HR.pdf

Czy zmierzch praw człowieka?

Wiktor Osiatyński* 05-12-2003, ostatnia aktualizacja 05-12-2003 20:46

Wiktor Osiatyński w 55. rocznicę uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw

Człowieka zastanawia się, czy potrzebujemy dziś nowego języka i nowych

rozwiązań prawnych, by bronić ludzi, którzy pod rządami dyktatur nie znajdują

środków do obrony własnej godności.

Prawa człowieka coraz częściej są dziś kwestionowane - także przez ludzi, którzy

walce o nie poświęcili niegdyś wiele wysiłków, wyrzeczeń i cierpień. Znamiennym

tego przykładem jest artykuł Leszka Kołakowskiego "Po co nam prawa człowieka?"

("Gazeta" z 25-26 października br.). Kołakowski przytacza wiele przykładów

dowodzących, że owe prawa są często nieprecyzyjne, co sprzyja nadużywaniu ich w

celu wysuwania nadmiernych roszczeń. Pokazuje też ideologiczny charakter samej

koncepcji praw człowieka. Głosząc wyższość etyki obowiązku nad postawami

roszczeniowymi, filozof sugeruje, że lepiej niż pakty praw człowieka służyłaby nam

dzisiaj konwencja międzynarodowa, "która by określała, czego nie wolno czynić

władzy państwowej, konwencja ograniczeń, nie zaś uprawnień, a więc spis nie tego,

do czego ja mam prawo, ale raczej spis tych rzeczy, których żadne państwo nie ma

prawa czynić".

Postulat ten wydaje się trafny. Nie oznacza on jednak, że prawa człowieka były lub

są koncepcją błędną. Przy całej niedoskonałości niewiele idei odegrało równie

doniosłą rolę w dziejach ludzkości. Gdy prawa te formułowano, zasada suwerenności

władzy państwowej obowiązywała tak bezwarunkowo, że nikt nie ośmielił się marzyć

o uniwersalnym spisie ograniczeń władzy. To właśnie prawa człowieka powoli

podważały zasadę suwerenności, potępiając wykorzystywanie władzy do celów

zbrodniczych lub naruszających ludzką godność.

Bilans zysków i strat

W ostatnich latach obrońcy praw człowieka odnieśli wiele sukcesów. Dziś w świecie

jest więcej demokracji, łamanie praw i tortury stają się wyjątkiem, a nie regułą.

Interwencje w Kosowie, a później w Timorze Wschodnim zostały podjęte przede

wszystkim w obronie praw człowieka. Rozpatrując wniosek o ekstradycję gen.

Pinocheta, brytyjska Izba Lordów uznała, że mordowanie i torturowanie przeciwników

politycznych, a nawet samo tolerowanie takich praktyk nie jest objęte immunitetem

przysługującym głowie państwa. Kampania na rzecz ratyfikacji statutu

Międzynarodowego Trybunału Karnego zakończyła się sukcesem i dyktatorzy nie

mogą już czuć się bezkarni.

Ale też lista strat w bilansie praw człowieka w ostatnich latach się wydłużyła. Do

Komisji Praw Człowieka ONZ nie wybrano przedstawiciela Stanów Zjednoczonych, a

przewodnictwo tejże komisji powierzono Libii. Skłócona wspólnota międzynarodowa

nie potrafi wypracować skutecznych mechanizmów reagowania, zanim naruszenia

praw człowieka urosną do rozmiarów ludobójstwa. A nawet w przypadku ludobójstwa

często jest bezradna - choćby w Ruandzie, Kongu i wielu innych miejscach.

Stany Zjednoczone, które od połowy lat 70. przewodziły działaniom na rzecz

międzynarodowych praw człowieka, pod rządami prezydenta George'a W. Busha nie

tylko odrzuciły traktat w sprawie Międzynarodowego Trybunału Karnego, ale też

bezwzględnie naciskają na inne kraje, by zrobiły to samo. Powołując się na stan

wojny, Waszyngton ograniczył prawa więźniów przetrzymywanych w bazie

Guantanamo, a także prawa samych Amerykanów. Na dodatek większość obywateli

tego kraju podziela pogląd, że względy bezpieczeństwa powinny wziąć górę nad

ograniczeniami wynikającymi z praw człowieka.

