Res – ( rzecz ) – rzeczami w pojęciu nowoczesnym są samoistne przedmioty zmysłowe, dostępne dla obrotu i z istoty swej dla obrotu przeznaczone.
Res – odgraniczone, dające się opanować i zużytkować twory przyrody, będące przedmiotami uprawnień.
Podział rzeczy:
I)
a) res corporales (quae tangi possunt) – rzeczy materialne – tj. takie, które przy naturalnej obserwacji są jednością daną przez samą naturę czyli dają się dotknąć.
- rzeczy pojedyncze – powstają w sposób naturalny ( kamień, zwierzę ) lub w sposób sztuczny ( obraz ); np.: kawałek metalu, kamień, kawał drzewa, każdy organiczny twór przyrody, jak zwierze lub roślina ze wszystkimi jej częściami składowymi ( kościec, mięso, skóra, owłosienie, pień, łodyga, kwiaty, owoce ).
- rzeczy złożone – rzeczy złożone z kilku rzeczy pojedynczych, które wedle ogólnych zapatrywań uchodzą za jedność, np.: wóz złożony z kilku części. Co do takiej rzeczy obowiązuje reguła prawna, że jest ona jako całość, jednym jedynym przedmiotem prawa, a włączone w nią rzeczy noszą miano istotnych jej części składowych, na których odrębna własność nie istnieje.
- Rzeczy zbiorowe – składają się z kilku rzeczy pojedynczych lub zbiorowych, które jako całość służą temu samemu celowi gospodarczemu, np.: trzoda, sklep, biblioteka.
b) res incorporales (quae tangi non possunt ) – rzeczy niematerialne – rzeczy których dotknąć nie można bezpośrednio – twory abstrakcyjne istniejące z mocy prawa np.: prawa spadkowe, służebności, wierzytelności, itd.
II)
a) res extra commercium (patrimonium - rzeczy wyjęte z obiegu )– rzeczy, które nie mogą być przedmiotem prywatnych uprawnień. Wyłączenie mogło nastąpić na podstawie prawa boskiego lub ludzkiego
a) res divini iuris (prawa boskie)
- res sacrae – rzeczy poświęcone za pomocą aktu państwowego, a następnie konsekrowane przez kapłanów np.: świątynie, naczynia ofiarne, przedmioty kultu, itd.
- res religiosae – rzeczy poświecone diis Manibus ( np.: groby, grunt w, którym pochowano zmarłego.
- res sanctae – rzeczy święte – np.: znaki graniczne, mury i bramy miasta.
b) res humani iuris (prawa ludzkie)
- res publice – rzeczy publiczne – rzeczy, które służą użytkowi publicznemu np.: drogi publiczne, place publiczne, rzeki publiczne, teatry i łaźnie publiczne.
- res omnium communes – rzeczy do użytku publicznego – np.: wolne powietrze, woda płynąca w rzekach, strumykach, źródłach, morze wraz z dnem i wybrzeżem.
b) res in commercio – rzeczy, które mogą być przedmiotem prywatnych uprawnień ( własności, wierzytelności ), rzecz dopuszczona do obrotu
a) res mancipi – res nec mancipi (pierwotny podział rzeczy) - do tych rzeczy zaliczali Rzymianie grunty italskie, służebność gruntów wiejskich ( np.: służebność drogowa, wodociągowa), niewolnicy i czworonożne zwierzęta pociągowe oraz juczne ( tzw. familia ). Wszystkie inne rzeczy określane nazwą pecunia, są res nec mancipi, np.: drób. Przeniesienie własności na res mancipi może nastąpić tylko za pomocą mancypacji, podczas gdy na res nec mancipi wystarczy tylko wręczenie ( traditio ).
b) rzeczy ruchome – mogą zmieniać swoje miejsce bez szkody dla swej istoty np.: zwierzęta, niewolnicy
rzeczy nieruchome – rzeczy, które nie zmieniają swojego miejsca – przede wszystkim grunty tzn. powierzchnia ziemi i ziemia w głębi, minerały, wszystko co jest połączone z gruntami ( budynki i roślinność ). Rzymianie dzielili grunty na:
- miejskie (praedia urbana )
- wiejskie (praedia rustica )
- mające granice naturalne ( agri arcifini ) – np.: rzeka, droga
- mające granice sztuczne ( agri limitati )
c) rzeczy zużywalne – rzeczy, których używanie zgodnie z ich przeznaczeniem polega na niszczeniu ich substancji np.: środki żywności, pieniądze
rzeczy niezużywalne – rzeczy, których zwyczajne użycie nie niszczy ich substancji, np.: ubranie
d) rzeczy zamienne – takie, które są zazwyczaj przedmiotem obrotu gospodarczego tylko jako ilości a nie jako jednostki, np.: wino, zboże, jaja, jabłka, cygara, rzeczy przy których nie chodzi o rzeczy indywidualnie oznaczone lecz o gatunek
rzeczy niezamienne – rzeczy, które w obrocie traktuje się wedle cech indywidualnych, np.: obraz Titusa, koń wyścigowy Janka, niewolnik Stihusa
e) rzeczy podzielne – można je podzielić na więcej części tego samego rodzaju bez uszczerbku wartości, np.: grunt, oliwa, wino. Nie są podzielne natomiast zwierzęta.
rzeczy niepodzielne – nie można ich podzielić na więcej części tego samego rodzaju bez uszczerbku ich wartości
f) przynależności – są to rzeczy nie samodzielne pod względem gospodarczym, ale samodzielne pod względem prawnym, np.: klucz do szafy
g) universitas rerum distantum – rzecz zbiorowa składająca się z wielu rzeczy pojedynczych (np. trzoda, biblioteka). Była traktowana jako jedna całość, wszelkie prawa z nią związane dotyczyły owej całości.
universitas rerum coherentium – rzecz złożona, na którą składa się kilka pojedynczych elementów, połączonych ze sobą w sposób trwały, tak że tworzą jedną rzecz (np. wóz),
h) pożytki – fructa – owoce – płody stanowiące zwyczajny dochód gospodarczy pewnej rzeczy, jaki wydaje ona bez zmiany lub zniszczenia swojej istoty. By stosunek prawny dotyczył owoców, musiało nastąpić odłączenie ich od rzeczy macierzystej. Mogło być dwojakiego rodzaju:
· seperatio – owoce odłączają się od rzeczy macierzystej w sposób naturalny, bez udziału człowieka
· perceptio – odłączenie owocu od rzeczy macierzystej za pośrednictwem działalności człowieka, przez zawładniecie owocami
Ponadto należy odróżnić:
· fructus consumpti – owoce już zużyte
· fructus piercipiendi vel neglecti – owoce, które mogły być zebrane, ale zaniedbano je zebrać
· fructus naturales – organiczne płody jakiejś rzeczy, które stanowią gospodarczy przychód z tej rzeczy, np.: mleko od krowy, płody rolne, kamienie z kamieniołomu
· fructus civiles – gospodarczy dochód, który się uzyskuje z pewnej rzeczy za pośrednictwem czynności prawnej, np.: czynsze od wydzierżawionego gruntu, odsetki od kapitału wypożyczonego, czysty zysk ze sprzedaży towarów w przedsiębiorstwie.
Posiadanie ( possessio ) – władztwo faktyczne osoby nad rzeczą z zamiarem zatrzymania jej dla siebie. Nie jest to więc prawo, lecz stan faktyczny chroniony w interesie porządku i ładu prawnego. Dwa istotne elementy w pojęciu posiadania:
1) corpus – fizyczny stosunek osoby do rzeczy – zetkniecie się fizyczne z rzeczą, daje możliwość wyłącznego używania i korzystania z rzeczy
2) animus – wola władania rzeczą tak jak właściciel – wola zatrzymania rzeczy jako swojej
Nabycie posiadania:
Do nabycia posiadania potrzeba było tzw. corpus – faktyczne władztwo nad rzeczą oraz animus possidenti – wola przywłaszczenia sobie tej rzeczy, a wiec:
1) uzyskania faktycznego władztwa nad rzeczą przez jej zagarnięcie ( apprehenesio )
2) woli zatrzymania rzeczy dla siebie ( animus rem sibi habendi )
Każdy inny człowiek, który ma faktyczne władztwo nad rzeczą ( possessio ) a nie ma woli przywłaszczenia jej sobie nazywa się detentorem, np.: ten kto wypożyczył książkę, podnajemca dzierżawca, depozytariusz.
Rodzaje posiadania:
W prawie klasycznym odróżniano posiadanie:
1) possessio civili – władztwo faktyczne sprawowane corpore, z zamiarem zatrzymania rzeczy wyłącznie dla siebie i w oparciu o podstawę uznaną przez prawo cywilne, jest to tzw. possessio ad usucapionem
2) possessio naturalis – dzierżenie – detentio – wykonywania władztwa faktycznego nad rzeczą dla innej osoby ( alieno nomine ), bez zamiaru zatrzymania jej dla siebie. Dzierżyciele ( detentorzy ) nie korzystali z obrony posiadania. Do takich dzierżycieli należeli: depozytariusz, komodatariusz, zleceniobiorca, negotiorum gestor, najmobiorca
3) possessio ad interdicta – posiadanie chronione środkami posesoryjnymi, czyli interdyktami. Ochrony takiej doznaje:
a) właściciel władający rzeczą
b) posiadacz w dobrej wierze – uważający się mylnie za właściciela
c) posiadacz w złej wierze – np.: złodziej
d) dzierżyciele – ale tylko ci, którym pretor udzielił ochrony posiadania, a są to:
· wierzyciel zastawny czyli zastawnik
· depozytariusz sekwestrowy – ten u którego rzecz została złożona z polecenia sądu lub za zgodą stron będących w sporze, celem przechowania jej do czasu rozwiązania sporu
· prekarzysta – ten, któremu oddano rzecz na odwołalny użytek
· emfiteuta – oddano mu rzecz w dzierżawę wieczystą
· superficjariusz – ten, który korzysta z budynku postawionego przez siebie na cudzym gruncie
Podział ze względu na okoliczności na podstawie których nastąpiło posiadanie
1) possessio iusta – posiadanie odpowiadające pewnemu prawu do posiadania, np.: posiadanie właściciela z tytułu prawa własności, zastawnika – z tytułu prawa zastawu.
2) possessio iniusta – każde posiadanie nie odpowiadające prawu do posiadania, gdzie stan faktyczny nie pozostaje w zgodzie ze stanem prawnym, np.: posiadanie przez złodzieja.
3) possessio bonae fidei – posiadacz jest przekonany o prawności swojego posiadania, np.: ktoś kupił nieświadomie rzecz od złodzieja
4) possessio malae fidei – posiadacz nie ma przekonania o prawności swojego posiadania, np.: złodziej
5) possessio vitiosa – ( posiadanie wadliwe ) – jest to posiadanie, które zostało nabyte przez:
clam - wdarcie się w posiadanie jakiejś rzeczy bez woli i wiedzy posiadacza
vi - owładnięcie posiadaniem rzeczy w sposób gwałtowny, po odparciu oporu stawianego przez dotychczasowego posiadacza
precario – zatrzymanie posiadania otrzymanego na prośbę od dotychczasowego posiadacza, aż do odwołania
6) possessio non vitiosa – posiadanie niewadliwe
Zmiana posiadania:
Tylko zmiana causa possessionis może spowodować zmianę animus czyli z detentora zrobić posiadacza lub odwrotnie. Zachodzi to przy:
1) traditio brevi manu – dotychczasowy detentor staje się posiadaczem rzeczy, czy to w drodze darowizny, czy kupna od dotychczasowego posiadacza, np.: najmobiorca kupuje rzecz od wynajmujacego
2) constitutum possessorium – zachodzi gdy dotychczasowy posiadacz wyzbywa się posiadania, aby odtąd dzierżyć rzecz w imieniu nowonabywcy, np.: właściciel sprzedawszy dom mieszka w nim nadal jako najemca. Tutaj dotychczasowy posiadacz wobec utraty animus, traci posiadanie zachowując tylko faktyczne władztwo jako detentor.
Utrata posiadania:
Posiadanie traci się poprzez utratę jednego z warunków posiadania, a więc:
1) corpore – posiadacz traci władztwo nad rzeczą w brew swojej woli, np.: w skutek kradzieży. Nie traci się jednak posiadania przez samo czasowe osłabienie tej intensywności panowania nad rzeczą, jaka była potrzebna do nabycia posiadania, np.: pozostawienie czasowe przez wieśniaka wozu na polu, banknot wsunięty do książki przez posiadacza większej biblioteki.
2) animo – posiadacz postanowi rzeczy więcej nie posiadać, wiąże się z tym porzucenie corpus possessionis – tj. wyzbycie się władztwa nad rzeczą, np.: wyrzucenie rzeczy do morza, strącenie niewolnika ze skały Tarpejskiej.
Inaczej to ujmując utrata posiadania następowała z chwilą:
a) gdy rzecz wysunęła się trwale spod władania fizycznego np.: kradzież
b) gdy posiadacz powziął i objawił wolę, iż nie będzie nadal posiadał rzeczy
c) w razie śmierci posiadacza
d) gdy rzecz wyszła z obiegu lub została zniszczona
Ochrona posiadania:
Każdy posiadacz podlega ochronie posesoryjnej, znaczy to, że nie wolno nikomu ani naruszać, ani odbierać samowolnie takiego posiadania. Przeciwko naruszającym posiadanie przysługują posiadaczowi tzw. interdykty posesoryjne. Interdykty dzielą się na:
1) interdicta retinendae possessionis – ten kto wykonywał akty posiadania na pewnej rzeczy ( np.: uprawiał grunt), albo kto przeszkadzał drugiemu w wykonywaniu podobnych aktów, uważał się za posiadacza
a) interdictum uti possidetis – interdykt ten chronił tego posiadacza nieruchomości, który w chwili wydania interdyktu wykonywał faktyczne władztwo, o ile nie nabył go w sposób wadliwy tj. siłą – vi, lub potajemnie – clam. Interdykt ten może mieć również funkcje rekuperatoryjne.
