przede wszyst-

kim przeciwko niemieckim transportom

kolejowym. Coś tu jest nie tak!

I nie chodzi tu o naszych żołnierzy, ale

raczej o jakieś odgórne decyzje poli-

tyczne. Jak napisałem wcześniej, moja

wiedza w tym temacie nie jest poparta

najnowszymi opracowaniami - więc

pewnie jest daleko niepełna.

Dlatego też proszę w tym wątku wszyst-

Redakcja

Nie chodzi mi o sprowokowanie kolej-

nej zadymy, ale o zajęcie stanowiska

odnośnie opinii z jaką się spotkałem, że

[prawie] bezkarna rzeź Polaków na kre-

sach była też efektem naszej ówczesnej

„poprawności politycznej”, która naka-

zywała za wszelką cenę utrzymywanie

z Ukraińcami możliwie poprawnych

stosunków, jako z potencjalnymi, przy-

szłymi sojusznikami w walce z sowie-

tami. Zacytowaliśmy na samym wstępie

słowa internauty napisane na jednym ze

znanych forów dyskusyjnych. Podobnie

jest z pytaniem zamieszczonym w tytule

tego artykułu, z tym, że ono pojawiało

się również na kilku innych forach. Bar-

dzo dobre pytanie zadane przez poko-

lenia których nie uczono w szkole tego

ważnego rozdziału najnowszej historii

polskiego narodu. To dlatego w tym

miejscu i temacie oddamy głos inter-

nautom, publikując istotne dla sprawy

fragmenty dyskusji poszczególnych jej

uczestników.

Jeśli chodzi o ochronę ludności polskiej

na Kresach to właśnie nasza dzielna AK

się nie popisała z kilku powodów;

1. nasze władze podziemne były uprze-

dzone o zamiarach banderowców i

planowały kontrakcję czyli eliminację

przywódców upowskich przed plano-

wanymi zbrodniami,

2. upowcy uprzedzili AK i uderzyli na

bezbronną ludność polską wcześniej.

Od tego momentu następuje „ biała pla-

ma”; naszemu dowództwu nie zależy /

Nie zapomnij wydrukować,

powielić i przekazać dziadkowi

oraz tym, którzy nie mają dostępu

do internetu. Kresowiacy czekają

na swoją gazetę.

Kresowy serwis Informacyjny - strona 1

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Polska samoobrona

we Wschodniej

Małopolsce

kich, którzy posiadają taką wiedzę o

wypowiedzenie się w tej sprawie……

(….)

Według posiadanych przeze mnie infor-

macji ( ale o źródła nie pytaj ) nakładały

się na siebie dwa problemy.

1/ Okręgowy Delegat Rządu miał robić

wszystko, aby na drodze pokojowych

negocjacji rozładować napięcia między

Polakami a Ukraińcami. Wyszło jak wy-

szło...

2/ Problem wojskowy- z jednej stro-

ny został wydany przez Naczelnego

Wodza rozkaz o możliwie szybkiej i

szeroko zakrojonej mobilizacji ( czy

bardziej rekrutacji ) żołnierzy „pod au-

spicjami” Okręgu AK Wołyń. Miało to

przygotować grunt do walki z Niemca-

mi. Z drugiej strony Okręgowy Delegat

Rządu miał tworzyć Państwowy Korpus

Bezpieczeństwa i Straż Obywatelską,

zapewniająca ochronę i obronę przed

atakami Ukraińców. Jak się domyślasz

część żołnierzy „była” i tu, i tu a do pro-

blemów kompetencyjnych ( zwłaszcza

w przypadku szarż już niedaleko ).

Generalnie- konlikt kompetencyjny i

pomysły na przyszłość nie ułatwiały

rozmów między Delegatem Rządu a

Komendą Główną AK.(…..)

Dodatkowo, już w trakcie mordów,

Komendant Okręgu AK Wołyń wydał

sławny rozkaz o zakazie stosowania

podobnie bestialskich metod. Nakazał

jednocześnie tworzenie samoobron, do

dyrygowania którymi mieli być prze-

znaczeni dowódcy z AK.

Tyle, że wg mnie zostało jednocześnie

wylane dziecko z kąpielą. W rozkazie

pada zakaz współpracy z Niemcami

oraz partyzantką sowiecką(….) ja nie

wiem, czy problem leżał w brakach

ludzkich i materiałowych. Dość długi

czas panowały dwa sprzeczne podej-

ścia- ugodowe i nazwijmy „oko za oko”.

Dodatkowo Delegat Rządu był w opo-

zycji do KG AK ( i odwrotnie ). (…)

pierwsze pkt samoobrony tworzył De-

legat Rządu, dopiero później osiągnięto

porozumienie z KG AK ( mam jedno-

cześnie świadomość, że cała sprawa zo-

stała rozegrana w ciągu AŻ lub TYLKO

dwóch-trzech miesięcy ).

.(….) Koledzy obarczający AK zarzutem

„stania z bronią u nogi” i przypatrywa-

nia się mordowanej ludności Wołynia

- ludności, bo UPA mordowało również

Ukraińców, mam rozumieć, że koledzy

spodziewali się wystawienia przez KG

AK kilku dywizji i to najlepiej zmotory-

zowanych, świetnie uzbrojonych w broń

maszynową.(…..)..dlaczego ani Rząd

Emigracyjny ani KG AK takich dywizji

nie wystawiła? No dlaczego? Pewnie

nie chcieli.. zapomnieli... mieli swoje

gierki polityczne jak ktoś zauważył. Oj

zła AK .. oj zły rząd w Londynie.

(…)Otóż moi drodzy: przed wojną na

terenie województwa lwowskiego Pola-

cy stanowili około 60% ludności, na te-

renie województwa wołyńskiego około

16%, województwa stanisławowskiego

ok.20% i województwa tarnopolskie-

go około 50%. Ludność ukraińska za-

mieszkująca te tereny była złowrogo na-

stawiona do wszystkiego co polskie (nie

bez winy są tu polskie akcje polonizacji,

w tym niszczenie cerkwi rękami wojska

w XXleciu międzywojennym). Ludność

ukraińska była więc w większości, i w

większości była tu wiara grekokatolicka

lub prawosławna.

Na te tereny wchodzi Armia Czerwona

czy ogólnie ZSRR, który w momencie

inwazji na Polskę miał sprecyzowa-

ne cele i zamiary wobec wszystkiego

co polskie na terenach zajętych przez

siebie. Do swojej polityki wykorzystał

i rozdmuchał do granic możliwości

wszelkie antagonizmy narodowościowe.

Dalej: za okupacji sowieckiej z tych te-

renów wywieziono na wschód około 2

mln Polaków. Czy do kolegów dociera

ta cyfra? 2 mln obywateli narodowości

polskiej. Ponad 100 tyś zostało wcielo-

nych do Armii Czerwonej i wysłanych

na granicę z Chinami. Zamordowano

około 50 tyś osób mieszkających na

tym terenie. Nie wliczam tu mordów

ogólnie rozumianych pod hasłem Katyń.

Czy koledzy mają świadomość i pojęcie

co oznaczają takie straty?(….)…co do

braku reakcji Komendy Głównej AK.

Pierwsze mordy na Polakach zaczęły

się przed wojną. W 1939 roku po wy-

buchu wojny przybrały na sile. Polskie

Państwo Podziemne dopiero się orga-

nizowało. Do momentu okupacji tych

terenów przez ZSRR i w obliczu biolo-

gicznego wyniszczenia Polaków przez

sowiety ratowano co można było i kogo

można było. Tu z ze zbrodniarzami so-

wieckimi współpracowali nasi sąsiedzi:

Żydzi i Ukraińcy, ale i komunizujący

Polacy. Wybito niemal do zera polską

inteligencję.

Gestapo i NKWD WSPÓŁPRACOWA-

ŁO w wyniszczaniu wszelkich odru-

chów organizowania się społeczeństwa

polskiego.

Konspiracja polska, czy ogólnie Pań-

stwo Podziemne okrzepło około roku

1942. W lutym tegoż roku ZWZ prze-

mianowano na Armię Krajowa i podjęto

akcję scaleniową podziemia. Pamiętaj-

my, że kadry wojskowe trzeba było two-

rzyć praktycznie od podstaw. Większość

była w olagach, w siłach na Zachodzie,

na dalekiej Syberii albo została zamor-

dowana przez jednych lub drugich oku-

pantów.

KEDYW zaczął być organizowany w

roku 1942. Pierwsze większe akcje (co

nie znaczy duże, gdzie liczbę oddziałów

partyzanckich liczymy w setkach czy

tysiącach żołnierzy) to przełom roku

42/43 (akcja Wieniec) i rok 43 kiedy te

akcje zintensyikowano.

Na Kresach, gdzie jak wspomniałem

Sowiety wyniszczyły biologicznie Po-

laków proces organizowania się pod-

ziemia był zdecydowanie trudniejszy.

Jednak oddziały samoobrony podlegały

KG AK, i oddziały sensu stricte Armii

Krajowej do obrony ludności przystąpi-

ły. 27 Dywizja powstała właśnie z nich.

Mówiąc wprost zebrano te oddziały w

jedno miejsce i zebrało się wojska na

dywizję.

Rok 1942 to złoty rok III Rzeszy. Sta-

lingrad okazał się klęską dopiero na

początku 1943, ale na terenach okupo-

wanych ta klęska - poza nadzieją - nic

nie zmieniła. Machina terroru działała

w najlepsze.

Skala wystąpień ukraińskich a przede

wszystkim sposób (czystki etniczne) z

pewnością zaskoczyły wszystkich. KG

AK również. Jak wiemy były zaplano-

wane dokładnie. To nie była przypad-

kowość. To było planowe unicestwienie

ludności polskiej ..tej która pozostała po

czystkach ZSRR.

Oczywiście możemy gdybać, że KG AK

mogła wysłać kilka plutonów egzeku-

cyjnych i odstrzelić wierchuszkę OUN

czy UPA. Ale właśnie ze względu na

brak oparcia w miejscowej ludności to

było nierealne z jakiegokolwiek punktu

widzenia. Na kresach fronty walki były:

polsko - niemieckie, polsko - ukraińskie,

polsko - radzieckie. UPA miało wspar-

cie Niemiec.

(….) Z drugiej strony w Londynie nie

dowierzano w rozmiar zbrodni. Nie do-

wierzano w Holokaust, nie dowierzano

w czystki etniczne. Ludność cywilizo-

wana tego świata nie dowierzała w pa-

lenie ludzi w piecach, nie dowierzała w

nabijanie na pal, w skalpowanie siekie-

rami itd itd.

To nie dowierzanie to nie tylko, że Po-

lacy na emigracji nie do końca wierzyli

ale po prostu nikt w to nie dowierzał.

(…….) gdzie była nasza AK to z grub-

sza temat został wyczerpany. Była tam

gdzie powinna być, czyli na posterunku.

Oddziały Samoobrony (scalone z AK

utworzyły później 27 DP) i oddziały

podległe bezpośrednio dowództwu AK

broniły ludności cywilnej tam gdzie tyl-

ko mogły. Ale reasumując wymieńmy

raz jeszcze główne aspekty sprawy:

1. Na terenach 4 województw połu-

dniowo - wschodnich stosunki etnicz-

ne zostały zmienione przez Sowietów

- zamordowano i wysiedlono z tych te-

renów około 2 mln Polaków, głównie

inteligencji - w tym prawie wszystkich

wojskowych. Brak kadry był tu jednym

z najgorszych problemów. Nowe kadry

szkoliły się już w warunkach konspira-

cyjnych.

czuła zagrożenia ze strony Ukraińców,

tym bardziej, że zdecydowana więk-

szość naszych ukraińskich współoby-

wateli działała uspokajająco względem

Polaków.

3. Po stratach poniesionych za okupa-

cji Sowieckiej starano się nie narażać

ludności cywilnej na eksterminację ze

strony Niemiec. Jak wiadomo NKWD i

Gestapo wymieniało się danymi do pew-

nego momentu o Polakach działających

na szkodę okupantów. Za posiadanie

broni była kara śmierci, za ukrywanie

partyzantów też, za pomoc partyzantom

również. Dodatkowo, w wielu miej-

scach - na Kresach zwłaszcza, trakto-

wanych przez Niemców jako zaplecze

frontu- obowiązywały restrykcyjne za-

rządzenia np. na wyjazd z jednej gmi-

ny do drugiej należało mieć oddzielną

przepustkę. Brak takowej oznaczał karę

śmierci lub w najlepszym razie obóz.

WOJEWÓDZTWO TARNOPOLSKIE

Mohort

POWIAT BRODY

Sejm RP składa hołd (...) członkom Ar-

mii Krajowej, Samoobrony Kresowej i

Batalionów Chłopskich, którzy podjęli

dramatyczną walkę w obronie polskiej

ludności cywilnej… (z uchwały Sejmu

z dnia 15 lipca 2009)

Składając ten hołd raczej nie wiedzieli

posłowie, jak mało wiadomo o samo-

obronie kresowej, szczególnie tej w

trzech południowo-wschodnich woje-

wództwach II RP.

O ile o samoobronie wołyńskiej wiemy

sporo dzięki wspomnieniom Henryka

Cybulskiego, monograii Siemaszków

i innym pracom, o tyle wiadomości o

samoobronie w Małopolsce Wschod-

niej rozproszone są po wielu źródłach.

O ile wiem, nie powstała żadna pra-

ca kompleksowo naświetlająca temat

tamtejszych samoobron. Pisze Sta-

nisław Jastrzębski w książce pt. „Sa-

moobrona Polaków na Kresach Połu-

dniowo-Wschodnich II RP w latach

1939-1946”:

4. Nasycenie terenu oddziałami UPA

(nie były to duże oddziały ale było ich

stosunkowo dużo), brak większych

możliwości aprowizacyjnych, zwar-

tych dużych kompleksów leśnych nie

pozwalał na utrzymywanie większych

i aktywnych oddziałów partyzanckich.

Oraz o czym wcześniej wspomina-

łem, straty biologiczne Polaków, były

tak duże, że pozostałych nie narażano

na akcje pacyikacyjne ze strony Nie-

miec. Jak się takie pacyikacje kończyły

wiadomo z terenów kielecczyzny i za-

mojszczyzny.

(…..) Sprawę Kresów komplikuje fakt,

że o ile do kwietnia 1943 mordy na Kre-

sach można było uważać za wewnętrzną

sprawę Polski (jedni obywatele przeciw

innym obywatelom) o tyle w kwietniu

sprawa nabrała trochę innego wymiaru

i moim zdaniem może wskazywać na

długie ręce NKWD czy ogólnie ZSRR.

Otóż:

13 kwietnia Niemcy ogłaszają o odnale-

zieniu grobów w Katyniu.

26 kwietnia ZSRR zrywa stosunki z

Polską.

wiosna 43 nasilenie mordów na Pola-

kach

maj odezwa Jankowskiego

maj - dowódca okręgu AK zaleca utwo-

rzenie dużych ośrodków samoobrony

Huta Pieniacka – od czerwca 1943r. na-

pływali do niej uciekinierzy z Wołynia

a później z okolicznych wsi. W sumie

w Hucie mogło przebywać 1500 osób.

We wsi była samoobrona, kwaterowała

kompania AK i 60-osobowy oddział Ke-

dywu. Współpracowano z partyzantką

sowiecką. Huta kilkakrotnie odpierała

ataki słabych bojówek UPA. 23.02.1944

obrońcy Huty zabili kilku żołnierzy SS

„Galizien” wziętych za upowców. W

odwecie 28.02.1944 wieś została cał-

kowicie zniszczona a ludność wymor-

dowana przez oddział SS „Galizien” i

UPA. Dowódcę AK we wsi, Kazimierza

Wojciechowskiego torturowano, oblano

łatwopalną cieczą i podpalono.

W świetle dotychczasowego stanu wie-

dzy na temat liczby placówek samo-

obrony i ich członków, a nawet strat oso-

bowych w czasie walk z banderowcami,

brak jest dokładnych danych, ponieważ

dotychczas nie podejmowano żadnych

instytucjonalnych prac badawczych w

tym zakresie a obliczenia szacunkowe

budzą wątpliwości. Podjęcie takich ba-

dań po upływie pół wieku od zaistnia-

łych wydarzeń jest niezwykle trudne.

Podkamień – szacuje się, że włącznie

z mieszkańcami miasteczka w podka-

mieńskim klasztorze chroniło się do

2000 osób. Istniała tam samoobrona zło-

żona przez pracowników leśnictwa, kie-

rowana przez inż. Kazimierza Sołtysika,

zdolna do odstraszania banderowców.

W marcu 1944r. niemiecki dowódca

oddziału SS „Galizien”, kpt. Lang, na-

kazał załodze zdanie broni i opuszcze-

nie klasztoru przez mężczyzn od 17 do

45 lat. Spowodowało to dezorganizację

samoobrony i panikę wśród ludności,

wdarcie się upowców do klasztoru i

zamordowanie 400-600 osób w całym

Podkamieniu.

Wielu świadków odeszło już na wieczną

wartę, a z dowodów w postaci doku-

mentów nie można w pełni skorzystać,

gdyż po prostu nie zachowały się w ar-

chiwach, zostały zniszczone albo ich w

ogóle nie było.

Teraz moje gdybanie:

1. wydaje mi się, że sprawa Ukraińców

była zamiatana pod dywan i za II RP i

w Państwie Podziemnym niewiele się

zmieniło pod względem działania, bo

mentalnie nastąpił zwrot o 180 stopni.