Ostatnio prezydent Bush i jego otoczenie przywołują prawa człowieka, by uzasadnić

interwencję w Iraku. Argumentacja owa bardziej jednak szkodzi prawom człowieka,

niż im pomaga. Coraz częściej bowiem owe prawa kojarzone są z polityką Stanów

Zjednoczonych uzurpujących sobie prawo do jednostronnej interwencji zbrojnej

niezależnie od opinii wspólnoty międzynarodowej. Polacy będący zawsze

sympatykami, a ostatnio także sojusznikami USA rzadko zdają sobie sprawę, jak

silne są na świecie nastroje antyamerykańskie. Prowadzi to do odrzucania praw

człowieka traktowanych jako produkt amerykański, a od niedawna - jako oręż

imperialnej polityki Białego Domu.

Prawa człowieka padają też ofiarą narastającego w wielu demokracjach strachu

przed imigrantami i przestępczością. Cytowana przez Kołakowskiego rozprawa

Armanda Laferrere'a "La fin de la civilisation des droits" jest znamiennym przejawem

takich obaw.

Równie poważne wątpliwości budzi wtargnięcie filozofii praw człowieka w sferę

prywatną. Owe prawa obwinia się o rozmycie poczucia obowiązku, wzrost

roszczeniowości i spadek poczucia odpowiedzialności nie tylko za sprawy publiczne,

lecz również za własne czyny i decyzje, a nawet za własne życie.

Powszechne czy tylko zachodnie?

Najpoważniejsze jednak wyzwanie wiąże się z uniwersalizmem praw człowieka.

Coraz częściej rozlegają się zarzuty, że prawa człowieka zostały narzucone światu

przez Zachód wbrew tradycjom i wartościom innych kultur. Zarzut ten należy

potraktować poważnie, zwłaszcza w obliczu sporów między Zachodem a światem

islamu.

Warto zatem przypomnieć kilka zapomnianych prawd. Po II wojnie światowej wielkie

mocarstwa najchętniej zapomniałyby o prawach człowieka zadeklarowanych w

Karcie atlantyckiej [podpisanej w 1941 r. przez Wielką Brytanię i USA; do końca

wojny do Karty przystąpiło 47 krajów - red.]. Wszak w Stanach Zjednoczonych

istniała prawem usankcjonowana segregacja rasowa, Wielka Brytania posiadała

kolonie, w których biali byli panami, a Związek Radziecki ukrywał przed światem

Gułag. Tylko stanowczości przedstawiciela Chin zawdzięczamy, że mocarstwom nie

udało się schować swej obietnicy pod korcem. Prace nad Powszechną Deklaracją

Praw Człowieka kontynuowały więc Rada Gospodarczo-Społeczna ONZ oraz

UNESCO, co zresztą nie pozostało bez wpływu na treść owego dokumentu.

Przedstawiciele nielicznych wówczas niepodległych państw Trzeciego Świata

(zwłaszcza krajów Ameryki Łacińskiej), wspierani przez Eleonorę Roosevelt i

lewicowych intelektualistów europejskich, parli do uchwalenia Deklaracji, wierząc, że

bogaty i potężny Zachód dotrzyma obietnic - uzna prawa ludów skolonizowanych do

samostanowienia, a także podzieli się swymi zasobami, umożliwiając postęp (słowo

to było jeszcze w powszechnym użyciu) gospodarczy i socjalny w Trzecim Świecie. Z

tej perspektywy różnice kulturowe wydawały się nieistotne. Tym bardziej że treść

Deklaracji odzwierciedlała bardzo szeroki kompromis pomiędzy wartościami ważnymi

dla różnych kultur, a także dla prawicy i lewicy.

W grudniu 1948 r. przeciwko Deklaracji głosowały jedynie Republika Południowej

Afryki, która kilka miesięcy wcześniej prawnie usankcjonowała apartheid, oraz Arabia

Saudyjska. Ta druga zakwestionowała dwa punkty - art. 18 o prawie każdego do

swobodnego wyboru i zmiany religii oraz art. 16.2 określający małżeństwo jako

dobrowolną umowę zawartą między mężczyzną i kobietą. Oba artykuły miały być nie

do pogodzenia z zasadami islamu. Jednakże przedstawiciele innych państw

muzułmańskich nie mieli wówczas takich obaw.

Dziś mają. Stało się tak za sprawą ewolucji, jakiej uległy elity i ideologie w Trzecim

Świecie. Pół wieku temu elity ruchów narodowowyzwoleńczych można było określić

jako modernizacyjne. Były przeważnie świeckie, wykształcone na uniwersytetach

zachodnich, a później w państwach socjalistycznych. Za główny cel stawiały sobie

uzyskanie niepodległości i rozwój gospodarczy swoich krajów. Temu też służyły

dominujące ideologie - z braku rodzimego kapitalizmu i klas średnich stawiały na

jakąś formę etatyzmu, gdyż państwo postkolonialne zdawało się być jedynym

narzędziem modernizacji. Z czasem w niepodległych już krajach Trzeciego Świata

coraz większą rolę zaczęły odgrywać lokalne mutacje socjalizmu.