b) Interdictum urubi – interdykt ten służy do ochrony posiadania rzeczy ruchomych. Za posiadacza uważa się tego, kto podczas ostatniego roku, licząc wstecz od wydania interdyktu dłużej posiadał od swego przeciwnika chyba, że nabył posiadanie w sposób wadliwy.
2) interdictum recuperandae possessioni – odnośnie do nieruchomości
a) interdictum unde vi – posiadanie odzyskiwał ( w ciągu roku ) ten, kto został go pozbawiony w sposób gwałtowny, chyba że nabył go w sposób wadliwy
b) interdictum de vi armada – interdykt ten był skierowany przeciwko temu, kto dokonał wyzucia z posiadania z bronią w ręku.
c) interdictum de precario – interdykt ten odnosi się do przypadku gdy posiadacz rzeczy ruchomej lub nieruchomej oddał ją drugiej osobie precario – na jej prośbę aż do odwołania. Interdykt ten stosuje się wówczas gdy posiadacz prekaryjny mimo odwołania nie zwraca posiadania uzyskanego prekaryjnie.
3) interdictum adipiscendae possessionis
a) interdictum Salvianum – za pomocą, którego mógł żądać oddający w dzierżawę oddania mu w posiadanie inwentarza zastawionego przez dzierżawcę
b) interdictum quorum bonorum – dziedzic mógł domagać się oddania mu posiadania spadku
WŁASNOŚĆ
Podział własności:
1) Własność cywilna ( prywatna ) lub inaczej własność kwirytalna – rzeczowe i autonomiczne prawo jednostki do władania rzeczą materialną, w treści swej nie ograniczone, o ile nie narusza to obowiązującego porządku prawnego. Przysługiwała tylko obywatelom rzymskim. Dotyczyła zarówno res mancipi nabywane drogą mancypacji, res nec mancipi oraz in iure cesio. Z przedmiotów własności kwirytalnej wyłączono grunty prowincjonalne. Przy przeniesieniu własności res mancipi należało dokonać aktu mancipatio lub in iure cesio a własność res nec mancipi można było przenieść za pomocą traditio.
2) Własność pretorska ( własność bonitarna ) – powstała ona na skutek nieformalnego wydania res mancipi nabywcy, np.: przekazanie niewolnika przez tradycje. Jest to również ochrona rzeczy znajdujących się w majątku nabywcy ( in bonis ).
3) Duplex dominium – kto inny był właścicielem kwirytalnym a kto inny bonitarnym.
4) Własność Peregrynów – ponieważ Peregryni w świetle rzymskiego ius civile nie mogli być właścicielami rzeczy to mieli zgodnie z zasadą personalności prawa tzw. własności Peregrynów.
Przedmiotem prawa własności mógł być każdy, kto miał commercium, przedmiotem zaś własności były rzeczy znajdujące się w obiegu.
Ograniczenia w wykonywaniu prawa własności ze względu na prawa osób trzecich:
1) na podstawie umowy – w razie przyzwolenia na wykonywanie innego prawa rzeczowego
2) przez przepis ustawowy - ze względu na interes publiczny, celem umożliwienia współżycia sąsiadów oraz z powodu istnienia zakazu alienacji
Nabycie własności:
Prawo przedjustyniańskie:
1) acquisitiones civiles – sposoby nabycia prawa cywilnego
a) Mancipatio – przeniesienie prawnego władztwa, czyli prawa własności res mancipi. Był to akt uroczystego kupna, którego mogli dokonywać tylko obywatele rzymscy – za czasów ustawy XII tablic. Odbywał się on w obecności 5 świadków ( tylko dorosłych obywateli rzymskich ) i osoby libripensa, który trzymał wagę, chwytał kupowaną rzecz i wypowiadał słowa, w których stwierdzał, że rzecz ( np.: niewolnik ) jest jego według prawa Kwirytów, ponieważ została kupiona za pomocą spiżu i wagi, następnie kładł na wagę odpowiednią ilość spiżu, który dawał sprzedawcy tytułem zapłaty. W kodyfikacji justyniańskiej słowo mancipatio zastąpiono słowem traditio.
...
estejra