2. Sprawą Kresów zajęto się lepiej po

zerwaniu stosunków dyplomatycznych

przez ZSRR, więc wysnuwam wniosek,

że zaczęto sobie zdawać sprawę tak w

Londynie jak i w Warszawie, że ZSRR

nie zrezygnował z terenów zagarniętych

układem Ribbentrop-Mołotow.

3. Państwo Podziemne w obliczu walki

z oboma okupantami (do 1941 roku i od

1944) i w obliczu walki z jednym oku-

pantem(41-44 Niemcy) nie było przygo-

towane do rozwiązywania swoich spraw

wewnętrznych obejmujących stosunki

narodowościowe na terenach Rzeczy-

pospolitej. odkładając te sprawy na „po

wojnie”, wierząc , że RP pozostanie w

niezmienionymi granicami wschodnimi,

co potwierdzały umowy z ZSRR oraz

fakt, że mimo wkroczenia Sowietów 17

IX nie byliśmy z nimi w stanie wojny co

przy ciągłości rządów RP dawało gwa-

rancje (złudne ale jednak), że wszelkie

umowy - nie zerwane wypowiedzeniem

wojny - nadal obowiązują. Tylko takie

tłumaczenie wg. mnie usprawiedliwia

nie wypowiedzenie wojny ZSRR i roz-

kaz nie walczenia z Sowietami wydany

przez Śmigłego.

Szanowni czytelnicy, nie będziemy w

tym miejscu oceniać tych wypowiedzi,

chociaż należy przyznać, że ich autorzy

wykazali się znaczną wiedzę w temacie

i należy z tego się tylko cieszyć. Ozna-

cza to, że w celu jej pogłębienia, sięgali

do wszystkich możliwych źródeł. To na-

pawa optymizmem, ale przy trwającym

procesie zakłamywania historii, pytanie

to nadal będzie się pojawiać i dlatego

dopóki do szkół nie trai prawda , musi-

my publikować ją na każdym kroku

Niemniej można pokusić się o pewne

zarysowanie sytuacji samoobron w Ma-

łopolsce Wschodniej, szczególnie na tle

Wołynia. Niewątpliwie była ona dużo

lepsza. Większe nasycenie tych ziem

ludnością polską, relatywnie mniejsza

aktywność UPA i późniejsze rozpoczę-

cie w niej ludobójstwa spowodowały, że

małopolskie samoobrony miały więk-

sze szanse powodzenia.

Inne samoobrony w powiecie: Hucisko

Brodzkie, Koniuszków, Majdan Pie-

niacki

O ile przetrwanie placówki samoobrony

na Wołyniu było wyjątkiem, o tyle w

Małopolsce już niemal regułą. Uzbro-

jenie było równie fatalne. Broń palną

wykopywano z pobojowisk, pokątnie

kupowano od żołnierzy w służbie oku-

panta. Sporadycznie broń pochodziła z

alianckich zrzutów. To nie wystarczało,

więc dominowała broń biała – siekiery,

widły, kosy itp. Niekiedy rola samo-

obrony ograniczała się tylko do pełnie-

nia wart i ostrzegania przed napadem.

POWIAT BRZEŻANY

Niestety w wielu miejscowościach sa-

moobrony nie zostały założone, szcze-

gólnie w tych, w których dominowali

Ukraińcy. Obawiano się, że zostanie

to przez nich odebrane jako prowoka-

cja, ponadto narażano się na ukraiński

donos, najczęściej o posiadaniu broni

palnej. Los ludności polskiej w takich

wsiach był najgorszy.

Samoobrony istniały we wsiach Huci-

sko, Taurów, Kozowa

POWIAT BUCZACZ

Jazłowiec – po zabiciu ks. Kraśnickie-

go przez nacjonalistów ukraińskich

(7.12.1943) odbyło się zebranie miesz-

kańców, którzy powołali samoobronę z

oicerem rezerwy Wojciechem Zieliń-

skim na czele. Na każdej ulicywyzna-

czono jeden budynek na tzw. wartownię.

Wartownicy cały czas patrolowali teren.

Dysponowali tylko bronią białą (kosy,

szable, bagnety, siekiery itp.), ewentual

Przedstawiam poniżej krótkie informa-

cje na temat samoobron w Małopolsce

Wschodniej, które udało mi się zgro-

madzić. Zdaję sobie sprawę, że to tylko

drobny fragment całości, jednak wart

pokazania.

Zestawienie ogranicza się (z małymi

wyjątkami) do samoobron wiejskich i

tylko do okresu okupacji niemieckiej.

2. Nawet po pierwszych mordach w

do początków 1943 ludność polska nie

Kresowy serwis Informacyjny - strona 2

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

napadu UPA samoobrona stawiła słaby

opór i przegrałaby, gdyby nie niespo-

dziewane pojawienie się frontowych

wojsk sowieckich, co spowodowało

ucieczkę upowców.

Inne samoobrony w powiecie: Janów,

Łoszniów, Mytnica, Podhajczyki Justy-

nowe, Sorocko

POWIAT ZALESZCZYKI

nie ukrytą bronią palną. Połowa domow-

ników w każdym domu miała czuwać a

połowa odpoczywać, śpiąc w ubraniach.

Ustalono sygnały alarmowe w postaci

bicia w kotły i szyny kolejowe. W wy-

niku tych środków ostrożności podczas

okupacji niemieckiej banderowcy nie

napadli na Jazłowiec.

Inne samoobrony w powiecie: Małowo-

dy, Panowice, Sokołów, Toustobaby

listów „Małą Warszawą”. Mogło się w

niech chronić ponad 5000 Polaków.

leckie. Broń zdobywano wykopując z

pobojowisk lub kupowano od Węgrów

i Słowaków. Zgromadzono ok. 50 ka-

rabinów, 3 rkm, 1 ckm. Dowódcą AK i

zarazem samoobrony był por. rez. Euge-

niusz Maceluch. Wieś podzielono na 3

rejony, każdy broniony przez jeden plu-

ton. Utworzono stanowiska strzeleckie,

schrony i ziemianki. System wartowni-

czy obejmował trzecią część załóg, resz-

ta trwała w pogotowiu bojowym.

POWIAT PRZEMYŚLANY

Inne samoobrony w powiecie: Ostapie,

Połupanówka

POWIAT TARNOPOL

Ponadto istniała samoobrona w Hucie

Nowej.

Czerwonogród-Nagórzany-Nyrków –

samoobrona licząca 100 mężczyzn i

kilkanaście kobiet, dobrze uzbrojona

w broń palną (w tym kilka erkaemów).

Wiele murowanych budynków sprzy-

jało obronie. Od stycznia 1944 system

wart i patroli. Główna wartownia mie-

ściła się w Domu Ludowym, w kościele

gromadziły się kobiety i dzieci.

POWIAT CZORTKÓW

Inne samoobrony w powiecie: Bukowi-

na, Milno, Reniów, Załoźce

POWIAT ZŁOCZÓW

Inne samoobrony w powiecie: Bura-

kówka

Hanaczów – AK w Hanaczowie dowo-

dził rtm. „Głóg”. Już od początku 1943r.

dowództwo AK wyznaczyło warty, któ-

rych zadaniem była obserwacja bande-

rowców. W tamtym czasie wieś liczyła

ok. 3000 mieszkańców, w tym około

1000 uchodźców z Wołynia. 2 lutego

1944 silna hanaczowska samoobrona z

trudem odparła atak UPA. Banderowcy

spalili 70 gospodarstw, zabili 110 osób.

Od 10 lutego AK w Hanaczowie dowo-

dził por. Jastrzębski „Strzała”. Po na-

padzie przystąpiono do budowy umoc-

nień i tworzenia „trójkąta obronnego”

(kościół-szkoła-klasztor). Rozciągnięto

zasieki z drutu. Dzień i noc mężczyźni

pełnili warty. 9 kwietnia UPA ponownie

zaatakowała Hanaczów. Szturm został

odparty kosztem 66 zabitych (wliczając

ludność cywilną). Obroną dowodził już

kpt. „Julian”. Mimo zwycięstwa znacz-

na część wsi uległa spaleniu.

Po tym napadzie przez cały kwiecień

trwała ewakuacja Hanaczowian do in-

nych miejscowości. Na początku maja

1944 we wsi zostało ok. 60 obrońców

oraz 110-140 cywili, którzy nie mo-

gli bądż nie chcieli jej opuścić. Hana-

czowscy akowcy nie ograniczali się do

samoobrony, przeprowadzali również

antyniemieckie akcje dywersyjne, co

sprowadziło 2. maja 1944 na wieś pa-

cyikację przeprowadzoną przez dwie

kompanie SS, żandarmerię i gestapo

z 3 czołgami, działami i granatnikami.

Wobec takiej przewagi wroga akowcy

ograniczyli się do prób przebicia z okrą-

żenia lub ukrycia w zamaskowanych

bunkrach. Zginęło 16 polskich żołnierzy

i ok. 30 cywilów, wieś została całkowi-

cie zniszczona.

POWIAT ZBARAŻ

Chodaczków Wielki – istniała samo-

obrona dysponująca pewną ilością broni

palnej, odstraszająca skutecznie bande-

rowców. Nie odegrała roli podczas pa-

cyikacji przez SS „Galizien”

Kosów i Chomiakówka – w oparciu o

AK istniała samoobrona pod dowódz-

twem Pawła Michaliszyna. Od połowy

1943r. zorganizowano warty i patrole

uzbrojone w broń białą. W wielu miej-

scach zainstalowano gongi, szyny i łu-

ski armatnie służące do podnoszenia

alarmu.

Inne samoobrony w powiecie: Cebrów,

Kokutkowce

POWIAT TREMBOWLA

Huta Wierchobuzka – istniała licz-

na samoobrona dysponująca niezłym

uzbrojeniem. Nie była jednak w stanie

odeprzeć ataku ok. 300 banderowców w

dniu 20.03.1944. Zginęło ok. 50 miesz-

kańców wsi.

Inne samoobrony w powiecie: Kolen-

dziany, Szmańkowczyki

Wicyń – pod kierunkiem żołnierza AK

– Marcina Barabasza ps. „Soplica” ist-

niała tam silna samoobrona, do której

ściągali uchodźcy z innych wsi. Łącz-

nie z mieszkańcami wsi mogło ich być

do 5000. Teren wsi podzielono na 136

odcinków obronnych. Wykopano sieć

rowów strzeleckich i obronnych, dla

ludności pobudowano schrony. UPA na-

padała na Wicyń trzykrotnie. Najwięk-

szy napad został odparty w nocy z 9 na

10.04.1944, zginęło 19 obrońców wsi i

kilkudziesięciu upowców. Wicyń udzie-

lał pomocy partyzantom sowieckim.

Nie mogąc sobie poradzić z Wicyniem,

nacjonaliści ukraińscy sprowadzili na

wieś pacyikację SS „Galizien”, w któ-

rej spalono połowę gospodarstw i roz-

strzelano 26 osób. Niemcy aresztowali

ok. 200 mężczyzn, których przez 3 dni

trzymano w miasteczku Pomorzany. Po

zwolnieniu z aresztu wicyniacy manife-

stacyjnie wrócili do wsi.

Berezowica Mała – od rzezi wołyńskiej

wystawiano nocne warty. W przypadku

niebezpieczeństwa podnoszono alarm –

trąbiono, bito w gongi i inne metalowe

przedmioty. To pozwalało na odstrasze-

nie bojówek banderowskich. W wyniku

niefortunnych okoliczności, 22.02.1944

wieś została zniszczona przez UPA i

zginęło 131 polskich mieszkańców.

POWIAT KAMIONKA STRUMIŁO-

Bodzanów – po napadzie banderowców

na gospodarstwo Michalaka (lato 1943),

gdzie zabito kilku ukrywających się

Żydów i raniono syna gospodarza, ko-

mendant AK w Bodzanowie, st.wachm.

Franciszek Jaworski – „Waligóra” za-

rządził przygotowanie do obrony trud-

nych do podpalenia domów. Placówki

te obsadzano na noc uzbrojonymi męż-

czyznami. Pierwszy napad odparto na

przełomie stycznia i lutego 1944. Wo-

bec narastania zagrożenia dowództwo

samoobrony postanowiło ograniczyć

obronę do rejonu zamku, gdzie chroniła

się ludność i tak dotrwano do nadejścia

Armii Czerwonej.

Hrycowce-Kretowce-Jacowce – kil-

kakrotnie odparły ataki banderowców.

Pododdział samoobrony liczył 150 ludzi

dobrze uzbrojonych, zwłaszcza w broń

maszynową.

Tarasówka – po rzezi na pobliskim Wo-

łyniu wieś zorganizowała samoobronę

polegającą na gromadzeniu się ludności

na noc w kilku murowanych budynkach

oraz zorganizowaniu wartowni, gdzie

czuwali uzbrojeni mężczyźni. Broni

palnej było mało, uzbrajano się w widły,

siekiery, tasaki itp. Teren przeczesywa-

ły patrole. 14.01.1944 przepędzono ze

wsi bojówkę UPA. Więcej napadów nie

było.

Budki Nieznanowskie – organizatorami

samoobrony byli kapitan AK Dobiecki i

ks. Józef Skarabalak, były kapelan woj-

skowy. W marcu 1944 samoobrona sku-

tecznie odpierała ataki bojówek UPA.

Ludność chroniła się w lesie lub w po-

bliskim tartaku, gdzie stacjonowała gru-

pa kilkunastu żołnierzy niemieckich. W

kwietniu w wynikufałszywego oskarże-

nia ukraińskiego dowódca Wehrmachtu

nakazał Polakom opuścić Budki. Część

mieszkańców uciekła, część została wy-

wieziona na roboty lub rozstrzelana.

POWIAT RADZIECHÓW

Inne samoobrony w powiecie: Kozaki,

Maruszka, Opaka, Sobolówka, Ścianka,

Usznia, Woroniaki Strutyńskie

WOJEWÓDZTWO STANISŁAWOW-

SKIE

Boryczówka – działały nocne dyżury,

patrole, obowiązywał zakaz opuszcza-

nia wsi. Nad organizacją samoobrony

czuwali członkowie AK. Rozpuszcza-

no fałszywe informacje o wielkiej sile

ognia Boryczówki. W razie niebezpie-

czeństwa bito w dzwony, używano także

relektora do oświetlania okolicy. Przej-

ściowo stacjonowali we wsi partyzanci

sowieccy. Boryczówka stała się ona

schronieniem dla Polaków z sąsiednich

wiosek.

Inne samoobrony w powiecie: Czahary

Zbaraskie, Dobrowody, Maksymówka,

Netreba

POWIAT ZBORÓW

Panasówka – w okresie pogromów

zorganizowano samoobronę. Słabe

uzbrojenie i brak wsparcia z zewnątrz

zaskutkowały zniszczeniem wsi przez

banderowców (15.10.44). Dowódca

samoobrony „Szklanny” został oblany

naftą i spalony żywcem.

Inne samoobrony w powiecie: Berbeki,

Maziarnia

POWIAT PODHAJCE

Dobrowody i Kowalówka – we wsiach

istniały współpracujące ze sobą samo-

obrony oparte na strukturach AK, dys-

ponujące pewną ilością broni palnej.

Ponadto żyły one w zgodzie z miejsco-

wymi Ukraińcami, przez co do napadu

UPA nie doszło.

Pawłów – samoobrona licząca 50 osób

Tiutków – w 1943 r. Polacy zaczęli

organizować samoobronę. Brakowa-

ło broni palnej. Podstawowym uzbro-

jeniem były widły i siekiery. Na noc

wystawiano warty. 12.03.1944 podczas

Trościaniec Wielki – już w 1941 r. po-

wstała tam organizacja konspiracyjna.

Z czasem zaprzysiężonych zostało 200

żołnierzy. Prowadzono szkolenia strze

POWIAT SKAŁAT

Kaczanówka – istniała sprawnie zorga-

nizowana samoobrona, która odstrasza-

ła banderowców, zwana przez nacjona

Kresowy serwis Informacyjny - strona 3

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Banderowcy i

oczekiwanie frontu

Mizuń (pow. Dolina),

Tyszkowce (pow. Horodenka),

Bednarówka, Bitków, Św. Józef (pow.

Nadwórna),

Meducha, Dubowce (pow. Stanisła-

wów)

Chromohorb, Korczunek, Łukowiec

(pow. Stryj)

Terka – wiosną 1944 najbardziej zagro-

żeni Polacy pod dowództwem Józefa

Pawłusiewicza utworzyli obóz samo-

obrony w trudno dostępnej części lasu.

Początkowo w obozie było 56 osób. W

maju 1944 już 120 ludzi. W lipcu 1944

do obozu dołączyło partyzanckie zgru-

powanie „Muchy”-Kunickiego.

POWIAT SAMBOR

panować coraz radośniejsza atmosfera,

którą jednak skutecznie mąciło mordo-

wanie Polaków przez Ukraińców. Ma-

sowe egzekucje nasilały się szczególnie

na Wołyniu. Polska ludność opuszczała

swe majątki i chroniąc życie uciekała

do miejscowości, gdzie było dużo Po-

laków. Wielu uciekinierów przybyło do

Trościańca. Gospodarze przyjmowali

ich do swych domów, choć często było.

już bardzo ciasno. Jednak nikt nie my-

ślał o wygodzie. U nas zamieszkała ro-

dzina Tymrakiewiczów z Zagórza - Pie-

trówki, której głową był Michał. Był on

stryjem mojego szwagra Józia Tymra-

kiewieża. Banderowcy ukraińscy graso-

wali i mordowali wszędzie dookoła, ale

do Trościańca nie podchodzili w obawie

przed dużą liczbą Polaków.(……)

Pewnej jasnej księżycowej nocy obu-

dziły nas strzały z karabinów maszyno-

wych. Zerwaliśmy się z łóżek na proste

nogi i podbiegliśmy do okien. Zobaczy-

liśmy, że na wyściełanej słomą furman-

ce jadącej od strony Manajowa klęczy

5 lub 6 mężczyzn. Konie szły szybkim

krokiem. Strzały dobiegały z kierunku

gospodarstwa Władka Dzika, który był

najbogatszym gospodarzem we wsi i

mieszkał w niewielkim oddaleniu od

zwartych zabudowań, od północy, na

Zagumiennikach. Okazało się, że jego

dom został okrążony przez ukraińskich

napastników. Władek z rodziną uciekł

na strych i z posiadanej broni odpowia-

dał ogniem na każdy strzał. Banderow-

cy nie mogli dostać się do środka przez

okna, bo były tam szczególnie solidne

okiennice. Na pomoc bratu przybył

Jasio Dzik z kilkoma innymi mężczy-

znami. Napastnicy postanowili skapi-

tulować i uciekli na północ w kierunku

Hnidawy. Rano na miejscu strzelaniny

ludzie znaleźli cywilną czapkę. Władek

Dzik postanowił przenieść się czasowo

do swego drugiego brata - Antka. Całe

zajście było dla nas sygnałem, że należy

wzmóc czujność i wzmocnić posterunki

wartownicze. Nie wszyscy mieli broń.

Tato wyjął wówczas schowany pisto-

let, który onegdaj Skałuba ukrył pod

wierzbą. Niestety, źle zakonserwowany

pistolet skorodował przez trzy lata prze-

chowywania. Nie pomogły nasze stara-

nia aby przywrócić go do stanu używal-

ności. Mężczyźni uzbrajali się w widły

na długich sztylach. Inni osadzali kosy

na sztorc, jak za czasów Kościuszki pod

Grochowcami.

Kazimierz Olender

Antoniówka (pow. Żydaczów)

POWIAT LWÓW

WOJEWÓDZTWO LWOWSKIE

W niedzielę 15 sierpnia 1974 roku, po

otrzymaniu zaproszenia od bratanicy

mojego teścia Kazimierza Mrozka, po-

stanawiam razem z córką Anną odbyć

podróż do ziemi moich przodków, do

Trościańca Wielkiego, który widziałem

po raz ostatni 29 lat temu. (…)Wysiada-

my w Białokiernicy - rozglądam się. Od

północy, za znanym mi dobrze wznie-

sieniem, mój kochany Trościaniec. Już

chciałbym tam być. Mam wrażenie, że

jestem u mamy. Powietrze jest lepsze

niż gdzie indziej, pachnie tak samo jak

wtedy, takie podolskie, nasze. Przy ro-

wie wypływa źródło, przy nim - garnu-

szek zawieszony na sznurku. Czerpię

wodę i piję do dna.

Na drugi dzień idę pieszo do Trościań-

ca oddalonego o jakieś dwa kilometry

od Białokiernicy. Droga jest już nowa,

ciągnie się od stawu olejowskiego przez

Zabrzeziny aż do placu stryjny Katarzy-

ny Olender - Kowalichy, przez ogród i

podwórze naszego sąsiada Kazimierza

Kusiaka. Wszystkie trakty wyglądają

inaczej niż kiedyś, pozmieniano je, by

zatrzeć ślady, że kiedykolwiek żyli tu

Polacy.

Jest po żniwach, dookoła bujna, sre-

brzysta ściernią po pszenicy. Stoję na

naszym placu, tam gdzie był mały sad

i pasieka. Niestety, domu już nie ma. W

tym miejscu biegnie dzisiaj droga. Biorę

do ręki garść ziemi, wącham ją - pach-

nie tak samo jak kiedyś. Rozglądam się

dookoła, głucha cisza, ani żywej duszy.

Gdzieś w oddali słyszę tylko szczekanie

psa.

Stoję w zadumie, prawie nieruchomo, z

tą garścią ziemi. W wyobraźni widzę to

wszystko, co było tu jeszcze pod koniec

marca 1944 r. - pobielony dom kryty

blachą, sad, pasiekę. Nie ma czego do-

tknąć, ta sama pozostała jedynie ziemia,

po której stąpali moi pradziadowie, ro-

dzice i rodzeństwo.

Gdzie się podziała ta duża, wesoła, lud-

na i rozśpiewana wieś - jak pisał o niej

nasz rodak Jan Łaciak z Ostródy. Przy-

pominam sobie tamte chwile i prawie

słyszę śpiew: „Podole, Podole, okiem

nie zmierzone” albo „Na Podolu biały

kamień, Podolanka siedzi na nim”.

Muszę wracać do Białokiernicy.

Na drugi dzień idę z córka, by pokazać

jej miejsce, w którym się urodziłem.

Tłumaczę jej, gdzie stał dom, wymie-

niam wszystkich sąsiadów - pamiętam

ich dokładnie.

Kierujemy się na nasze pole. Wszystko

obsiane zielonym rzepakiem. Stajemy

na skarpie naszego łanu. Z tego miejsca

było kiedyś widać biały klasztor w Pod-

kamieniu. Niestety, mglista pogoda nie

pozwala nacieszyć się tym widokiem.

Gdy tak stoimy, od strony Zakarszemek

pędzi krowę rodzeństwo Jaśnijów: Ma-

ria i Józef. On urodzony jeszcze w 1905

r. Pytam ich, jak można dostać się do

kościoła. Powiadają, że sąsiad ma klucz.

Idziemy więc do niego. Po drodze py-

tam, kto i kiedy rozebrał nasz dom, któ-

ry ocalał. Odpowiadają, że Ukraińcy z

Łopuszan.

- Dlaczego w nim nie zamieszkaliście?

- drążę. Mówią, że bali się, gdyż my-

śleli, że po skończonej wojnie Polacy

powrócą.(…) Zadaję im mnóstwo py-

tań: przede wszystkim, co działo się po

naszym wyjeździe. Pani Maria przez łzy

opowiada, że mieli tu Sodomę i Gomorę

- w dzień przychodziła władza sowiecka

za kontyngentem, a w nocy bandy UPA

za żywnością. Potem zaczęli osiedlać się

tu przybysze znad Sanu, z hrubieszow-

skiego i przemyskiego. Oni to właśnie

wiedli prym w Trościańcu. (…..) Wróci-

ły wspomnienia. Wiosną 1943 r. Niem-

cy zaczęli się wycofywać. Stalingrad i

Moskwa były już wolne. Front był już

pod Kijowem, a z nim wciąż bliższa wi-

zja wyzwolenia. W Trościańcu zaczęła

POWIAT BÓBRKA

Czukiew – Polacy po otrzymaniu we-

zwania z OUN-UPA do opuszczenia

wsi zorganizowali samoobronę i system

wart. Nie dysponowano jednak bronią

palną. Wieś ochroniło niespodziewane

zakwaterowanie w niej kompanii woj-

ska niemieckiego, co odstraszyło upo-

wców.

POWIAT ŻÓŁKIEW

Biłka Królewska–Biłka Szlachecka –

silna samoobrona oparta częściowo na

strukturach AK. Biłki odbierały zrzuty

alianckie, z których udawało się uszczk-

nąć część broni.

Biłkę Królewską osłaniało 11 drużyn sa

Brzozdowce – istniała skuteczna samo

obrona, w której chronili się również

mieszkańcy okolicznych wsi i kolonii.

Banderowcy nie odważyli się zaatako-

wać Brzozdowiec.

moobrony sformowanych w 4 plutony.

Komendantem wsi był plut. Stanisław

Wojdyła. Specyiczny charakter miała

wartownia w folwarku, gdzie kwatero-

wali żołnierze niemieccy. Z uwagi na

ich obecność członkowie samoobrony

(drużyna Józefa Podkowy) obnosili się

tylko z bronią białą (kosy, widły, sie-

kiery). Z czasem Niemcy zrezygnowali

z wystawiania własnych wart, zaczęli

dawać Polakom swoje karabiny, sami

idąc spać.

W Biłce Szlacheckiej zorganizowano 12

plutonów samoobrony.i dwa oddziały

odwodowe w liczbie 40-50 ludzi każda.

Obie Biłki były otoczone rowami strze-

leckimi i wartowniami. Mężczyźni nie-

zdolni do walki mieli obowiązek ochro-

ny przeciwpożarowej. Każde obejście

miało wykopany schron z kilkoma za-

maskowanymi wejściami.

Dokument z 15.03.1944 podawał: „Bił-

czanie mówią, że nie boją się napadu

nawet 2-tysięcznej bandy (...); w nocy

mają u siebie Polskę, a w dzień okupację

(...). Ludność zorganizowała się sama –

ma sporo karabinów i pistoletów, ale

amunicji bardzo mało.” Od marca do

czerwca 1944 samoobrona Biłek odpar-

ła 4 ataki UPA.

Inne samoobrony w powiecie: Stare

Sioło, Szpilczyna

Samoobrony istniały w następujących

miejscowościach: Łanowice, Stanisłów-

ka, Uherce Zapłatyńskie.

POWIAT BRZOZÓW

W literaturze znalazłem informację

świadczącą, że członków polskich

samoobron na Kresach Południowo-

-Wschodnich mogło być około 50 tysię-

cy. Po przejściu frontu większość z nich

zostało powołanych do Wojska Polskie-

go. Ochronę ludności w dużej mierze

przejęły tzw. Istriebitielnyje Bataliony,

ale to już temat na inną okazję.

Materiał został wcześniej opublikowany

na; http://65-lat-temu.salon24.pl/

Dynów – silna samoobrona pod kierow-

nictwem AK. W niektórych okresach

liczba uciekinierów przewyższała liczbę

mieszkańców Dynowa.

/redakcja

Nozdrzec – do samoobrony należało ok.

150 mężczyzn. Ludność chroniła się w

zabudowaniach i pałacu Skrzyńskich.

Inne samoobrony w powiecie: Dylągo-

wa, Wara

Inne samoobrony w powiecie: Basiów-

ka, Czyszki, Krotoszyn, Pustomyty, So-

kolniki

POWIAT JAROSŁAW

POWIAT MOŚCISKA

Można było zdobyć broń także w inny

sposób. Z okolicznych ukraińskich

wiosek, gdzie nie było młynów, przy-

jeżdżali chłopi i przywozili zboże do

zmielenia w naszym młynie. Organi-

zatorzy obrony Trościańca wpadli na

pomysł nawiązania kontaktu z nimi, bo

było powszechnie wiadomo, że dyspo-

nowali oni dużą ilością broni i amunicji

zabranej polskim, a później rosyjskim

żołnierzom. Najpierw rozmawiano ze

znajomymi Ukraińcami, do których

miano większe zaufanie. Ponieważ ko-

lejki do przemiału były bardzo długie

(często czekało się po 2-3 doby), suge-

rowano chłopom, że będą mogli oddać

swe zboże poza kolejnością i otrzymać

jeszcze dodatkową zapłatę, jeśli do-

starczą karabiny lub amunicję. Plan się

powiódł. Ukraińscy chłopi zaczęli przy-

wozić broń, którą przemycali na różne

sposoby. Jedni wiązali ją pod wozem,

inni ukrywali w workach ze zbożem.

Wszyscy jednak usilnie prosili o dys-

krecję. Bardzo bali się banderowców i

ich zemsty.

Laszki – samoobrona złożona z ok. 50

uzbrojonych ludzi. Ukraińcy nazywali

wieś „warszawską twierdzą”.

Samoobrony istniały w następujących

miejscowościach: Balice, Lacka Wola-

-Trzcieniec, Lipniki-Strzelczyska, Pni-

kut, Sądowa Wisznia

POWIAT LESKO

POWIAT RUDKI

Przypomina mi się pewne zdarzenie z

grudnia 1943 r. Była jasna księżycowa

noc, a śnieg skrzypiał pod nogami. Oko-

ło godz. 21.00 na krzyżówce obok igu-

ry Zarębowskiego stała już warta i cze-

kała na zmienników. Jednym z nich miał

być mój tato. Poprosił mnie, żebym go

przez jakiś czas zastąpił, a on przyjdzie

nieco później. Poszedłem tam i pełniłem

Ustrzyki Dolne – po odejściu wojsk nie-

mieckich Polacy zorganizowali samo-

obronę, której bazą były budynki zakła-

du Rainerii Ropy.

Samoobrony istniały w następujących

miejscowościach: Buczały, Chłopy, Ma-

linów-Tuligłowy, Pohorce

Kresowy serwis Informacyjny - strona 4

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Zasmyckie zgrupowanie

samoobrony ludności polskiej

Wiesław Donajski

wartę ze starszymi i chłopcami w moim

wieku. Byli wśród nich: Franio Wojty-

na, Józio Trymbulak, Bronek Tymra-

kiewicz i Stasio Dajczak z folwarku.

Starsi mieli przy sobie broń, której lufy

od czasu do czasu wystawały spod po-

łów płaszcza. Ja miałem przy sobie drut

o średnicy około 7 mm z zakrzywioną

rękojeścią i zaklepanym w formie stoż-

ka końcem. Nagle spostrzegliśmy, że

od strony młyna, saniami ciągniętymi

przez dwa konie, jedzie chłop i wiezie

4-5 worków mąki. Starsi postanowili, że

zrobimy rewizję na saniach. Kiedy ukra-

iński chłop skręcił w prawo w kierun-

ku Manajowa starsi doskoczyli do sań i

na oczach przerażonego chłopa Franio

Wojtyna zaczął przekłuwać worki moim

drutem. Chłop poprosił nas, żebyśmy

nie podarli worków i powiedział, że je-

śli go nie przepuścimy, to on wraca do

młyna. Kazaliśmy mu wrócić. Po chwili

przyjechał ponownie w towarzystwie

jednego z mieszkańców Trościańca,

który uświadomił nas, że chłop właśnie

przywiózł do młyna wiele sztuk broni i

amunicji. Poprosił, żebyśmy przepuścili

Ukraińca.

ką cenę usiłowali utrzymać miasto pod

swoją okupacją. Trwała ofensywa so-

wiecka. Był to styczeń 1944 r. Ciągle

słyszeliśmy detonacje. Wcześniej, jesz-

cze w listopadzie, pamiętam pewien

bezwietrzny, pochmurny dzień. Tato

akurat woził obornik na słotowe pole,

które znajdowało się w odległości oko-

ło 2 km od naszego domu w kierunku

Manajowa. Ojciec przewiózł już ostat-

ni wóz i dojechał do drogi. Tam z rowu

wynurzył się nieznajomy mężczyzna w

cywilnym ubraniu. Ojcu włosy stanę-

ły dęba i odruchowo chwycił za widły.

Mężczyzna zaś powiedział po polsku:

Głównego UPA - dowódca Klaczkiw-

skyj i Omelko. Rudyj zajęty w sztabie,

przekazał dowodzenie swemu zastępcy

- dowódcy Wowczakowi (...) Po godzi-

nie 4 - tej po połódniu dowódca Bajda

nadesłał do sztabu wiadomość: drogą

przesuwa się kolumna niemieckich sa-

mochodów”. Chyba z tej przyczyny nie

doszło do ataku na Zasmyki. W dalszej

relacji ten sam autor omawia naradę

dowódców co do Zasmyk: „każdy miał

inny plan, ale cel sprowadza się do jed-

nego - likwidacja Zasmyk”.

nie są jednoznacznie opisane. Można

przypuszczać, że mylnie oceniono za-

grożenie i spodziewano się ataku raczej

od strony południowej. Możliwe, że

znaczącą rolę odegrała celowa dezinfor-

macja ze strony Ukrańców. Możliwe jest

i takie wyjaśnienie, że dowódcy chcieli

by żołnierze wypoczęli w lepszych wa-

runkach wśród gościnnych Czechów w

Kupiczowie.

Atak ukraiński 25 grudnia 1943 roku.

O napadzie na kolonie Radomle, Janów-

kę, Stanisławówkę i Batyń będących

częścią zasmyckiego systemu obrony

ludności polskiej jest kilka wzmianek

w literaturze wołyńskiej. Nie opisują

jednak szczegółów przebiegu tej walki i

niewiele w nich informacji o roli samo-

obrony polskiej napadniętych kolonii.

- Dzień dobry! - po czym zapytał taty,

czy jest on z Trościańca. Potem wsiadł

na wóz. Tato domyślił się, że jest to so-

wiecki szpieg, bardzo dobrze mówiący

po polsku. Wciąż pytał tatę, czy w Tro-

ściańcu są Niemcy. Ojciec odpowie-

dział, że na stałe nie, ale przychodzą w

dzień. Na inne pytania starał się udzie-

lać wymijających odpowiedzi. Tato

zajechał na podwórze. Zdziwiłem się

widząc obcego człowieka. Pomogłem

wyprzęgnąć konia, potem go napoiłem i

dałem siana. Tato był ze mną w stodole i

szepnął mi na ucho, że ten mężczyzna to

sowiecki szpieg. Potem w trójkę weszli-

śmy do mieszkania. Mama akurat przy-

gotowała kolację - zacierkę na mleku i

wciąż bardzo nieufnie zerkała na przy-

bysza. Na chwilkę wyszedłem do sieni,

a mama poszła za mną. Tam zapytała

strwożona, kto to jest. Odpowiedziałem,

że to sowiecki szpieg.

Siły i uzbrojenie obrońców i napastni-

ków.

Wynika z nich jednak, że ciężar walki z

napastnikami do godzin południowych

czyli do czasu przybycia oddziału por.

Stanisława Kędzielawy „Kani” z Kupi-

czowa spoczywał tylko na oddziałach

samoobrony. Te nieliczne oddziały sa-

moobron lokalnych napadniętych wsi

wsparte przez oddziały z Lublatyna i

Zielonej pomimo wielu oiar powstrzy-

mały wielokrotnie liczniejszych i lepiej

uzbrojonych napastników.

Polska samoobrona

We wspomnieniach członków samo-

obrony jak i cywilnych mieszkańców

znajdują się wzmianki o liczebności

Ukraińców i dobrym uzbrojeniu w broń

maszynową, działka i granatniki. We

wspomnieniach Tadeusza Dunajskiego

z Radomla jest informacja, że napast-

ników było ok. 3 batalionów (1800

ludzi) a Bogumił Szarwiło wspominał:

„atakujących nas Ukraińców było praw-

dopodobnie około dwóch tysięcy, w tym

ponad dziesięć sotni przeszkolonych

żołnierzy”. W innych wspomnieniach

i opisach mówi się o wielkiej liczbie

napastników. Leon Karlowicz pisze: „o

wiele bardziej tragiczny okazał się trze-

ci napad upowców od strony zniszczo-

nego Batynia na Janówkę, Stanisławów-

kę i Radomle o świcie w dniu Bożego

Narodzenia 1943 roku. Samoobrona z

Janówki i Radomla jak mogły tak od-

pierały ataki nadciągających nieprzyja-

ciół lecz ogromne siły, jakie tym razem

zgromadzili banderowcy, zepchnęły

Polaków na wschodnie krańce wsi”. Do

przeprowadzenia ataku 1 września 1943

r. Ukraińcy przygotowali pod Gruszów-

ką ok. 600 ludzi w tym 2 sotnie dobrze

zorganizowane. Na 8 września plano-

wali użycie już znacznie większych sił.

Relacje członka UPA mówią o zgroma-

dzeniu w okolicy Zasmyk dziewięciu

sotni. Można więc przypuszczać, że do

napadu 25.12.1943 r. Ukraińcy przygo-

towali się staranniej i zgromadzili jesz-

cze większe siły.

Placówki samoobrony powstawały od-

dolnie jako próba obrony przed coraz

częstszymi mordami dokonywanymi

przez Ukraińców na ludności polskiej,

od kwietnia 1943 r. proces ten wsparła i

objęła kontrolą konspiracja AK. 20 lipca

1943 r. Komendant Okręgu Wołyńskie-

go AK wydał rozkaz powołania oddzia-

łów partyzanckich, których celem miała

być ochrona ludności polskiej przed

UPA. Powstało 9 oddziałów: „Bom-

by”, „Drzazgi”, „Gzymsa”, „Jastrzę-

bia”, „Korda”, „Piotrusia”, „Ryszarda”,

„Sokoła” i „Strzemienia”. Do Zasmyk

przybył 16/17.07.1943 r. por. Włady-

sław Czermiński „Jastrząb” z zadaniem

zorganizowania oddziału partyzanckie-

go dla ochrony ludności polskiej. Por.

„Jastrząb” szybko wywiązał się z tego

zadania i już 31 sierpnia 1943 r poka-

zał wartość bojową oddziału rozbijając

pod Gruszówką ok 600 osobowe zgru-

powanie ukraińskie przygotowujące się

do napadu na Zasmyki w dniu 1 wrze-

śnia 1943 r. Zasmyckie zgrupowanie

obrony ludności polskiej składające się

z oddziałów samoobron lokalnych po-

wiązanych systemem powiadamiania

i dowodzenia z oddziałami „Jastrzębia

i „Sokoła” powiększone od 12 listopa-

da 1943 r. o Kupiczów stanowiło silny

system obronny do którego ściągało

wielu uciekinierów ze wsi bardziej

zagrożonych i tych w których samo-

obrony zostały rozbite a część ludności

wymordowana. Nie wszędzie oddziały

samoobrony powstawały. W Budach

Ossowskich samoobronę bezskutecznie

usiłował zorganizować por. „Jastrząb”

Władysław Czermiński. Przeciwstawili

się temu mieszkańcy, uważając, że spro-

wokuje to Ukraińców do napadu. Ukra-

ińcy pomimo dokonanych wcześniej

mordów zapewniali mieszkańców, że

nic im nie grozi. Wiara w te zapewnienia

skończyła się wymordowaniem w dniu

29 lub 30 sierpnia 1943 r. około 270 Po-

laków. Ocalałych z tej rzezi nielicznych

mieszkańców sprowadził 5 września do

Zasmyk oddział „Jastrzębia”.

Późną jesienią 1943 r. front zbliżył się

na tyle, że od czasu do czasu mogli-

śmy słyszeć detonacje, a Trościaniec

zaczęła nachodzić sowiecka partyzant-

ka. Pewnej nocy zbliżyła się do Tro-

ściańca od strony Załoziec konna grupa

partyzantów. Warty były w tym czasie

obstawione i zauważyły zbliżających

się jeźdźców. Z daleka nie można było

rozpoznać, kto jedzie, więc ogłoszono

alarm. Na dużej lipie za dworem usta-

wiono ciężki karabin maszynowy, któ-

ry obsługiwał Antoni Młynek, żołnierz

jeszcze z czasów austriackich. Młynek

na wieść o nieznajomych głośno krzyk-

nął:

Ukraiński cel i organizacja napadu.

Celem tego napadu było rozbicie całe-

go zasmyckiego zgrupowania obrony

ludności polskiej. Ukraińcy wcześniej

podejmowali już takie próby. O tym z

jakim rozmachem i jak starannie przy-

gotowali ten atak wnosić można z uży-

tych przez napastników sił, ich uzbroje-

nia, wielu kierunków uderzenia, z faktu

zorganizowania pozorowanego napadu

na Kupiczów w czasie tego ataku. Fakt,

że kompania „Kani” jadąca z pomocą

z Kupiczowa musiała toczyć walkę z

blokującą im drogę grupą Ukraińców w

lesie Litńskim również potwierdza, że

Ukraińcy działali według przygotowa-

nego starannie planu zabezpieczając się

od strony Kupiczowa, gdzie na święta

zgromadzono okoliczne oddziały party-

zanckie Armii Krajowej.

- Matko Boska! Dom przy samej dro-

dze. A jak Niemcy przyjdą? - zlękła się.

Tato widocznie też zdawał sobie spra-

wę z ewentualnych konsekwencji. Po-

wiedział, że znajdzie mu nocleg gdzie

indziej. Razem wyszli, udając się do

stryjny Bieleckiej, która pozwoliła mu

zostać w stodole. Rano zjawił się u nas

ponownie, zjadł śniadanie i poprosił o

lusterko i nożyce. Zaczął obcinać sobie

zarost. Miał jakieś 30 lat, jasne włosy,

przyjemną twarz i typową sylwetkę oi-

cera. Odchodząc, wspomniał, że pod ko-

niec lutego wojska sowieckie będą już

w Trościańcu. Życzyliśmy sobie i jemu,

aby to się spełniło. Oddalił się w kie-

runku Manajowa, nie okazując żadnego

zdenerwowania.

- Halt werda! - po czym oddał serię

strzałów. Wszyscy wiedzieliśmy, że

Niemcy w zasadzie nigdy nie zjawiali

się nocą. Mogliśmy się więc domyślać,

że to byli banderowcy lub partyzanci.

Przybysze, sądząc po komendzie, byli

pewni, że mają do czynienia ze strze-

lającymi do nich Niemcami. Nikt z

nich nie zginął, ale zostali zmuszeni do

ucieczki. Następnego ranka kilku cie-

kawskich poszło zobaczyć miejsce noc-

nej konfrontacji. Znaleźli dwie czapki

leninówki z czerwoną gwiazdą. Sprawa

tożsamości nocnych „gości” ostatecznie

się wyjaśniła.

Ukraińcy przed napadem koncentrowali

swoje siły w rejonie Zadyb i Haruszy.

W takich akcjach zwykle brało udział

kilka sotni wyszkolonych i stosunkowo

dobrze uzbrojonych oraz grupy doraź-

nie zwoływanych z okolicznych ukra-

ińskich wsi mieszkańców zorganizowa-

nych w SKW (Samoobronni Kuszczowi

Widdiły). Towarzyszyły im zwykle fur-

manki do ładowania zagrabionego mie-

nia.

Informacje o dążeniu Ukraińców do

rozbicia zasmyckiego zgrupowania zna-

leźć można w źródłach ukraińskich cy-

towanych przez Wiktora Poliszczuka w

książce „Dowody zbrodni OUN i UPA”.

Odnoszą się one do planowanego na 8

września 1943 r. napadu, lecz w związ-

ku z jego niepowodzeniem to dążenie

do rozbicia ośrodka zasmyckiego było

aktualne i realizowane 25.12.1943 r.

Na przełomie 1943-1944 r. odbywały

się ciągłe forszpany i trzeba było od-

śnieżać drogę, aby była przejezdna. Tato

wysłał mnie. Wziąłem lipową łopatę i

poszedłem ochoczo do gościńca oddalo-

nego ok. 4 km. Było tam śniegu po kola-

na. Mężczyźni rozstawili nas odcinkami

i po około trzech godzinach droga była

odśnieżona. Bardzo bolały mnie nogi,

kiedy wracaliśmy do domu i zasypiałem

na stojąco. W półśnie zjadłem kolację i

zapadłem w kamienny sen.

Polskie siły, które stawiły pierwszy opór

to oddziały samoobrony w Radomlu li-

czące zaledwie ok. 30 żołnierzy, nieco

ponad 30 w Janówce i Stanisławówce

wsparte oddziałami z Zasmyk, Lubla-

tyna ok. 15 żołnierzy i Zielonej. Nie

znam liczebności oddziału samoobrony

Zasmyk i Zielonej, sądzę, że również

niewiele więcej jak po 30 osób. W wal-

ce 25.12.43 r. uczestniczyli zapewne

nieliczni żołnierze oddziału „Jastrzębia”

i Sokoła” mieszkańcy napadniętych

wsi, którzy spędzali święta z rodzinami.

Dysproporcja sił była jednak ogromna,

również uzbrojenie samoobrony było

znacznie gorsze niż napastników i po-

chodziło z różnych źródeł. Józef Do-

najski opisał zakupy dla oddziału broni

od Niemców, trochę broni pochodziło

z 1939 roku z armii polskiej i z 1941 r.

z porzuconej przez uciekających przed

Niemcami żołnierzy radzieckich. Stan

oddziału samoobrony w Zasmykach

opisał we wspomnieniach Komendant

Okręgu Wołyń Armii Krajowej płk.

Kazimierz Bąbiński „Luboń”, który

obejrzał ten oddział w drodze z Kowla

do Kupiczowa w połowie stycznia 1944

r.: „po drodze zatrzymałem się w Za-

smykach, gdzie obejrzałem miejscowy

oddział samoobrony. Przedstawiał się

bardzo bojowo /moralnie/, ale był słabo

uzbrojony”.

Powrócę jeszcze do jesieni 1943 r. By-

łem akurat we młynie, gdzie młynarze

pozwalali mi przychodzić. Mogłem na-

wet myszkować po piętrze. Kiedy tam

wszedłem zobaczyłem ukraińskiego

policjanta stojącego przy oknie. Stam-

tąd musiał dostrzec pewnego człowie-

ka w kolejarskim mundurze idącego z

workiem na plecach w kierunku domu

wujka Feliksa Wodeckiego. Nie znałem

tego człowieka i nie miałem pojęcia do-

kąd i po co szedł. Nagle ukraiński poli-

cjant wyskoczył przez okno jak z procy,

popędził w stronę kolejarza, dopadł go i

zaczął bić, gdzie popadło. Przy każdym

ciosie czapka spadała kolejarzowi z gło-

wy, a kiedy chciał ją podnieść, dostawał

kolejnego kopniaka w brzuch. Policjant

coś krzyczał, ale nie mogłem zrozumieć

o co chodziło. Kolejarz błagał, płakał,

ocierając łzy. Czapka i worek leżały

na ziemi, a każdy kolejny cios powo-

dował, że kolejarz podnosił się coraz

rzadziej. Miał około 55 lat. W pewnej

chwili napastnikowi widocznie znu-

dziło się pastwienie nad człowiekiem.

Zarzucił karabin na ramię i poszedł do

siedziby niemieckiej władzy. Stałem w

miejscu jak skamieniały. Wciąż patrzy-

łem na kolejarza, który po chwili wstał,

pozbierał swoje rzeczy i poszedł w kie-

runku zabudowań. Nie mogłem pojąć,

jak można się tak nad kimś pastwić. Za-

raz pobiegłem do domu i o wszystkim

opowiedziałem. Ta scena nękała mnie

jeszcze wielokrotnie podczas snu, a gdy

szedłem do domu cioci Frani Wodec-

kiej, zawsze przystawałem w miejscu,

gdzie bito kolejarza.

Front zatrzymał się w Tarnopolu i wciąż

słychać było detonacje. Forszpany były

na porządku dziennym. Przyszła też ko-

lej na mojego ojca. Trzeba było jechać

parą koni do stacji kolejowej w Mły-

nowcach koło Zborowa. Tato zaprzęgł

naszego konia i konia sąsiada Jana Ga-

łuszki. Namówił Władzia Tymrakiewi-

cza, żeby ten zastąpił go i pojechał do

Młynowiec. Gałuszka i tato odprowa-

dzali konie wzrokiem. Władzio dojechał

do celu i tam zaskoczył go sowiecki

nalot. Zostawił: więc konie i uciekł, ra-

tując swe życie. Wrócił na drugi dzień

tylko z batem w ręku. Nieco wcześniej

na forszpan pojechał Marcin Sąsiadek,

zaprzęgając do wozu dwa młode konie.

Te, już na stacji, po raz pierwszy zoba-

czyły pociąg i tak się wystraszyły, gdy

zagwizdał, że cofnęły się wraz z wo-

zem do tyłu. Ponieważ Marcin stanął na

wzniesieniu, wóz stoczył się z dużym

impetem zupełnie się rozlatując i pocią-

gając za sobą zwierzęta, które zginęły

na miejsc.

Stosunkowo dobrze zorganizowany

system obrony zasmyckiego zgrupowa-

nia zawiódł jednak w pierwszym dniu

Świąt Bożego Narodzenia 1943 r. gdy

Ukraińcy uderzyli przed świtem na Ba-

tyń, Radomle, Janówkę i Stanisławów-

kę. Lokalne samoobrony pomimo za-

skoczenia wykonywały powierzone im

zadania. Podjęły walkę z wielokrotnie

liczniejszymi napastnikami, wysłano

gońców do Zasmyk, gdzie niestety nie

było w tym czasie oddziału Jastrzębia.

Oddział z Lublatyna wsi sąsiadującej z

Radomlem bardzo szybko przybył na

pomoc do Radomla. Samoobrona z Za-

smyk włączyła się do walki w rejonie

Stanisławówki a oddział z Zielonej za-

atakował napastników z tyłu z kierunku

Zadyb. Zabrakło jednak najważniejsze-

go a mianowicie silnego i sprawnie do-

wodzonego oddziału partyzanckiego w

pobliżu. Dopiero gdy goniec z Zasmyk z

niemałym trudem dotarł do Kupiczowa

wyruszyła na pomoc napadniętym kom-

pania „Kani”. Przyczyny dla których

oddziały na okres świąt zgrupowano w

Kupiczowie pozostawiając zasmyckie

zgrupowanie bez należytego wsparcia

S. Nowyćkyj uczestnik UPA, pisał:

„najbardziej dokuczliwymi gdzieś od

lata 1943 r. były ośrodki Zasmyki i

Kupiczów. Dwukrotnie oddziały UPA

szykowały się do rozbicia tych dwóch

ośrodków, ale przygotowania nie zakoń-

czyły się sukcesem. We wrześniu 1943 r.

gdy już zebrały się oddziały UPA w sile

9 sotni, ażeby wreszcie rozbić Zasmyki i

Kupiczów, doszło do walki z Niemcami

koło Radowicz (...) Potem d-ca P. Anto-

niuk „Sosenko” zorganizował naskok na

Kupiczów. Jednakże podczas natarcia

zepsuł się nasz czołg, który miał rozbić

umocnienia przeciwnika. Bez czołgu

d-ca P. Antoniuk nie chciał prowadzić

dalszych operacji”.

Przebieg walk w Radomlu, Janówce i

Stanisławówce

O przygotowaniach natarcia UPA z gru-

py „Rudego” na dzień 8 września 1943

r. pisze uczestnik tej formacji: „Akcja

miała rozpocząć się 8 września 1943 r.

Już dzień wcześniej dziewięć sotni UPA

stało zamaskowane niedaleko Zasmyk.

Natarciem miał kierować dowódca „Ru-

dyj”. Ale niespodziewanie do sztabu

„Turiw” przybyła inspekcja ze Sztabu

We wspomnieniach żołnierzy samo-

obrony Radomla i Janówki pojawia się

informacja o tym, że spodziewano się w

okresie świąt napadu ze strony Ukraiń-

ców. Józef Donajski z samoobrony Ra-

domla napisał: „o możliwości napadu na

naszą wieś w święta Bożego Narodzenia

[źródło :Jest to fragment; Kazimierz

Olender, „Zapamiętane z dzieciństwa”.

Sanok 2000, Agencja Wydawnicza

„Drukiem”.] Z całością można zapoznać

się na www.olejow.pl/

Front zbliżał się coraz szybciej. Trwały

już walki o Tarnopol. Niemcy za wszel-

Kresowy serwis Informacyjny - strona 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: