Social.pdf

Prawa człowieka w Polsce – reﬂ eksje w związku z 60. rocznicą

Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka

Helsińska Fundacja Praw Człowieka

Adam Bodnar

sprowadzają się do faktycznej możliwości ich sku-

tecznego dochodzenia. Za każdym bowiem razem,

kiedy prawa człowieka są naruszane, powstaje py-

tanie – czy istnieją skuteczne mechanizmy przeciw-

działania temu naruszeniu, czy jednostka może się

gdzieś poskarżyć, uzyskać pomoc, wsparcie, zro-

zumienie, a władza publiczna w sposób skuteczny

zapewnić naprawienie szkody. W wielu przypadkach

tak jest – mechanizmy działają. Ale wciąż zdarzają

się liczne przypadki, kiedy to jednostka jest niestety,

pozostawiona sama sobie, a instytucje państwowe

nie zapewniają skutecznej ochrony. Ludzie zderzają

się z machiną administracyjną, z przewlekłymi proce-

sami sądowymi, z nadmiernym formalizmem, z wła-

dzami unikającymi podejmowania trudnych decyzji

czy z brakiem rozważenia, że każda indywidualna

decyzja nie jest kolejnym numerkiem statystycznym

lecz rozstrzygnięciem często najważniejszym dla ca-

łego życia danej osoby.

Powyższe problemy biorą się z różnych przy-

czyn. Po pierwsze, są one wynikiem wciąż niedokoń-

czonej transformacji ustrojowej. Jest to szczególnie

widoczne w sądownictwie, które do dzisiaj nie docze-

kało się poważnej, kompleksowej reformy, a z każ-

dym kolejnym rokiem przybywa mu obowiązków ze

względu na zwiększającą się liczbę spraw. Sprawnie

funkcjonujące sądownictwo jest kluczem do funk-

cjonowania demokratycznego państwa prawnego.

Podobny charakter mają wszelkie naruszenia praw

związane z ochroną zdrowotną. Nie wynikają one

zazwyczaj ze złych intencji organów władzy, ale z du-

żego nawarstwienia różnych problemów, które jest

wynikiem nieprzeprowadzenia reform zdrowotnych.

Po drugie, wydaje się, że duża część społeczeń-

stwa przestała uznawać prawa człowieka jako war-

tość istotną dla demokracji oraz dla ich własnego ży-

cia. Przeciętny obywatel częstokroć nie rozumie isto-

ty praw człowieka tak długo, dopóki sam (albo ktoś

z jego rodziny) nie stanie się przedmiotem nadużycia

ze strony władzy. Na co dzień prawa człowieka wyda-

ją mu się czymś obcym, czymś trudnym do pojęcia

i zrozumienia. Dlatego też może być łatwo podatny

na manipulację słowem, na kwestionowanie idei

powszechności praw człowieka – szczególnie jeśli

prawom człowieka przeciwstawi się taką wartość jak

walka z przestępczością. Takie podejście do praw

człowieka kształtują niektórzy politycy, gdyż wiedzą,

że taka strategia bardziej się „opłaca”. Zamiast abs-

trakcyjnych idei wolą promować jasne i zrozumiałe

dla każdego hasła. Problem w tym, że takie podejście

odbija się później na działaniach administracji czy

innych organów władzy publicznej. Skoro politycy,

osoby sprawujące najważniejsze funkcje w państwie,

nie są przywiązani do praw człowieka, do wartości

wynikających z Konstytucji RP, to dlaczego urzęd-

nik ma w szczególny sposób uwzględniać prawa

człowieka w podejmowanych działaniach, w sytuacji

kiedy ma podjąć decyzję uznaniową? Dlaczego ma

wykazywać empatię czy zrozumienie dla osoby po

drugiej stronie biurka, skoro politycy takich wartości

nie podzielają? Prawa człowieka oczywiście nie stoją

ponad prawem – są w nie wpisane i z niego wynikają.

Urzędnicy muszą mieć tylko tego świadomość aby

ich poprawnie używać – w interesie jednostki oraz

jakości działania administracji.

Po trzecie, organy stosujące prawo – urzędnicy,

policjanci, sędziowie, prokuratorzy, strażnicy wię-

zienni itd. - często nie wiedzą, jakie są standardy praw

człowieka. W szkole średniej czy na studiach prawa

człowieka traktowane są po macoszemu. W cza-

sie edukacji zawodowej przedstawiciele różnych

zawodów uczą się dokładnie procedur, przepisów

prawa materialnego, ale niewiele uwagi poświęca

się nauczaniu o wartościach, a więc o tym jakimi

ogólnymi względami należy kierować się przy wyda-

waniu rozstrzygnięć czy podejmowaniu decyzji. Czy

przy podejmowaniu decyzji uznaniowych należy być

formalistą i ściśle stosować się do przepisów? Czy

też należy patrzeć na ogólny sens przepisów i, jeżeli

konkretna decyzja byłaby krzywdząca dla jednostki,

poszukiwać rozwiązań innych w oparciu o zasady

konstytucyjne, szczególnie jeśli ocena danej sytu-

acji wymaga uwzględnienia wielu czynników? Wie-

lokrotnie na powyższe wątpliwości można znaleźć

odpowiedź, jeśli zna się standardy praw człowieka,

w tym te wynikające z orzecznictwa Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka. Ale zarówno wartościom

związanym z prawami człowieka, jak i standardom

orzeczniczym niewiele czasu poświęca się w pro-

cesie edukacji.

Po czwarte, dyskusji na temat niektórych praw

człowieka towarzyszy silny spór ideologiczny. W sy-

tuacji, kiedy do głosu dochodzą różnego rodzaju

systemy wartości, różne pojmowanie tak funda-

mentalnych pojęć jak życie lub śmierć, trudno jest

poszukiwać racjonalnych rozwiązań. Wielu ludzi

nie godzi się na to, że prawa i wolności jednostki są

w dużej mierze oderwane od poglądów czy zapatry-

wania na moralność wyrażanego przez dominującą

wspólnotę religijną. To z kolei ma wpływ na decyzje

podejmowane przez ustawodawcę, polityków czy

zwykłych urzędników. Prawa człowieka bywają w ta-

kich sytuacjach niejako odsuwane na bok.

Moim zdaniem, naruszenia praw człowieka

w Polsce są wynikiem tych czterech przyczyn –

strukturalnych problemów niektórych sfer działania

państwa przemieszanych z tzw. czynnikiem ludzkim

– brakiem empatii, wiedzy czy też względami ideolo-

gicznymi. Na pewien sposób jest to pocieszające –

z problemami strukturalnymi można sobie poradzić.

Ludzi też można zmienić – choćby przez stopniowe

uwrażliwienie, szkolenia, wymianę pokoleń, staże

zagraniczne i innego rodzaju pracę u podstaw. Z dru-

giej jednak strony, zmiany strukturalne i edukacja

60. rocznica przyjęcia Powszechnej Deklaracji Praw

Człowieka skłania do zastanowienia się jak obecnie,

w XXI wieku postrzegamy prawa człowieka oraz jaki

jest poziom ich ochrony. W przypadku Polski jest to

zadanie szczególnie ciekawe, gdyż nie możemy się

poszczycić tak długim okresem budowy demokracji,

państwa prawa oraz państwa szanującego prawa

człowieka jak państwa Europy Zachodniej. Nasza

historia w tym zakresie jest o wiele krótsza i ma nie-

spełna 20 lat i kilkanaście lat okresu międzywojen-

nego. Wcześniej prawa człowieka były przydatne

w stopniowym dochodzeniu do przemian demo-

kratycznych, w kolejnych protestach, ruchach spo-

łecznych. Ich kulminacją był rok 1989 i przemiany,

które wtedy nastąpiły. Do tego jednak czasu trudno

uznać, aby władze Polski z każdym kolejnym rokiem

zbliżały się do urzeczywistnienia ideałów Deklara-

cji. Wręcz przeciwnie – to ludzie uczyli się, czym są

prawa człowieka, jak się na nie powoływać (choćby

poprzez działalność Komitetu Helsińskiego). Władze

komunistyczne z kolei, konsekwentnie przeczyły tej

idei – pokazywały, że jedynie one mogą obdarowy-

wać obywateli przywilejami, a godność jednostki

bynajmniej nie jest źródłem jakichkolwiek praw.

Rok 1989 zapoczątkował istotne przemiany

w zakresie tworzenia demokracji, konstytucjonali-

zmu oraz przestrzegania praw człowieka w Polsce.

Po 19. latach można stwierdzić, że egzamin z zakresu

tworzenia nowoczesnych regulacji, z Konstytucją

na czele oraz ratyﬁ kacji umów międzynarodowych

zdaliśmy na czwórkę z plusem. Standardy, które

wiążą Polskę, są bardzo wysokie. Jesteśmy stroną

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, członkiem

Unii Europejskiej, a Konstytucja z 1997 r. ma nowo-

czesny katalog praw i wolności jednostki oraz oby-

watela. Posiadamy sprawnie działające instytucje,

które w swoich działaniach wielokrotnie udowadniały

przywiązanie do praw człowieka. W szczególności

należy wspomnieć o Trybunale Konstytucyjnym

oraz Rzeczniku Praw Obywatelskich, instytucjach

absolutnie wyjątkowych na tle innych sądów konsty-

tucyjnych czy ombudsmanów w Europie Środkowo-

Wschodniej.

Pozostaje jednak powtórnie niedosyt – wciąż

kilka konwencji międzynarodowych nie zostało ra-

tyﬁ kowanych, wciąż prawo wspólnotowe (np. w za-

kresie regulacji antydyskryminacyjnych) nie zostało

wprowadzonych w życie. Także Karta Praw Podsta-

wowych UE nie będzie w Polsce w pełni wiążąca.

Jednak nie na tym polega główny problem w za-

kresie przestrzegania praw człowieka w Polsce. Co

do zasady bowiem, standardy konstytucyjne oraz

ustawowe mamy zupełnie przyzwoite. W 2008 r.

podstawowe problemy z zakresu praw człowieka

Social Watch / 35

przedstawicieli władzy trwają latami i wcale nie gwa-

rantują sukcesu. Zbyt wcześnie można spocząć na

laurach i stwierdzić, że już nic więcej nie trzeba robić,

szczególnie jeśli nikt nie patrzy władzy na ręce – ani

Unia Europejska, ani obywatele poprzez organizacje

społeczeństwa obywatelskiego, ani media.

Rozwiązywaniu problemów z zakresu praw czło-

wieka w Polsce nie sprzyja poziom debaty publicznej.

Często debata odbywa się na poziomie ogólnych

haseł, nie jest pogłębiona, i nie wszystkie argumenty

są brane pod uwagę. Takiej tendencji ze strony poli-

tyków wtórują niektóre media, dla których ważniej-

szy jest chwytliwy tytuł i jasna teza niż wdawanie się

w niuansowanie czy przedstawianie różnych punk-

tów widzenia. Poszukiwanie odpowiedzi czy dany

przepis lub stosowanie prawa narusza prawa czło-

wieka czasami nie jest łatwe. Wymaga właśnie wy-

ważonego podejścia. Jeżeli zamiast rzetelnej debaty

pojawiają się proste i chwytliwe hasła, to nie służy

prawom człowieka, gdyż utrudnia zrozumienie racji

osoby dochodzącej swoich praw i sytuację o wielu

odcieniach szarości klasyfikuje się w kategoriach

„czarno-białych”. Co więcej, konﬂ ikty ideologiczne

są czasami podsycane, co tylko powoduje polaryza-

cję stanowisk i mniejszy poziom zrozumienia dla racji

osoby poszukującej ochrony swoich praw.

W Polsce często się podnosi, że obywatele nie są

świadomi swoich praw i na tym polega właśnie kry-

zys praw człowieka. Ludzie nie przeciwstawiają się

ograniczeniom czy naruszeniom praw, bo nie są ich

świadomi lub czują się bezradni wobec machiny,

którą musieliby uruchomić, aby ich dochodzić. Nie

posiadają także wystarczającej pomocy prawnej.

Doświadczenia z pracy w Helsińskiej Fundacji Praw

Człowieka wskazują, że powyższa teza nie do końca

jest zasadna. Ludzie na co dzień nie uświadamiają

sobie jak wiele zawdzięczają temu, że w Polsce co

do zasady przestrzegane są prawa człowieka. Nie

dostrzegają znaczenia wolności słowa, wolności su-

mienia i wyznania, wolności osobistej, gdyż duża

sfera wolności od władzy wydaje im się dość na-

turalna. Ciekawe jest jednak, że kiedy ktoś narusza

ich prawa (albo prawa członków ich rodziny), sto-

sunkowo szybko orientują się, że coś jest nie tak, że

władza nie powinna działać w taki właśnie sposób,

że stała im się krzywda. Wielokrotnie nie są w stanie

nazwać jakie prawo zostało naruszone, gdzie jest

uregulowane w Konstytucji, a tym bardziej w jaki

sposób przeciwdziałać naruszeniu oraz dochodzić

praw sądownie czy też administracyjnie. Niemniej

jednak są świadomi, że posiadają prawa. Natomiast

ze względu na dość niski poziom kultury prawnej na-

szego społeczeństwa nie zawsze są w stanie ocenić,

co w takiej sytuacji należy zrobić. Często nie wierzą

także, że działania prawne mogą przynieść jakikol-

wiek efekt i że mają czas, aby na to czekać.

wszelkich zasad proceduralnych, gdy jesteśmy

oskarżeni w sprawie karnej. Osoby, które chcą do-

chodzić swoich praw, – nawet jak pokonają bariery

w postaci braku wystarczającej pomocy prawnej,

opłat sądowych (i ewentualnych zwolnień) zazwy-

czaj mogą się spodziewać rozstrzygnięcia sprawy

w perspektywie raczej kilkuletniej niż kilkutygo-

dniowej lub kilkumiesięcznej. Długość postępowań

sądowych negatywnie odbija się na całym życiu

społecznym – ma bowiem wpływ na gospodarkę

(powolne dochodzenie roszczeń), życie rodzinne,

zatrudnienie, poziom przestępczości, innowacyj-

ność, relacje pomiędzy ludźmi itd. Powiada się, że

„sprawiedliwość spóźniona to żadna sprawiedli-

wość” i w dużej mierze jest to racja. Dla wielu osób

nawet pozytywny wyrok, ale uzyskany po 5-6 letnim

procesie to wyrok, który już nic nie znaczy. Ich życie

częstokroć nieodwracalnie się zmienia i nie mają

już szans na powrót do stanu sprzed procesu, także

pod względem psychicznym. Dotyczy to w szcze-

gólności spraw karnych lub spraw rodzinnych.

Wyznacznikiem problemu z przewlekłością po-

stępowania jest fakt, że w Europejskim Trybunale

Praw Człowieka, Polska stała się znana właśnie przez

liczne sprawy tego typu. Trybunał w Strasburgu

został wręcz zalany skargami polskich obywateli.

Na początku radził sobie z tym problemem poprzez

wydawanie kolejnych wyroków i zasądzanie od-

szkodowań. W 2001 r. wydał jednak przełomowy

wyrok w sprawie Kudła przeciwko Polsce (skarga

nr 31210/96), który całkowicie zmienił podejście

do tego typu spraw. Jego następstwem była ko-

nieczność przyjęcia w Polsce w 2004 r. specjalnej

ustawy o skardze na przewlekłość postępowania

sądowego.

Obecnie obywatele nadal się skarżą na ten pro-

blem – ale głównie przed sądami krajowymi. Moż-

liwość skargi nie wyeliminowała jednak problemu.

Choć kolejni ministrowie sprawiedliwości podejmują

różne reformy na rzecz zniwelowania problemu prze-

wlekłości, on wciąż trwa. Może się wydawać, że tak

długo jak nie zostaną podjęte reformy maksymalnie

kompleksowe, „nowe otwarcie” dla wymiaru sprawie-

dliwości, problem ten nie zostanie rozwiązany i wciąż

się będzie tlił, obniżając konstytucyjny standard de-

mokratycznego państwa prawnego, a także poziom

zaufania społeczeństwa do własnego państwa.

brak pewnych rozwiązań systemowych, a także wciąż

nierozwiązane problemy okresu transformacji.

Po pierwsze, w Polsce wciąż nie jest zapewnio-

ny system dostępu do pomocy prawnej na etapie

przedsądowym. Osoby biedne nie mają możliwości

zwrócenia się do profesjonalistów z prośbą o napi-

sanie pozwu czy doradzenie w bieżących kwestiach

prawnych. Z kolei na etapie sądowym, osobom takim

przysługuje adwokat lub radca prawny „z urzędu”.

Pojawiają się jednak czasami wątpliwości co do

jakości i rzetelności usług świadczonych przez

te osoby (szczególnie w porównaniu do klientów

prywatnych). Zostało to niedawno naświetlone

w sprawie Staroszczyk przeciwko Polsce (skarga

nr 59519/00) oraz Siałkowska przeciwko Polsce

(skarga nr 8932/05). Sprawy te dotyczyły proble-

mu odmowy sporządzenia skargi kasacyjnej przez

adwokata „z urzędu”, w sytuacji kiedy wniesienie

tego środka odwoławczego uzależnione jest od re-

prezentacji przez adwokata. Wreszcie, doskwiera

w Polsce wciąż niewystarczająca ilość adwokatów

oraz radców prawnych, co wpływa także na wysoki

poziom cen za ich usługi. Szczególnie w mniejszych

ośrodkach miejskich istnieje problem z dostępno-

ścią profesjonalnych pełnomocników.

Inny problem to wysokość opłat sądowych.

Choć w ostatnich latach wiele się w tym zakresie

zmieniło, to jednak opłaty sądowe stanowić mogą

barierę w dochodzeniu roszczeń. Nakłada się na to

niekonsekwentna i dość restrykcyjna praktyka sądów

w zakresie zwalniania od opłat sądowych. Dokuczliwe

(także dla profesjonalnych pełnomocników) są częste

zmiany prawa w zakresie opłat sądowych. Zdarzają

się bowiem sytuacje, w których pełnomocnicy, nie bę-

dąc świadomymi zmiany wysokości opłat sądowych,

spotykają się z odrzuceniem ich pism procesowych ze

względu na niewłaściwą opłatę (lub jej brak).

Z tym problemem wiąże się kwestia formalizmu

postępowań sądowych, tj. zmierzanie przez sądy do

załatwienia sprawy przy wykorzystaniu argumen-

tów formalnych, a pomijanie jej merytorycznych

aspektów. Formalizm procesowy co do zasady ma

służyć przyspieszeniu postępowań sądowych, a tak-

że przeciwdziałaniu różnego rodzaju nadużyciom.

W praktyce polskich sądów dzieje się jednak czasami

inaczej – formalizm służy ograniczeniu dostępu do

sądu. W efekcie, zamiast merytorycznego rozpo-

znania sprawy sąd koncentruje się na wyłapywaniu

wszelkich nieścisłości formalnych i w ten sposób

załatwianiu kolejnej sprawy.

Stosowanie tymczasowego aresztowania

Tymczasowe aresztowanie jest najpoważniejszym

środkiem zapobiegawczym. Ma służyć zabezpiecze-

niu prawidłowego toku postępowania przygotowaw-

czego czy sądowego w szczególnych sytuacjach,

kiedy dla przykładu istnieje uzasadniona obawa ma-

taczenia ze strony podejrzanego czy jego ucieczki.

Niestety, w praktyce polskich sądów „tymczasowe

aresztowanie stosowane jest jak aspiryna, a nie jak

morﬁ na” (używając metafory prof. Zbigniewa Hoł-

dy). Sądy decydują się bowiem na stosowanie aresz-

tu w sytuacji, kiedy nie jest to naprawdę potrzebne,

kiedy inne środki zapobiegawcze byłyby wystarcza-

Dostęp do sądu

Innym obszarem z zakresu funkcjonowania sądow-

nictwa, w którym dochodzi do wielu naruszeń jest

tzw. dostęp do sądu. Pojęciem tym określa się róż-

nego rodzaju regulacje, które warunkują możliwość

skorzystania z drogi sądowej jako metody docho-

dzenia swoich praw (np. dostępność nieodpłatnej

pomocy prawnej, wysokość opłat sądowych, forma-

lizm procedur).

Podobnie jak w przypadku powyżej opisanych

zagadnień, nie można stwierdzić, aby w sferze do-

stępu do sądu dochodziło do kolosalnych naruszeń

praw człowieka. Co do zasady, w większości przy-

padków obywatele mają możliwość skutecznego

przedstawienia swoich racji w sądzie. Jednakże nasz

system jest daleki od doskonałego ze względu na

Przewlekłość postępowań sądowych

W ten sposób dochodzimy do najpoważniejsze-

go problemu z zakresu praw człowieka w Polsce

– przewlekłości postępowania sądowego. Prawo

do sądu jest prawem samoistnym. Dzięki sądom

możemy rozstrzygać nasze kwestie majątkowe,

rodzinne, ale także bronić się z poszanowaniem

Social Watch / 36

jące (np. poręczenie osobiste, poręczenie majątkowe

czy dozór policji).

Polska do tej pory przegrała ponad 70 spraw

przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka ze

względu na nadmierne i niepotrzebne stosowanie

tymczasowego aresztowania. Zdarzały się sprawy,

w których skarżący byli „tymczasowo” aresztowani

przez ponad 6 lat. Z tego powodu Trybunał w Stras-

burgu w ostatnich sprawach dopytuje się Rządu RP,

czy w Polsce istnieje systemowy problem ze sto-

sowaniem tymczasowego aresztowania. Niestety,

moim zdaniem, odpowiedź na tak postawione pyta-

nie jest twierdząca.

Nadmierne stosowanie tymczasowego areszto-

wania wynika z różnych okoliczności. Po pierwsze,

jest to pośredni skutek przewlekłości postępowań

sądowych. Skoro sprawy toczą się długo, to czę-

sto oskarżeni oczekują na ich rozstrzygnięcie wła-

śnie w aresztach. Po drugie, sądy polskie nie znają

dostatecznie standardów Trybunału w Strasburgu

w zakresie stosowania aresztu. Dla przykładu sto-

sują tymczasowy areszt, a jednocześnie, tak jak

nakazuje orzecznictwo strasburskie, zapominają

rozważyć, czy alternatywne środki zapobiegawcze

byłyby wystarczające. Jeżeli z kolei powołują się na

obawę matactwa, to częstokroć ta obawa nie jest ni-

czym uzasadniona, żadnymi faktami czy zdarzeniami

z życia podejrzanego (np. dostarczaniem grypsów).

Wreszcie, po trzecie, nadmierne stosowanie tym-

czasowego aresztowania wynika z szeregu drob-

nych niedoskonałości polskiej procedury karnej.

Co do zasady polskie standardy procedury nie są

złe. Pojawiają się jednak drobne problematyczne

przepisy, które w zestawieniu z innymi bolączkami

polskiego wymiaru sprawiedliwości (szczególnie

przewlekłością postępowania) powodują poważne

konsekwencje. Dotyczy to dla przykładu możliwości

przedłużania aresztu czy braku maksymalnego limitu

stosowania tymczasowego aresztowania.

Standardy więzienne

Podobnie jak sądy i prokuratura, polski system

więziennictwa jest wciąż w okresie transformacji

ustrojowej. Choć w zakresie standardów funkcjo-

nowania personelu oraz dbałości o prawa człowieka

jest Polsce coraz bliżej do zachodnich demokracji, to

jednak niepokojące są wciąż istniejące systemowe

problemy.

Pierwszym z nich jest przeludnienie w więzie-

niach, tj. przetrzymywanie osadzonych w zbyt ma-

łych celach, w warunkach, które mogą powodować

naruszenie ich godności oraz prywatności. Przyczyn

tego stanu rzeczy jest wiele: stare więzienia, brak wy-

starczających inwestycji w nowe więzienia, polityka

kryminalna, nikłe stosowanie kar ograniczenia wol-

ności lub nowoczesnych systemów probacyjnych.

Dnia 28 maja 2008 r. Trybunał Konstytucyjny

wydał przełomowe orzeczenie, w którym zadeklaro-

wał, że powszechnie stosowana w polskich więzie-

niach i aresztach śledczych praktyka ograniczania

powierzchni na jednego więźnia do poniżej 3 m 2 jest

niezgodna z Konstytucją (sygn. SK 25/07). Obecnie

Rząd RP ma 18 miesięcy na przeprowadzenie takich

zmian, aby faktycznie został zapewniony standard

wynikający z Kodeksu karnego wykonawczego, tj.

3 m 2 . Jednak doprowadzenie do tego standardu bę-

dzie Polskę nadal sytuowało na jednym z ostatnich

miejsc w Unii Europejskiej jeśli chodzi o poziom

powierzchni celi na jednego więźnia. Zgodnie z reko-

mendacjami Komitetu Przeciwdziałania Torturom,

Poniżającemu i Nieludzkiemu Traktowaniu standar-

dem w Polsce powinny być co najmniej 4 m 2 na jed-

nego więźnia. Trudno jednak obecnie szukać działań

służących urzeczywistnieniu tej rekomendacji.

Drugim poważnym problemem w polskim wię-

ziennictwie są standardy opieki zdrowotnej. Warto

pamiętać, że z momentem pozbawienia wolności

jednostki, państwo w pewnym sensie bierze od-

powiedzialność za jej stan zdrowia. Niestety braki

kadrowe, niewystarczające inwestycje w system

ochrony zdrowia, przestarzały sprzęt itp. powodują,

że osadzeni czasami nie mają wystarczającej opieki

zdrowotnej.

Prawa kobiet

Do wielu naruszeń praw człowieka dochodzi w sferze

praw kobiet. Specyﬁ ka tych naruszeń jest w dużej

mierze uwarunkowana innymi czynnikami niż pro-

blemy wymiaru sprawiedliwości. Wpływ na narusze-

nia mają bowiem tutaj także względy ideologiczne

i światopoglądowe.

Sprawa Alicja Tysiąc przeciwko Polsce (skarga

nr 5410/03) najdobitniej pokazała, że wykonywanie

w Polsce ustawy o planowaniu rodziny oraz warun-

kach przerywania ciąży jest dalekie od standardów

demokratycznego państwa prawnego. W debacie

publicznej sprawa ta częstokroć była sprowadzana

do dyskusji na temat prawa podmiotowego do abor-

cji. W istocie jednak sens tej sprawy był całkowicie

inny. Trybunał w Strasburgu poprzez stwierdzenie

naruszenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

nie przesądził czy przesłanki przerywania ciąży prze-

widziane przez polską ustawę są poprawne czy nie.

Uznał, że skoro w określonych sytuacjach, na pod-

stawie polskiego prawa kobieta ma prawo przerwać

ciążę, to obowiązkiem państwa jest zapewnienie re-

alnego skorzystania z takiej możliwości.

Jeśli chodzi o dopuszczalne przesłanki przery-

wania ciąży, można dyskutować i się spierać na ile

powinny one być zawężone, a na ile rozszerzone.

Skoro jednak ustawodawca polski zdecydował się

na określony katalog takich przesłanek, to w pań-

stwie prawa kobieta powinna mieć możliwość ubie-

gania się o zabieg przerwania ciąży, gdy znajdzie się

w sytuacji określonej przez te przepisy. Alicji Tysiąc

takiego prawa odmówiono.

Podobny problem ilustruje sprawa państwa

Wojnarowskich, którzy zostali z kolei pozbawieni

możliwości dokonania badań prenatalnych, a w kon-

sekwencji nie mogli podjąć decyzji co do przerwania

ciąży (ze względu na ryzyko występowania poważnej,

dziedzicznej choroby genetycznej). Państwo Woj-

narowscy postanowili wytoczyć proces odszkodo-

wawczy. W 2008 r. udało im się go doprowadzić

do końca. Dzięki ich sprawie w prawie polskim zosta-

ła ustanowiona zasada odpowiedzialności odszko-

dowawczej za tzw. złe urodzenie ( wrongful birth ),

tj. odpowiedzialności za uniemożliwienie podjęcia

decyzji co do planowania rodziny i zwiększone koszty

majątkowe wiążące się z leczeniem oraz rehabilitacją

niepełnosprawnego dziecka.

Te dwie sprawy są jedynie przykładami wska-

zującymi na znacznie szerszy problem z prawem do

tzw. zdrowia reprodukcyjnego. Oprócz niewykony-

wania tzw. ustawy antyaborcyjnej istnieją ograni-

czenia w dostępie do środków antykoncepcyjnych,

zapłodnienie in vitro nie jest refundowane przez

Narodowy Fundusz Zdrowia oraz brakuje rzetelnej

i kompleksowej edukacji seksualnej w szkołach.

Wszystkie te kwestie mogłyby być rozwiązane, gdyby

nie argumenty natury ideologicznej, które częstokroć

mrożą debatę publiczną, a także powstrzymują poli-

tyków przed podjęciem zdecydowanych działań na

rzecz rozwiązania tych kwestii.

Prawa osób homoseksualnych i transpłciowych

Osoby homoseksualne w ostatnich latach stały sie

oﬁ arami szeregu naruszeń praw człowieka w Polsce.

Ograniczanie możliwości korzystania z wolności or-

ganizowania pokojowych zgromadzeń (por. sprawę

Bączkowski i inni przeciwko Polsce ), mowa niena-

wiści czy publiczne szykanowanie i napiętnowanie

stworzyły atmosferę, w której niewiele osób przy-

znaje się do swojej orientacji seksualnej. To z kolei

ma wpływ na identyﬁ kację innych naruszeń praw.

Bowiem nawet jeśli ktoś czuje się dyskryminowa-

ny w miejscu pracy czy w innych przejawach życia

społecznego, nie podejmuje żadnych działań, gdyż

obawia się ujawnienia swojej orientacji seksualnej.

Wydaje się, że dzięki kompleksowym działaniom

różnych organizacji pozarządowych coraz więcej

osób uświadamia sobie dyskryminację osób homo-

seksualnych oraz ich swoiste wykluczenie społecz-

ne. Polska, porównując nasze doświadczenia z in-

nymi państwami UE, jest wciąż jednak na początku

drogi. Raz po raz zdarzają się sytuacje świadczące

o dyskryminacji tych osób. Świadczy o tym także to,

że polscy politycy nawet nie chcą podjąć debaty na

temat przyjęcia ustawy regulującej status związków

tej samej płci. W innych państwach takie ustawodaw-

stwo jest albo przyjęte albo toczy się na ten temat

poważna debata.

Osobną kwestia jest sytuacja prawna osób trans-

płciowych w Polsce. Jest to stosunkowo mało liczna

grupa społeczna, której problemy mają trochę inny

charakter gatunkowy niż osób homoseksualnych.

W wyniku orzecznictwa polskich sądów istnieją moż-

liwości przeprowadzenia procesu zmiany płci. Brakuje

jednak kompleksowych regulacji, które stabilizowały-

by procedury w tym zakresie, a także przewidywały

pokrycie operacji zmiany płci z Narodowego Funduszu

Zdrowia. Słowem, Polska stoi przed koniecznością

debaty, w wyniku której przyjęta zostanie ustawa

o statusie prawnym osób transpłciowych.

Osoby niepełnosprawne

Prawa osób niepełnosprawnych postrzega się za-

zwyczaj w kategoriach świadczeń socjalnych. Jest

to jednak perspektywa, która nie do końca od-

zwierciedla konsekwencje społeczne wiążące się

z niepełnosprawnością. Prowadzi także czasami do

marnotrawstwa środków finansowych. Zupełnie

Social Watch / 37

inną perspektywą jest spoglądanie na ich problemy

z punktu widzenia dyskryminacji w życiu społecz-

nym, politycznym i gospodarczym.

W Polsce osoby niepełnosprawne mają wciąż

problemy z ﬁ zycznym dostępem do budynków insty-

tucji publicznych. Istnieją problemy z zapewnieniem

dostępu do edukacji dla osób niepełnosprawnych

(szczególnie na terytoriach wiejskich). Osoby nie-

pełnosprawne są także dyskryminowane w zakresie

zatrudnienia (szczególnie na etapie podejmowania

pracy). W tej sferze życia jest jeszcze wiele do zrobie-

nia, aby osoby niepełnosprawne stały się pełnopraw-

nymi członkami społeczeństwa.

lustracji” stają przed problemem oczyszczenia się

z zarzutów. Niestety tzw. procedury autolustracyjne,

jak również dostęp do archiwów Instytutu Pamięci

Narodowej, mocą różnych przepisów i praktyk ad-

ministracyjnych, są ograniczone, co powoduje nie-

możność rzetelnego wyjaśnienia swojej przeszłości.

Polityka historyczna i dostęp do archiwów IPN, stają

się wskutek tego narzędziem walki politycznej, a nie

realnego wyjaśnienia trudnej polskiej historii.

Choć minęło już prawie 20 lat od początku trans-

formacji, to wciąż niezakończony proces rozliczania

z przeszłością wskazuje, że Polska jest w stanie trans-

formacji ustrojowej, która odbija się także na poziomie

przestrzegania praw człowieka w tej dziedzinie życia.

– zmiany ustawy o dostępie do informacji publicz-

nej w kierunku zapewnienia faktycznej realizacji

prawa dostępu do informacji, gwarantowanego

art. 61 Konstytucji RP,

– ratyﬁ kacji Konwencji ONZ w sprawie praw osób

z niepełnosprawnością – pierwszego komplek-

sowego traktatu międzynarodowego poświęco-

nego w pełni osobom z niepełnosprawnością,

przyznającego bezpośrednie mechanizmy do-

chodzenia praw,

– ratyﬁ kacji Konwencji o ochronie praw człowieka

i godności jednostki ludzkiej w dziedzinie zasto-

sowania biologii i medycyny z 4 kwietnia 1997 r.

(European Treaty Series Nr 164),

– ratyﬁ kacji Protokołu Dodatkowego do Europej-

skiej Karty Społecznej ustanawiającego system

skarg zbiorowych z 9 listopada 1995 r. ( European

Treaty Series Nr 158), dzięki któremu organizacje

społeczne oraz związki zawodowe będą mogły

wnosić skargi na naruszenie powyższej Karty,

– ratyﬁ kacji Protokołu nr 12 do Europejskiej Kon-

wencji Praw Człowieka z 4 listopada 2000 r. ( Eu-

ropean Treaty Series Nr 177), przewidującego

ogólny zakaz dyskryminacji, a nie jedynie ogra-

niczony naruszeniem innych praw gwarantowa-

nych Konwencją (por. art. 14 Konwencji),

– doprowadzenie do zniesienia obowiązywania

Protokołu Polsko-Brytyjskiego ograniczającego

zastosowanie w Polsce Karty Praw Podstawo-

wych Unii Europejskiej.

Zmiany prawa, stworzenie najlepszych nawet insty-

tucji mogą w każdym państwie prowadzić do pozornych

tylko rezultatów, jeżeli państwa nie położą nacisku na

edukację w zakresie praw człowieka. Powszechna De-

klaracja Praw Człowieka postuluje, aby „wszyscy ludzie

i wszystkie organy społeczeństwa” „dążyły w drodze

nauczania i wychowywania do rozwijania i poszanowa-

nia tych praw i wolności”. Powyższa dyrektywa stanowi

wyraźny nakaz, aby prawa człowieka stanowiły pod-

stawę edukacji i wychowania, zarówno na poziomie

szkolnym, jak i późniejszym – w szkołach wyższych

i podczas szkoleń zawodowych.

Niestety, prawa człowieka nie są priorytetem

w polskim systemie edukacji, a czasami ich istota

jest wręcz kwestionowana, czego przykładem było

wycofanie książki „Kompas – Edukacja o prawach

człowieka” z polskich szkół. Edukacja ma znaczenie

dla kształtowania społeczeństwa obywatelskiego,

świadomego swojej wolności, a tym samym utrwa-

lającego demokrację. Edukacja u samego źródła

przeciwdziała naruszeniom praw człowieka, gdyż

zmusza urzędników czy funkcjonariuszy publicznych

do reﬂ eksji, że po drugiej stronie biurka czy tarczy

policyjnej znajduje się konkretna osoba, która ma

przyrodzoną i niezbywalną godność.

Prawo równego dostępu do świadczeń

zdrowotnych

W sferze opieki zdrowotnej dochodzi do licznych

naruszeń praw człowieka. Ciągły brak komplekso-

wej reformy systemu zdrowia, brak sprecyzowania

koszyka świadczeń opieki zdrowotnej powoduje, że

obywatele nie wiedzą w istocie do jakich świadczeń

mają prawa a do jakich nie. W efekcie prowadzi to

do konfuzji, nierealistycznych oczekiwań, ale także

do zbyt długiego oczekiwania na badania czy zabie-

gi. Liczne procesy o błędy lekarskie skłaniają tak-

że do zastanowienia się nad jakością takich usług.

W szczególnie dotkliwej sytuacji znajdują się osoby

ubogie, które zdane są tylko i wyłącznie na publiczną

służbę zdrowia.

Nauczanie religii i etyki w polskich szkołach

Od 1989 r. w polskich szkołach nauczana jest religia.

W istocie, w większości szkół lekcje religii mają cha-

rakter nauczania religii Kościoła katolickiego (albo

Kościoła prawosławnego – szczególnie w Białymsto-

ku i okolicach). Ustawodawca, w celu poszanowania

praw osób bezwyznaniowych (albo niewyrażających

zgody na nauczanie religii w szkołach publicznych),

stworzył możliwość uczęszczania na lekcje etyki. Pro-

blem jednak w tym, że jedynie w 1% polskich szkół

lekcje etyki są organizowane. Realny wybór pozostaje

zatem w większości przypadków fikcją. Europejski

Trybunał Praw Człowieka rozpatruje obecnie sprawy,

w których rodzice skarżą się na dyskryminację ich

dzieci ze względu na niezapewnienie lekcji etyki, jak

również na szykanowanie przez innych uczniów i brak

wystarczającej reakcji władz szkolnych.

Co dalej?

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka i prawa

w niej zawarte to „wspólny najwyższy cel wszyst-

kich ludów i wszystkich narodów”. Prawa człowieka

nigdy na zawsze nie są osiągnięte, wymagają ciągłej

troski o ich przestrzeganie, o to, aby władze były ich

świadome i zgodnie z nimi postępowały w procesie

podejmowania i egzekwowania decyzji.

W Polsce wiele praw człowieka – jak zostało to

w skrócie przedstawione – jest naruszanych. Dlatego

też obowiązkiem władz polskich powinno być podej-

mowanie wszelkich działań, aby maksymalnie zmniej-

szyć skalę tych naruszeń, aby naruszenia były tylko

incydentem, wynikiem pomyłki czy błędu, a nie regułą

– tak jak jest obecnie w niektórych dziedzinach.

Aby tak się stało, władze powinny traktować

prawa człowieka priorytetowo, mieć świadomość,

że ich naruszenia mają wpływ na życie zwyczajnego

człowieka, także częstokroć wyborcy. Powinny sobie

uświadomić, że jeżeli ﬁ lozoﬁ ę praw człowieka uczyni

się najważniejszą ﬁ lozoﬁ ą sprawowania władzy, po-

dejmowanie decyzji w różnych dziedzinach życia może

okazać się łatwiejsze niż to się na pozór wydaje.

Jednocześnie Polska powinna podjąć szereg

działań, które wzmacniają ochronę praw człowieka

na poziomie instytucjonalnym. Tworzenie nowych

instytucji, ratyﬁ kowanie nowych umów międzyna-

rodowych czy uchwalanie nowych ustaw (lub popra-

wianie dotychczas istniejących) w kierunku większej

ochrony praw człowieka powinno być priorytetem

dla Rządu.

W tym zakresie należy wymienić podjęcie następują-

cych, przykładowych działań, które mogłyby prowadzić

do wzmocnienia ochrony praw człowieka w Polsce:

– uchwalenie kompleksowej ustawy o równym trak-

towaniu, która nie tylko wprowadzałaby przepisy

tzw. dyrektyw antydyskryminacyjnych, ale w pełni

odpowiadałaby na konstytucyjny zakaz dyskrymi-

nacji wyrażony w art. 32 ust. 2 Konstytucji,

– ustanowienieniezależnego od Rządu Urzędu ds.

Równości, który zajmowałby się kompleksowo

pomocą na rzecz oﬁ ar dyskryminacji, rzecznic-

twem ich interesów, a także prowadzeniem badań

z zakresu społecznych aspektów dyskryminacji,

– uchwalenie ustawy o ochronie prawnej tzw. sy-

gnalistów, tj. osób, które działając w interesie pu-

blicznym powiadamiają właściwe władze o naru-

szeniach prawa lub innych nieprawidłowościach

w instytucjach publicznych i prywatnych,

Prawa człowieka a rozliczenia z przeszłością

W Polsce wciąż nierozwiązany jest problem rozli-

czenia z dziedzictwem komunizmu, w szczególności

współpracy poszczególnych osób ze służbą bezpie-

czeństwa w okresie PRL. Na tym tle dochodzi do

szeregu dyskusji, sporów i kontrowersji, choć raczej

z punktu praw człowieka nie budzi wątpliwości fakt,

że proces lustracji jest dopuszczalny w państwie de-

mokratycznym.

Problem jednak tkwi w sposobie dokonania lu-

stracji. Proces ten w odniesieniu do osób pełniących

funkcje publiczne jest uregulowany przepisami pra-

wa. Niezależnie jednak od regulacji prawnych docho-

dzi często do zjawiska tzw. dzikiej lustracji, tj. ujaw-

nienia informacji o danej osobie, bez przeprowadze-

nia odpowiednich procedur prawnych. Oﬁ ary „dzikiej

Adam Bodnar - doktor nauk prawnych, sekretarz za-

rządu oraz szef działu prawnego Helsińskiej Fundacji

Praw Człowieka. Jest także adiunktem w Zakładzie

Praw Człowieka Wydziału Prawa i Administracji Uni-

wersytetu Warszawskiego.

E-mail: a.bodnar@hfhr.org.pl

Social Watch / 38

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: