Kryzys psychoanalizy.pdf

Paweł Dybel - debata psychoanalitycznaKryzys

psychoanalizy?

Na pytanie o to, czy możemy mówić o kryzysie psychoanalizy w kulturze współczesnej chciałbym

odpowiedzieć ustosunkowując się do tego nurtu jako filozof, a nie jako psychoterapeuta czy

psycholog. W tej perspektywie psychoanaliza jawi się przede wszystkim jako ważki nurt

intelektualny dwudziestego wieku zapoczątkowany przez Freuda i kontynuowany przez takich

uczniów i następców jak m.in. Horney, Klein i Lacan. Natomiast trudno nazywać

psychoanalitycznymi w ścisłym znaczeniu tego słowa koncepcje Junga i jego następców. Moim

zdaniem są to koncepcje oparte na całkiem odmiennych założeniach i tylko mocą konwencji

nazywa się je „psychoanalitycznymi”. Nie znaczy to, że nie cenię jungowskiej tradycji, ale już

choćby ze względu na jej odmienne usytuowanie w kulturze współczesnej i inną skalę oddziaływań

na myśl współczesną wyłączam ją – z czysto metodycznych względów – z poniższych rozważań.

Freudowska i postfreudowska tradycja psychoanalizy oddziałała przede wszystkim bardzo mocno

na różne dyscypliny humanistyczne, filozofię i sztukę. Stanowi ona dzisiaj trwały i

niewymazywalny element samowiedzy tych nauk. Równocześnie wpłynęła w sposób zasadniczy na

zmianę stosunku dzisiejszych społeczeństw do kwestii seksualności i są to też, jak się wydaje,

zmiany nieodwracalne. W tym sensie trudno jest mówić o „kryzysie” psychoanalizy w kulturze

współczesnej. Stała się ona nieodłącznym składnikiem naszego myślenia o człowieku i świecie,

chociaż często sobie tego nie uświadamiamy.

Natomiast jeśli potraktujemy psychoanalizę jedynie jako teorię psychiatryczną i jej popularność

będziemy mierzyć ilością pacjentów, którzy decydują się dzisiaj na tę formę terapii, wóczas

mówienie o jej kryzysie wydaje się być w jakiejś mierze uzasadnione. Od dobrych kilkunastu lat

obserwujemy bowiem wyraźny spadek zainteresowania tą formą terapii (może jeszcze z wyjątkiem

terapii lacanowskiej). Ale jest to skądinąd zjawisko nieuchronne, które – jak sądzę – prędzej czy

później spotyka każdą teorię psychiatryczną. Zarazem nie należy zapominać, że tradycja

psychoanalityczna oddziałała na przestrzeni ostatnich stu lat bardzo mocno na różne praktykowane

dzisiaj teorie i metody terapii, które wykorzystują różnorakie elementy jej postępowania wobec

pacjenta, chociaż często nadają im odmienną postać i funkcję. Tradycja ta jest więc w nieco innym

sensie również trwałym, niewymazywalnym elementem współczesnej psychoterapii.

W ramach obranej przeze mnie perspektywy o kryzysie psychoanalizy można byłoby mówić

dopiero wówczas, gdyby implikowane przez nią rozumienie człowieka oraz kultury przestało w

jakikolwiek sposób oddziaływać na myśl współczesną, uchodząc na przykład za archaiczne i

nieadekwatne w stosunku do kształtu, jaki ona dzisiaj przybrała. Tyle że choćby nawet pobieżne

rozejrzenie się we współczesnych koncepcjach filozoficznych, humanistycznych, socjologicznych

czy z zakresu myśli politycznej, do podobnego wniosku nie uprawnia. Mamy wręcz do czynienia ze

zjawiskiem odwrotnym. W dorobku tak kluczowych postaci dla myśli współczesnej jak Barthes,

Foucault, Lyotard, Derrida, Deleuze, Guattari, Rorty, Habermas, Kristeva, Butler, Giddens, Laclau,

Mouffe, Žižek i dziesiątki innych koncepcje psychoanalityczne Freuda i Klein zostały niejako na

nowo „odkryte” ze względu na zawarte w nich filozoficzne implikacje.

Koncepcje te zachowały po dziś dzień w tych dziedzinach autentyczną moc inspiracji. Nie mówiąc

już o ogromnym wpływie na humanistykę i filozofię współczesną „poststrukturalistycznej”

koncepcji psychoanalizy Jacques Lacana, usytuowanej na przecięciu psychoanalitycznej

psychoterapii z filozofią. W tym sensie też wpływ psychoanalizy na kulturę współczesną i myślenie

o człowieku jest nadal ogromny. Ale też i w coraz większym stopniu niezauważalny, gdyż szereg

formułowanych w ramach tego nurtu twierdzeń na temat człowieka i społeczeństwa stało się w

międzyczasie organiczną częścią samowiedzy powszechnej i traktowane jako oczywiste są jako

takie niezauważalne.

Zarazem ma tu miejsce proces wykształcania się nowego rodzaju dyskursów, w których zasadniczej

zmianie ulega znaczenie podstawowych freudowskich (czy kleinowskich) kategorii i pojęć

psychoanalitycznych. Wymownym przykładem podobnego procesu jest wspomniana koncepcja

psychoanalityczna Lacana, która stanowi próbę „przekładu” pojęciowości teorii Freuda na język

strukturalistycznych koncepcji języka, co prowadzi w niej do przekształcenia jednej i drugiej

tradycji. Podobny proces konfrontowania tradycji psychoanalitycznej z innymi nurtami

filozoficznymi ma miejsce w przypadku twórczości pozostałych wymienionych powyżej autorów,

które wyznaczają sobą intelektualny horyzont kultury współczesnej.

W tym sensie psychoanaliza może nie tyle czegoś „uczy się” od tej kultury, co pozostaje z nią w

różnorakich relacjach wzajemnych oddziaływań, zmieniając się sama bardzo radykalnie. Ale jest to

też dla niej jedyna szansa przetrwania, uniknięcia odejścia w zapomnienie wykształconego w niej

sposobu myślenia o człowieku, o kulturze i o świecie.

* Paweł Dybel – profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Autor książek: Dialog i represja

(1994), Freuda sen o kulturze (1995), Urwane ścieżki (2000), Granice rozumienia i interpretacji. O

hermeneutyce Gadamera (2004), Zagadka „drugiej płci”. Spory wokół „różnicy seksualnej” w

psychoanalizie i feminizmie (2006). Zajmuje się związkami między psychoanalizą i filozofią

współczesną oraz teorią gender . Stypendysta m.in. Alexander von Humboldt Stiftung oraz The

Kosciuszko Foundation.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: