tytuł: "ANATOMIA CZŁOWIEKA. (TOM I) - ANATOMIA OGÓLNA KOŚCI, stawy, MIĘŚNIE
autor: ADAM BOCHENEK profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie MICHAŁ REICHER Profesor Akademii Medycznej w Gdańsku
ANATOMIA CZŁOWIEKA.
PODRĘCZNIK Dla STUDENTÓW MEDYCYNY I LEKARZY
WSPÓŁAUTORZY 1909-1928 A. BOCHENEK, ST. CIECHANOWSKI, PR. KRZYSZTAŁXWICZE. LOTH.
K. MAJEWSKI.
J. MARKOWSKI
pod redakcją STANISŁAWA CIECHANOWSKIEGO
TOMÓW CZTERY
wydane staraniem POLSKIEJ AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI 1952-1965.ABRAMOWICZ, T. BILJKIEWICZ, ST. MILLER, J.
HURYNOWICZ, IWASZKIEWICZ, WŁ. KUBIK.
W. ŁASIŃSKI, PR.
MIEDZIŃSKI, NARKIEWICZ
M. REICHER.
E. STOŁYHWO.
W. SYLWANOWICZ
pod redakcją MICHAŁA REIICHERA
TOMÓW SIEDEM
* * *
Wydał
PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH
TOM I
ANATOMIA OGÓLNA KOŚCI, stawy, MIĘŚNIE
napisał MICHAŁ.
REICHER.
współautorzy T. BILIKIEWICZ.
ST. MILLER.
E. STOŁYHWOprzerobili i uzupełnili E.
SIRNKOWSKI
T. DZIERŻYKRAY-ROGAUSKI.
W. ŁASINSKI S. ZAWISTOWSKI.
2.
ZEGARSKATOMÓW PIĘ Ćpod redakcją WIESŁAWA Ł-ASINSKIEGO.
***Autorem pierwszego wydania tego tomu był ADAM BOCHENEK
WARSZAWA 1990.
Brakuje początku książki - pierwszych 27 stron
RYS ROZWOJU OSOBNICZEGO CZŁOWIEKA.
Pierwszy okres rozwoju zarodka ludzkiego Ustrój ludzki, jak wszystkie ustroje zwierzęce, w pierwszych chwijąchswego istnienia jest tylko jedną komórką. Komórka ta różni się jł innych komórek ustroju zdolnością wytwarzania całości ustroju wielokomórkowego, a ponadto tym, że powstaje przez zespolenie się ąwóch komórek:komórki płciowej żeńskiej, oddzielonej od ustroju jiacierzystego, i komórki płciowej męskiej, wytworzonej przez ustrój ąjea. Pierwsza z nich nosi nazwę jaja(omm), druga plemnika(spermdtozoon). Połączenie się jaja i plemunika w jedną komórkę(zygotę)nazywamy zapłodnieniem. Komórki płciowe biorące udział w zapłodnieniu przenoszą cechy rodziców na potomstwo:zjawisko to nazywamy dziedziczeniem. Zapłodniona komórka jajowa zawiera całość materiału genetycznego, czyli zespół informacji dziedzicznych, jakie będzie posiadał rozwijający się organizm. Materiał genetyczny zawarty jest w kwasie de z ok syryb ono ki einowym(DNA), występującym głównie w jądrze komórkowym w jego chromosomach. Zapłodniona komórka jajowa(zygota)zawiera 46 chromosomów(23 pary)pochodzących zarówno z organizmu żeńskiego, jak i męskiego. Komórka płciowa żeńska(jajowa)jest komórką dużą, kulistą o średnicy ok, 0. 2 mm(ryc. 27).
Powstaje ona w j a jniku(otdrium), czyli żeńskim gruczole płciowym, ze znacznie mniejszej komórki, zwanej gonocytem. Gonocyt przekształca się w prałata, czyli owocyt I rzędu. Po okresie wzrastania owocyt I rzędu zaczyna dojrzewać.
W przebiegu tego procesu komórka jajowa dzieli się dwukrotnie:pierwszy podział kariokinetyczny, zwany redukcyjnym, odbywa się w jajniku:w wyniku podziału powstają dwie komórki potomne różniące się znacznie wielkością:duża nosi nazwę owocytu li rzędu, mała-pierwszego ciałka kierunkowego(ryc. 3 O).
W czasie tej Kariokinezy chromosomy owocytu nie rozszczepiają się jak w typowej Kariokinezie, lecz połowa ich przechodzi do ciałka kierunkowego, połowa zaś pozostaje w owocycie li rzędu. Owocyt U rzędu, komórka 9 zredukowanej do połowy liczbie chromosomów, opuszcza jajnik, Pózedostaje się do jajowodu i tam może dojrzeć, pod warunkiem że Wolknie do niego i zapłodni go plemnik. W następnej fazie dojrzewania Pokonuje się drugi podział kariokinetyczny, któremu towarzyszy ózszczepienie chromosomów, przy czym tworzą się znów nierówne ł(córki:drobne drugie ciałko kierunkowe i duża komórka i O owa do j rżała(ryc, 3 l). Podczas zapłodnienia jądro dojrzałej ko'W świecie zwierzęcym występuje ponadto zjawisko tzw. dzieworództwa, czyli partePBgenezy, stanowiące odmianę rozrodu płciowego, w której nowy osobnik powstaje 8 nie zapłodnionej komórki jajowej.
Jądro w metafazie.
Główka.
Wsta wka.
Witka.
Witka@Ryć.
28.
Plemnik ludzki w całości(eh b-jego część przednia widziana z boku:wg Retziusa.Osłonka promienista.
Z Z/Z gę.
Z y. .
--Cytoplazma.
--Cytoplazma tą.
'Osłonka przejrzysta.
morki jajowej o zredukowanej do połowy liczbie chromosomów połączy się z jądrem komorki plemnikowej(ryć, 32), która w przebiegu swego dotrzewania również utraciła połowę chromosomów(ryc. 33).
Komórka płciowa męska, czyli pi emnik, w przeciwieństwie do komórki jajowej jest bardzo mała i obdarzona zdolnością do wykonywania samoistnych ruchów. Do czynności tej jest dostosowana całą swoją budową(ryć. 28).
Plemnik jest kształtu nitkowatego, ma ok, 60 um długości. Składa się on z główki, szyjki, wstawki i witki.
W główce plemnika znajduje się jądro i akrosom, wykształcony z aparatu Golgiego, mający enzymy ułatwiające penetrację plemnika do komórki jajowej Oyc. 29).
Przez wstawkę i witkę biegnie podłużnie pęczek li kurczliwych włókien, podobnie jak w migawce(s. 82).
We wstawce są one otoczone przez spiralnie biegnące mitochondria(dalsze szczegóły p. tom U). Plemniki powstają w gruczole płciowym męskim, czyli jądrze(testis), z kulistych ko.móceł zwanych spermatogoniami, przekształcającymi się w s p e i ja cło cyly I rzędu(komórki analogiczne do owocytów I rzędu w jajniku)Spermatocyt taki dzieli się dwukrotnie, przy czym pierwszy podział jest podziałem redukcyjnym, przebiegającym bez rozszczepienia się chromosomów. W wyniku powstają dwie komórki o zredukowanej do połowy liczbie chromosomów-spermatocyty li rzędu:te zaś w następnym podziale, przez zwyczajną kariokinezę, tworzą po dwie spermatydy. Dopiero ta ostatnia generacja komórek płciowych po przejściu złożonych przemian przekształca się w nitkowate plemniki obdarzone zdolnością ruchu i zdolnością przebijania się przez osłonki otaczające komórkę jajową do jej wnętrza w procesie zap(od Zapłodnienie. Proces zapłodnienia poprzedza z a p I emni en i e, czyli bezpośredni kontakt komórki jajowej z plemnikami. W tym czasie komórka jajowa pod wpływem hialuronidazy zawartej w nasieniu oraz wydzieliny komórek jajowodu zostaje uwolniona z przylegających do niej komórek wieńca promienistego(corond mdimd). Zjawisko to nosi nazwę denudacji j a j a.
Po denudacji komórka jajowa otoczona jest tylko osłonką przejrzystą(zona pellucida), do której przylegają plemniki. Jeden z plemników wchodzi w tzw. reakcję akrosomalną, wydzielając ze swego akrosomu hialuronidazę, akrosynę, neurammidazęi fosfatazę kwaśną. Enzymy te ułatwiają penetrację plemnika poprzez błonę przejrzystą do komórki jajowej(ryc. 29).
Po wniknięciu jednego plemnika do komórki jajowej zachodzą w niej reakcje biochemiczna-fizyczne, uniemożliwiające wnikanie pozostałych plemników. Dzięki tym reakcjom zapłodnienie jaja ludzkiego ma charakter monosp e r m i c z n y(jednoplemnikowy). Po wniknięciu plemnika kończy się li podział komórki jajowej z wydaleniem drugiego ciałka kierunkowego. Po tym podziale następuje zlanie się jądra komórki jajowej z jądrem plemnika. Zjawisko to nosi nazwę karioga.
Ryć.
29.
Wnikanie plemnika do komórki jajowej.
Mikrofotografia elektronowa z J.
D.
Eberta.
U ssaków, również u człowieka, obserwujemy, że podczas podziału owocytu, lub też spermatocytu I rzędu, chromosomy w profazie rozszczepiają się na dwie chromatydy, te w anafazie jednak nie odsuwają się od siebie, lecz pozostają z sobą złączone i zachowują sJg jak podwójne chromosomy przechodzące w całości do komórek potomnych. Dopiero w czasie podziału tych ostatnich(owocytu bądź spermatocytu li rzędu)chromatydy każ 4 ejpary rozchodzą się, nie ulegając już ponownemu rozszczepieniu. W tych warunkach zredukowana do połowy liczba chromosomów ustala się dopiero w tej drugiej kariokinezie dojrzewania komórek płciowych. 93.
ze.
30. Tworzenie się pierwszego ciałka kierunkowego.
iii.
31.
Owocyl po wydzieleniu ciałka kierunkowego.
Jądro owocytu w okresie gwiazd potomnych dla wytworzenia drugiego ciałka kierunkowego. W środku główka plemnika, a nad nią dwie cenuiole plemnika z promieniowaniem.c 42.
Owocyt po wydzieleniu obu ciałek Ryć.
33.
Chromosooó Jądra jaja i jądra:rockowych.
Jądro jaja i jądro plemnika plemnika ustawiły się we wspólną Ożyły się do siebie, obok nich centriole gwiazdę macierzystą dla pierwszego po plemnika, działu zapłodnionego j a ja.mit.
Proces wnikania plemnika do komórki jajowej łącznie ze zjawiskiem kariogamii nazywa się z a p ł o dni e ni e m. Ryciny 30-33 przedstawiają zjawisko dojrzewania i zapłodnienia komórki jajowej ślimaka Phgsa fontindlis. U zwierzęcia tego plemnik wnika do komórki jajowej znajdującej się w stadium owocytu I rzędu, u progu dojrzewania(ryc. 3 O), odmiennie więc niż u zwierząt kręgowych i u człowieka, u których plemnik wchodzi do owocytu U rzędu, 1, po wydzieleniu drugiego ciałka kierunkowego. Na rycinach 30 i 31 widać wydzielanie pierwszego i drugiego ciałka kierunkowego. Równocześnie widzimy zmiany w plemniku:1)po jego wniknięciu do jaja główka oddziela się od witki plemnika(ryć. 3 O), 2)związana z główką centriola szyjki tworzy promieniowanie(ryc, 3 l), 3)razem z główką przesuwa się ku jądru jaja, równocześnie 4)główka plemnika pęcznieje i przybiera postać typowego jądra komórkowego(ryc, 3 l), 5)jądra obu komórek płciowych łączą się(ryć, 32), tworząc jądro jaja zapłodnionego(zygoty). Na ryć, 33 widzimy komórkę jaja zapłodnionego, która po ukończeniu procesu zapłodnienia rozpoczyna pierwszy swój kariokinetyczny podział na dwie komórki potomne blastomery, rozpoczynające rozwój zarodka.Bruzdkowanie W wyniku podziału zapłodnionej komórki jajowej powstaje zarodek dwublastomerowy(blastos-pączek, meros s część)(ryc.34). Każdy z jego blastomerów dzieli się z kolei na dwa i zarodek liczy 4 blastome.Rys.
34. Bruzdkowanie jaja makaka:wg zdjęć kinematograficznych Lewisa i Hartmana.
ry.
Podziały takie następują jeden po drugim(ryć, 34 b-t.
Cytoplazma komórki jajowej rozdrabnia się na coraz to większą liczbę komórek-blastomerów. Każdy następny podział zaznacza się na zewnątrz komórki bruzdą oddzielającą komórki potomne, toteż okres ten nosi nazwę bruzdko WBIII 8. U wielu zwierząt po wytworzeniu dwóch pierwszych blastomerów wszystkie następne dzielą się równocześnie, toteż pa stadium 2 blastomerów następuje stadium 4 blastomerów, następnie kolejno 8, 16, 32, 64 itd. Ta równoczesnośćpodziałów jednak później zanika.
U wielu ssaków, mJn, u człowieka małp, podczas bruzdkowania każdy blastomer dzieli się niezależnie d innych:po stadium 2 blastomerów następuje kolejno stadium 3, 4, i więcej blastomerów(ryć. 34).
U człowieka pierwsze podziały jaja przebiegają powoli.
W tym czasie ajo otoczone jest jeszcze osłonką przejrzystą i przesuwa się poprzez ajowód do macicy. Do jamy macicy zarodek wnika po trzech dobach.
yc.
35. Zarodek makaka w stadium 16 blastomerów:wg Uewisa i Hartmana.-Węzeł zarodkowy.
Trofoblast.
36.
Cztery zarodki ludzkie z okresu bruzdkowania:a-stadium 2 blastomerów, 8 blastomerów:c-wczesnia blastula złożona z 54 blastomerów:d-blastula słarsza-107 komórek:wg Hertiga. Rocka, Adamsa, Mulligana.
jej wędrówki, osiągnąwszy stadium 8-9 blastomerów.
Obraz takiego yodzaju podziałów komórkowych widzimy na ryć, 34, przedstawiającej jruzdkowanie u małpy, makaka. Na ryc, 35 przedstawiono zarodek złożony z 16 blastomerów. Komórki zarodka tworzą tu zwartą pobruzłkowanąbryłę, przypominającą wyglądem owoc morwy, stąd staąiumto nosi nazwę moruli. Podobne, nie tak pełne jednak obrazy bruzdkowania stwierdzono i u zarodka ludzkiego(ryc, 36 a, b). W przebiegu dalszego bruzdkowania wewnątrz zarodka, pomiędzy komórkami moruli, gromadzi się płyn, który powoduje rozsuwanie się wewnętrznych blastomerów. Zarodek przybiera postać pęcherzyka gyc, 36 c), wchodząc równocześnie w stadium blastuli(blastos spączek). Pęcherzyk ten wzrasta, jego ściany stają się ciensze i w końcu zbudowane są z jednej warstwy niskich komórek. Na jednym jego biegunie, tzw. twórczym, skupione są komórki tworzące węzeł zarodkowy(ryc, 36 d). Tworzenie się listków zarodkowych Stadium blastuli kończy okres bruzdkowania zarodka:doprowadziło ono w tym okresie do rozdrobnienia cytoplazmy komórki jajowej między liczne komórki blastuli oraz do zróżnicowania tych komórek na dwie główne grupy:grupę komórek zewnętrznych stanowiących ścianę jej pęcherzyka, pokrywających również częściowo i węzeł zarodkowy, i na grupę komórek samego węzła. Grupa zewnętrzna nosi nazwę trofoblastu(trofe s odżywianie). Trofoblast stykać się będzie odtąd bezpośrednio z tkankami błony śluzowej macicy, z której będzie czerpać substancje odżywcze dla zarodka, pośrednicząc równocześnie w wymianie materii między nim a matką. Natomiast komórki zawarte w węźle zarodkowym utworzą później ciało zarodka, błony płodowe(owodnię i omocznię)oraz pęcherzyk żółtkowy. Część komórek węzła ulegnie rozsunięciu, wytwarzając początkowo drobne szczelinki, a następnie jamę, zwaną j amą owodni, która stopniowo wypełniać się będzie płynem(wodami płodowymi). Powyższe zjawisko rozpoczyna nowy okres rozwoju zarodka, polegający na wyodrębnieniu z zespołu komórek węzła zarodkowego dwóch blaszkowatych warstw o charakterze nabłonkowym, zwanych lis tkamizarodkowymi. Proces ten nazywamy gastrulacją, odpowiednie zaś stadium rozwoju g a s 1 rui ą. W pierwszej fazie gastrulacji komórki węzła zarodkowego zorganizowały się w dwa listki zarodkowe:1)ektodermę, czyli listek zarodkowy zewnętrzny, 2)endodermę, czyli listek zarodkowy wewnętrzny. Te dwa listki zarodkowe utworzą dwuwarstwową owalną tarczę zarodkową. 'Poznano dokładnie zarówno przebieg zapłodnienia, jak i wczesne stadia rozwoju licznych zwierząt, u człowieka natomiast tylko fragmenty początku rozwoju, dokładniej zaś-okresy późniejsze. Braki w naszych wiadomościach o początku rozwoju człowieka uzupełniamy wiadomościami z rozwoju ssaków, przede wszystkim małp, jako zwierząt i pod tym względem najbardziej podobnych do człowieka.
Trójo blast.
Druga faza gastrulacji prowadzi do wytworzenia trzeciego listka zardkowego, czyli mezodermy. Mezoderma powstaje w tym wczesymokresie zarodkowym z dwóch źródeł:1)z trofoblastu, z jego wewętrznychkomórek, i 2)tarczy zarodkowej. Trofoblast pokrywając całe go płodowe umożliwia mu wszczepienie się w błonę śluzową macicy. roces ten nosi nazwę zagnieżdżania się jaja płodowego, rofoblast w miarę zagnieżdżania się w błonie śluzowej macicy rozra.błony I uzowet T@QłCy.
Węaeł zarodkowy.
Trofoblast wszczepiony w błonę śluzową macicy.
-Endoderma.
37. Wczesna gastrula makaka.
Pod węzłem zarodkowym widoczna warstwa płaskich komórek tworzącej się endodermy:wg Heusera i Streetera.Ę Ą'04684 łączna.
--Nabłonek błony śluaowej macicy.
--Nabłonek zdegenerowany Trofobtst nie wszczepiony Pierwotny pęcherzyk żółtkowy Węzeł aerodkowy, nad nim szcaelinowata jama owodni*c.38. Przekrój przez 7, 5-dniowe ludzkie jajo płodowe, częściowo zagnieżdżone w błonie śluzowej macicy:wg Hertiga i Rocka.4 ś*'Q ś.
4464.
O Q Q.
ę 8 ys Ę.
3 QFł 17 Q 84.
Ps!s X Q.
******ć:O i 3.
****Z.
84 ZśXs Fe.
424 śż Ot.
dO 44 Fł OJ.
****************************'*, **ykć-Ę.
**a się(ryć, 38), jego zewnętrzne komórki dzieląc się, nie wytwarzają słoń komórkowych tworząc zespólnię-s yn cy 1 i u m. Natomiast kanarki warstwy wewnętrznej trofoblastu zachowują wyraźne granice. Warstwa pierwsza nosi nazwę syncytiotrofoblastu, druga:ytotrofoblastu. Ten ostatni wyścielą ściany jamy jaja płodowego.
Część jego komórek uwalnia się następnie ze swej warstwy macierzy rtej i przekształca się w gwiazdkowate i wrzecionowate komórki luźnej:kanki noszącej nazwę mezenchymy pierwotnej lub mezodernypozazarodkowej(ryc, 39), układającej się pod cytotro(obiadem(mesenchgmd-niezróżnicowana zarodkowa tkanka łączna). Tkanka ta, rozrastając się na grubość, zacieśnia jamę jaja płodowego*j, dawną jamę blastuli). Ta wysłana przez mezenchymę pierwotną ama nosi odtąd nazwę jamy pierwotnego pęcherzyka żółtkoaego. Jej dno i ściany boczne pokryte są teraz przez spłaszczone kanarki mezenchymy(ryć, 39), sklepienie natomiast tworzy tarcza za:odkowa(p. wyżej). Równocześnie z pojawieniem się pozazarodkowejnezodermy w ścianie pęcherzyka żółtkowego, nad tarczą zarodkową, i pod cytotrofoblastem, powstaje szczelina(ryc, 38, 39)stanowiąca zawiązek jamy owodni. Ściana i strop tej jamy stanowią błonę owodni(cmnion), a dno ektoderma tarczy zarodkowej(ryc. 39).
Leżąca pod ektodermą endodermalna warstwa tarczy rozrasta się następnie na boki i pokrywa wewnętrzną powierzchnię ścian pierwotnego pęcherzyka żółtkowego, przekształcając go w pęcherzyk żółtkowy ostateczny(ryc. 4 O).
Ryc.
40.
Przekrój przez jajo płodowe(Benecke):I-mezenchyma pierwotna kosmówki:2-jama owodni:3-ektoderma tarczy zarodkowej:4-szypuła brzuszna:5-endoderma tarczy zarodkowej:6-wysłany endodermą pęcherzyk żółtkowy ostateczny. Mikrofotografia z Mazaneca.
W Wm okresie rozwoju trofoblast, który pokrywa całość jaja płodoyego, tworzy wspólnie z przylegającą do niego od wewnątrz warstwą nezenchymy pierwotnej(pozazarodkowej)zawiązek błony płodowej, *wanej kosmówką(eh o ri on). Wewnątrz jaja płodowego między pę*herzykiemowodni i pęcherzykiem żółtkowym leży zawiązek ciała zaodkaw postaci okrągłej tarczy zarodkowej. Przestrzeń między tymi worami i błoną kosmówki zajmuje luźna siateczka mezenchymy pieryolnej. Wkrótce tkanka ta zagęszcza się na powierzchni kosmówki, Jęcherzyka żółtkowego i owodni oraz łączy szerokim pasmem zarówno.ęmą krawędź tarczy zarodkowej, jak i część owodni z kosmówką. Jest ą 3 tzw. szypuła brzuszna.
Reszta tej mezenchymy pierwotnej zajika, na skutek czego powstaje obszerna jama kosmówki, czyli po z a z aro dk owa j a m a ci a la(celoma eatnembrgondle). Dopiero w trzecim tygodniu życia zarodka na powierzchni wydłużonej, owalnej tarczy zarodkowej pojawiają się oznaki tworzenia się mezodermy śródzarodkowej. Patrząc na tę tarczę od strony jamy owodni p, ryc, 4 l), dostrzeżemy na jednym jej końcu(przyszłym tylnym końcu tarczy)rynienkowate zagłębienie, wydłużające się ku środkowi tarczy zarodkowej. Jest to tzw. smuga pierwotna.
Przedni koniec smugi zagłębia się, tworząc tzw. jamkę pierwotną, leżącą w obrębie zgrubienia zwanego węzłem Hensena, ten zaś z kolei przechodzi dalej ku przodowi w przedłużenie głowowe(ryć, 4 l). Wzdłuż smugi pierwotnej i węzła Hensena komórki ektodermy tarczy zarodkowej wnikają w głąb tarczy między zewnętrzny i wewnętrz.-Pęcherzyk żółtkowy.
-Odcięty brzeg owodni.
Przedłużenie głowowe.
-Jamka pierwotna w węźle Hensena.
Smuga pierwotna.
-Szypuła brzuszna Odcięte kosmki'kosmówki Kosmówka óóc 41. Rekonstrukcja IB-dniowego zarodka ludzkiego widziana od strony odciętej PWodni. Linie d-e oznaczają płaszczyzny przekrojów poprzecznych przedstawionych na ryc, 43:wg Heusera.
y listek zarodkowy, wytwarzając ś r o dk o wy li s 1 ek z aro dk o wy, jzyli mezodermę śródzarodkową. Smugę pierwotną, węzeł Hensena i rzedłużenie głowowe widzimy na ryc, 42, przedstawiającej rekonstruejęprawej połowy przeciętej w płaszczyźnie pośrodkowej tarczy zaioŻkowej. Na ryć, 43 przedstawiono 5 przekrojów poprzecznych przez ę tarczę:jeden(e)na wysokości smugi pierwotnej, następny(d)przez Ńyzeł Hensena i jamkę pierwotną i przekroje dalsze(c, b, a), wykonane nzez przedłużenie głowowe do przodu od jamki pierwotnej. Przekro.
Kanałstruny Dno kanału struny grzbietowej g@b 8488 ł. zł z(((z yZ ą, ł Ży j.
Owodnia Kosmówka.
Kosmki kosmówki.
t. , ć łvć ę 4 ł.
Przewó-d Naczynia.
OTOCZOI.
krwionośne.
42. Przekrój strzałkowy przez zarodek przedstawiony na ryc. 41, e przez smugę pierwotną wskazują, że komórki ektodermy wnikają tu v głąb tarczy, układają się między ektodermą i endodermą w linii osiovejtarczy i przesuwając się stąd na boki tworzą dwa skrzydełka mezolermalne. W obrębie węzła Hensena komórki wpuklające się do jamki iierwotnej przesuwają się dalej ku przodowi wzdłuż przedłużenia głovowego, wnikają między ektodermę i endodermę, tworząc pasmo kanarkowe stanowiące zawiązek pierwotnego szkieletu osiowego, tzwttrunęgrzbietową(chorda dorsdlis). Jest to twór charakterystyczaydla typu strunowe ów(charłała). Po obu bokach zawiązku sUuWw tę przednią część tarczy zarodkowej wrastają również obydwa krzydełka mezodermalne(ryć, 43 c, b). Warto tu jeszcze zauważyć, że iwiatło jamki pierwotnej wnika do zawiązku struny grzbietowej, twa:ząc w nim kanał struny grzbietowej. Dno tego kanału zrasta ńę z leżącą pod nim endodermą i następnie pęka, tak iż z jamki piervotnejmożna przedostać się wtedy do jamy pęcherzyka żółtkowego Bołączenie to jednak wkrótce zarasta. Wszystkie te złożone przemiaW orowadzą do utworzenia środkowego listka zarodkowego, na który.Owodnia.
Pęcherzyk żółtkowy.
Pęcherzyk żółtkowy TĘ(yĘ:WY.
-Ektoderma-Skrzydełko mezoderma Inc Mezenchym a pierwotna na powierzchni owodni.Sklepienie kanału struny-grzbietowej Endoderm a.
Kanał struny grzbietowej(odcinek tylny)Jamka pierwotna w węźle Hensena.-Smuga pierwotna.
968 W.
Przekroje poprzeczne zarodka przedstawionego na ryc, 41 i 42:d-mikroskopoAYWraz przekroju na wysokości przedniego odcinka przedłużenia głowowego, przez PW płytkę przedstrunową mezodermy:b-e-przekroje schematyczne tarczy zarod 899 ej. b, c-przez przedłużenie głowowe:d-przez węzeł Hensena, e-przez smugę pierwotną:modyfikacja z Heusera.
tądają się mezoderma osiowa smugi pierwotnej oraz węzła Hensenaprócz struny grzbietowej boczne skrzydełka rnezodermalne:zesnego zarodka ludzkiego.Somity.
Różnicowanie się listków zarodkowych Narządy pierwotne Po wytworzeniu się mezodermy i ukończeniu drugiej fazy gastrulacji rcza zarodkowa wydłuża się nadal, szczególnie w kierunku przed m. Położona w jej części tylnej smuga pierwotna skraca się znacznie, węzeł Hensena przesuwa się razem z nią ku tyłowi tarczy(ryc. 44), tym okresie rozpoczyna się różnicowanie listków zarodkowych i ztałtowanie się z nich pierwotnych narządów zarodka. Ektoderma tarczy zarodkowej, która w poprzednio omówionym aesie była blaszką zbudowaną z jednej warstwy nabłonka i na kraędziachtarczy przechodziła w płaski nabłonek wyściełający jamę rodni, obecnie rozrasta się bardzo na grubość w swych częściach odkowych, tworząc ponad struną grzbietową grubą nabłonkową tyte nerwową. Brzegi boczne i przednie tej płyty wznoszą się naępnieponad poziom bocznych cienszych części tarczy, tworząc na ich anicy tzw. grzebienie nerwowe(ryć, 44), zamieniając płytę w rynienkę nerwową. Krawędzie rynienki, wznosząc się dalej, zaginają się ku linii pośrodkowej, zrastają się z sobą i przemieniają rynienkę w cewę nerwową(ryć. 45, 46).
Zrastanie się brzegów rynienki nerwowej rozpoczyna się w części środkowej zarodka i następnie posuwa się ku przodowi i tyłowi, pozostawiając chwilowo, do końca pierwszego miesiąca życia zarodka, nie zamknięty przedni i tylny otworek nerwowy meuroporus anterior et posterior)(ryć. 46).
W miarę zamykania się rynienki w cewę nerwową oddziela się ona od bocznych części ektodermy, które zrastają się z sobą ponad cewą nerwową(ryć, 45 b), tworząc zawiązek nabłonka skórnego, który pokryje całą zewnętrzną powierzchnię zarodka. W późniejszym okresie rozwoju z tej części ektodermy.
Szmata-brzuszna.
wdy ogreniczaiecerynienkę nerkową mbienie nerwowej. Jamka pierwotna w węźle Hensena Smuga pierwotna-.
44.
Zarodek ludzki 3-tygodniowy w resie tworzenia rynienki nerwowej(strona grzbietowa):wg lngallsa.wytworzy się naskórek, włosy, paznokcie i gruczoły skórne oraz część elementów należących do narządów zmysłów. Cewa nerwowa jest zawiązkiem ośrodkowego układu nerwowego:mózgowia i rdzenia kręgowego, ą komórki grzebieni nerwowych utworzą zwoje mózgowe i rdzeniowe. Endoderma stanowi wewnętrzny listek tarczy zarodkowej oraz wyścielą od wewnątrz ścianę pęcherzyka żółtkowego. Część endodermy, która leży w obrębie tarczy zarodkowej, tworząc równocześnie strop jamy pęcherzyka żółtkowego, zagłębia się w linii pośrodkowej, przekształcając się w rynienkę jelitową. Części przednia i tylna rynienki silnie się rozrastają i tworzą głębokie wypuklenia ku obu końcom zarodka, przekształcające się następnie w:1)odcinek głowowy(jelito przednie), 2)w odcinek ogonowy(jelito tylne). Na swych końcach uwypuklenia te zetkną się z ektodermą pokrywającą zagłębienia tzw. zatoki ustne j(stomodeum)z przodu oraz zatoki.Ryn fenka nerwowa.
Cewa nerwowa.
Grzebień OTMOWy.
Grzebień nerwowy.
*mi*.
We.
45. Przekroje poprzeczne przez zarodek ludzki(7 par somitów):a-część głowowa b-część środkowa.Mikrofotografia wg Payrie'a.
Rynienka nerwowa(część przed n ja)Przedni otworek O 8 iWOWy.-Odcięty brzeg owodni.
Rynienka jelitowa.
Brzeg odciętego pęcherzyka żółtkowego.
Tylny otworek O TMMOWyRynienka nerwowa(część tylna)Jam...
ksiazki_medyczne