Wszystkie te ideologie w jakiś sposób akceptowały Deklarację Praw Człowieka.

Wszelako - gdy wskutek zacofania i braku zasobów wczesne eksperymenty

ustrojowe zaczęły się załamywać - do władzy dochodziły militarne lub paramilitarne

reżimy jednopartyjne. Co więcej, w połowie lat 70. sama idea modernizacji okazała

się złudzeniem. Ajatollah Chomeini był pierwszym przywódcą, który uznał, że

dążenia do postępu ekonomicznego i wolnego rynku trzeba zastąpić innymi

wartościami. Znalazł je w religii i tradycji, w posłuszeństwie nakazom Koranu i w

spełnianiu obowiązków raczej niż realizowaniu praw. Obowiązki, tradycje i wiara, a

nie prawa człowieka, miały zapewnić wiernym poczucie godności. Z czasem

podobne ideologie zaczęły odgrywać coraz większą rolę w krajach Południa, nie tylko

muzułmańskich.

Stanowi to wielkie wyzwanie dla zwolenników praw człowieka. Nie wystarczy już

przywoływanie konsensusu z lat 40., ten bowiem przestał obowiązywać. Być może

trzeba przedefiniować same prawa człowieka w taki sposób, by godziły one idee

modernizacyjne i autonomię jednostki z wartościami kulturowymi i religijnymi krajów

Południa. Zadanie to może okazać się bardzo trudne, tym bardziej że już dzisiaj

koncepcja praw człowieka jest zbyt szeroka.

Prawo do miski zupy

W tym miejscu pojawia się pytanie: co wchodzi w zakres praw człowieka? W

Deklaracji z 1948 r. zapisano też prawa socjalne i pracownicze, na które naciskały

państwa socjalistyczne, a także kraje Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji. Zachód

obstawał jednak przy oddzieleniu praw obywatelskich i politycznych od praw

socjalnych. W rezultacie pierwotną formułę paktu zastąpiono deklaracją pozbawioną

mocy wykonawczej. Owszem, prawa socjalne zostały uznane, ale jako postulat

pozbawiony środków egzekucji.

Przez następne 30 lat niewiele mówiono o prawach człowieka; zimna wojna

zepchnęła je niemal w niebyt. Powróciły dopiero w połowie lat 70., gdy USA i kraje

zachodnie uznały je za oręż w ideologicznej walce z blokiem radzieckim. Wszak

Europa nie miała już kolonii, w Ameryce przyznano Murzynom prawa obywatelskie, a

z ZSRR wciąż napływały doniesienia o Gułagu i łamaniu praw człowieka. Pierwszy

wykorzystał to prezydent Gerald Ford, później Jimmy Carter ze Zbigniewem

Brzezińskim uczynili z praw człowieka jeden z najważniejszych instrumentów

amerykańskiej polityki zagranicznej.

Jednocześnie formował się światowy ruch obrońców praw człowieka. Momentem

przełomowym był zamach stanu w Chile (wrzesień 1973 r.) - pierwszy pucz

dokonany w epoce telewizyjnej. Widzowie na całym świecie mogli zobaczyć stadiony,

na których więziono zwolenników obalonego prezydenta Allende; wszechobecni

kamerzyści pokazywali trupy i pokrwawione ofiary. Dwa lata później premier Indii

Indira Gandhi wprowadziła stan wyjątkowy, co spotkało się ze sprzeciwem nie tylko w

jej własnym kraju. Po przyjęciu Porozumień Helsińskich w 1975 r. powstał

moskiewski Komitet Helsiński, który ogłaszał informacje o represjach politycznych w

ZSRR. Podobne organizacje powstały w Polsce, w Czechosłowacji podjęła

działalność Karta 77. Usankcjonowaniem pozarządowego ruchu praw człowieka było

przyznanie w 1977 r. pokojowej Nagrody Nobla Amnesty International - niewielkiej

wówczas organizacji występującej w obronie więźniów politycznych na całym

świecie.

Cała ówczesna kampania koncentrowała się na wolnościach obywatelskich i

prawach politycznych. Tak więc w połowie lat 70. prawa człowieka zostały zawężone

- i politycy zachodni, i międzynarodowe organizacje pozarządowe (np. Human Rights

Watch) zajmowali się jedynie swobodami osobistymi i politycznymi, ignorując prawa

socjalne. Wszak to wolności obywatelskie były łamane w krajach socjalistycznych, co

więcej - przywódcy owych krajów utrzymywali, że ograniczenie praw politycznych jest

ceną za lepszą realizację praw socjalnych.

W tej sytuacji status praw socjalnych stał się głównym przedmiotem sporów -

najpierw między Wschodem a Zachodem, później między Północą a Południem.

Przeciwnicy Zachodu zarzucali mu zawłaszczenie i ograniczenie oryginalnej,

szerokiej koncepcji praw człowieka. Poszukując kompromisu, w połowie lat 70. na

międzynarodowej konferencji w Wiedniu uznano integralność i niepodzielność obu

rodzajów praw (politycznych i socjalnych) - była to wszelako pusta formuła. Język

praw człowieka zaczął się różnicować ideologicznie: większość Północy przemawiała

językiem praw osobistych i politycznych, język praw socjalnych dominował wśród

polityków Południa, ale przyjmowali go także ci politycy i działacze pozarządowi na

Północy (zwłaszcza w krajach byłego obozu socjalistycznego), którzy reprezentowali

uboższe warstwy społeczne. Jednocześnie prawa socjalne zostały poszerzone o

nowy wymiar - tzw. prawo do rozwoju, które stawało się podstawą roszczeń

wysuwanych przez rządy państw biednych wobec zamożnych.

Podwójne miary

Tu dochodzimy do kolejnego problemu - zasadniczo odmiennej roli praw człowieka w

porządku krajowym i międzynarodowym.

Wewnątrz każdego państwa prawa są zapisane w konstytucji i ustawach. W razie

naruszenia prawa mamy do czynienia z roszczeniem wysuwanym przez obywatela

wobec własnego państwa. Międzynarodowy ruch praw człowieka wspiera w takich

sytuacjach obywatela, naciskając niejako z zewnątrz na władze państwa, które łamią

prawo.

Na arenie międzynarodowej mamy natomiast do czynienia z zupełnie inną sytuacją.

Tu jednostka lub mniejszość, której prawa są łamane, schodzi na drugi plan.

Roszczenie wysuwa rząd jednego państwa przeciw rządowi drugiego państwa, a

jednostka (lub grupa), której prawa są łamane, jest jedynie przedmiotem - nie zaś

podmiotem - tego roszczenia.

W tej sytuacji trudno się dziwić, że międzynarodowe prawa człowieka stają się

instrumentem polityki zagranicznej i są podatne na międzynarodowe manipulacje.

Trudno się też dziwić podziałom na "naszych" i "obcych" dyktatorów - potępianiu

przeciwników za łamanie praw człowieka przy jednoczesnym przymykaniu oczu na

to, co robią sojusznicy.

Ta zimnowojenna logika odżyła na fali "wojny z terrorem". Dwubiegunowy podział

świata na "państwa osi zła" i "koalicję antyterrorystyczną" sprawia, że Stany

Zjednoczone udzielają poparcia brutalnym reżimom w Pakistanie, Kazachstanie,

Uzbekistanie i innych krajach, które udostępniły wojskom amerykańskim swe bazy.

Pozwala to dyktatorom z Azji Środkowej bezwzględnie tępić opozycję polityczną. Gdy

krytycy reżimów wspominają o prawach człowieka, w odpowiedzi słyszą argumenty o

konieczności walki z międzynarodowym terroryzmem.

Innym przykładem stosowania podwójnych standardów jest wspomniane już prawo

do rozwoju. Oto rządy państw Południa żądają od krajów Północy, by te pomagały im

w rozwoju. Niektóre kraje bogatsze z punktu odrzuciły owe roszczenia; inne posyłały

pomoc. Ta jednak często była wykorzystywana niewłaściwie, a jeszcze częściej

rozkradana przez dyktatorów i ich klientów. Gdy kraje udzielające pomocy chciały się

dowiedzieć, co się dzieje z pomocą, władcy krajów korzystających z subwencji

często odpowiadali, że to ich własna sprawa należąca do zakresu suwerennej

władzy.

Gdy zaś rządom krajów korzystających z pomocy zarzucano łamanie praw

człowieka, te często odwoływały się do haseł relatywizmu kulturowego, twierdząc, że

u nich są inne zwyczaje i ludziom wcale nie zależy na prawach człowieka.

Przeważnie zresztą mówili to dyktatorzy, a nie ofiary naruszeń praw. Taka postawa

wielu rządów dość skutecznie zniechęciła kraje udzielające pomocy do samej idei

"prawa do rozwoju".

Granice praw człowieka

Co z tym wszystkim zrobić? Jak uchronić prawa człowieka, a przynajmniej stojące u

ich źródeł wartości fundamentalne, w obliczu narastającej obojętności, zniechęcenia i

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: