DZIEJE ROSJI(1).pdf

(1516 KB) Pobierz
Dzieje-Rosji
Dzieje Rosji
OD NAJDAWNIEJSZYCH DO NAJNOWSZYCH CZASÓW
WYDANIE SKRÓCONE
Opracowanie elektroniczne Wojciecha Górki z tekstu ksiąŜki wydanej przez wydawnictwo
ANTYK
Marcina Dybowskiego
Z wiosną 1917 r. wyszedł nakładem Spółki Wydawniczej Warszawskiej tom pierwszy moich „Dziejów
Rosji”, obejmujący na 527 stronicach większej 8-ki czasy zaledwie do roku 1449. Zanim tamta praca
dokonaną być zdoła w proporcjach tych samych, w jakich ją zaczęto, zachodzi potrzeba, coraz
pilniejsza, Ŝeby dać naszemu ogółowi treściwy całokształt przedmiotu - i w tem geneza niniejszej
ksiąŜki.
Zawiera ona od początku do końca wyłącznie wyniki własnych tylko badań i długoletnich dociekań,
prowadzonych i przerywanych w najrozmaitszych okolicznościach Ŝycia. Jest wydaniem skróconem
tamtej, obszerniejszej pracy, której podano tutaj sam kościec niejako; jest tomu I-go skróceniem, a
dalszych szkicem, wydanym zgóry ze względu na potrzeby praktyczne ogółu. Z tegoŜ względu
trzymałem się w tem wydaniu prawidła, Ŝeby wykład czasów dawniejszych jak najbardziej skrócić, a
rozszerzać rzecz coraz znaczniej w miarę zbliŜania się do okresu współczesnego.
Niniejsze wydanie skrócone nie posiada całkiem t.zw. aparatu naukowego; to pozostawione jest
wydaniu obszerniejszemu, w którem utrzymaną będzie nadal metoda ta sama, jak w tomie I. Kto ciekaw
szczegółów, wywodów, dowodów, kto lubi zadawać pytanie: dlaczego? i Ŝąda na nie odpowiedzi
uzasadnionych, sięgnie do wydania głównego, a odczytanie niniejszego tomu zechce zapewne uwaŜać
za lekturę wstępną.
1
FELIKS KONECZNY
Dzieje Rosji
Dzieje Rosji
11131619.001.png
S PIS TRE Ś CI
CZ ĘŚĆ I.......................................................................................................................................... 3
I. P RZED PANOWANIEM W AREGÓW ............................................................................................... 3
II. R UŚ JAKO DROGA DO G RECJI . ................................................................................................... 5
III. R OZBIEśNOŚĆ SPOŁECZEŃSTWA I PAŃSTWA ............................................................................ 8
IV. O DROGĘ POPRZECZNĄ PRZEZ R ........................................................................................ 11
V. P RZYGOTOWANIE ROZŁAMU S ŁOWIAŃSZCZYZNY WSCHODNIEJ . ............................................ 14
VI. N AJAZD TATARSKI I ROZŁAM S ŁOWIAŃSZCZYZNY WSCHODNIEJ ........................................... 17
CZ ĘŚĆ II ...................................................................................................................................... 20
VII. D OBROWOLNE UTWIERDZENIE NIEWOLI . ............................................................................. 20
VIII. E KONOMICZNA PRZEWAGA M OSKWY . ............................................................................... 24
IX. U TWIERDZENIE ODRĘBNOŚCI MOSKIEWSKIEJ . ....................................................................... 27
X. N IEDOSZŁE CARSTWO WILEŃSKIE ........................................................................................... 30
XI. O GRANICĘ DWÓCH KULTUR . ................................................................................................ 32
OKRES PO Ś REDNI.................................................................................................................... 37
XII. O PANOWANIE CAŁEGO Z ALESIA . ......................................................................................... 37
XIII. G OSUDAR I CAR WSZYSTKIEJ R USI . .................................................................................... 42
CZ ĘŚĆ III..................................................................................................................................... 47
XIV. P OWSTANIE SWOISTEJ KULTURY . ....................................................................................... 47
XV. W ALKA O B AŁTYK . ............................................................................................................. 58
XVI. D ĄśENIA DO UNJI POLSKO - LITEWSKO - MOSKIEWSKIEJ ........................................................ 67
XVII. W OJNY KOZACKIE . ........................................................................................................... 77
XVIII. W TÓRA WALKA O B AŁTYK I REFORMA BIUROKRATYCZNA .............................................. 88
CZ ĘŚĆ IV.................................................................................................................................. 102
XIX. P AŃSTWO POZA SPOŁECZEŃSTWEM .................................................................................. 102
XX. R OZBIORY P OLSKI . ............................................................................................................ 109
XXI. W OJNY NAPOLEOŃSKIE .................................................................................................... 120
XXII. H EGEMONJA R OSJI .......................................................................................................... 129
XXIII. N IHILIZM I RUSYFIKACJA ............................................................................................... 141
XXIV. C IOSY NAPRZEMIAN , OD A ZJI I E UROPY . ....................................................................... 152
2
CZĘŚĆ I
Do najazdu Mongołów.
I. P RZED PANOWANIEM W AREGÓW
(do r. 862).
Wschodnia Słowiańszczyzna stanowi dla Historji – jako nauki o zmianach - temat jak najobfitszy, gdyŜ
Ŝadna chyba strona świata nie przechodziła przez zmian tyle i tak radykalnych. Przeszłość ziem polskich
wydaje się czemś niewzruszenie stałem wobec dziejów Rosji! Podczas gdy u nas zmieniały i zmieniają
się ciągle formy dla treści mniej więcej stałej, na ziemiach wschodniej Słowiańszczyzny przeciwnie:
częściej zmieniała się treść, niŜ forma. Tam odmieniały się nawet tradycje, rugując się wzajemnie.
Druga walna róŜnica dziejów Polski a Rosji tkwi w zasadniczej odmienności walki o byt. Rosjanie
dotychczas jeszcze nie zaczęli pracować intensywnie. Doskonalenie się społeczeństwa wymaga
koniecznie odpowiedniego stopnia twardości walki o byt, której intensywność łączy się nieuchronnie z
wysiłkiem umysłowym - rosyjskie zaś stosunki nie zmuszały ludności nigdy do wytęŜania sił
umysłowych celem zapewnienia sobie dobrobytu. Sam handel we wschodniej Słowiańszczyźnie, nie
połączony z wytwórczością rękodzielniczo-przemysłową (jak to bywało np. w Polsce XIV-XVI wieku),
hamował raczej aŜ do najnowszych niemal czasów rozwój społeczeństwa, rozluźniając je. śycie płynęło
tam, a zwłaszcza w dorzeczu Wołgi, zawsze szeroko, nie pogłębiając się.
Czy cała Słowiańszczyzna wschodnia identyczna jest z rosyjskością i czy Ruś a Rosja, to jedno, czy teŜ
naleŜy pojęcia te przeciwstawiać - nad tem dysputa naukowa jest juŜ doprawdy wyczerpana i... nie
doprowadziła do Ŝadnego praktycznego wyniku. Stary to przywilej Ŝycia, Ŝeby przeskakiwać ponad
teorjami! KsiąŜka zaś niniejsza, z naukowego wywodząc się łoŜyska, a nie z politycznego obozu, będzie
opisywać stosunek ruskości do rosyjskości w dziejowym rozwoju, t. j. tak, jak sobie to wyobraŜali w
rozmaitych okresach współcześni. Zaczniemy rzecz naszą od Kijowa poprostu dlatego, Ŝe koloniści,
wytwarzający w dorzeczu Wołgi Ruś nową (która miała stać się Rosją), Wyszli od Dniepru; trzeba tedy
wiedzieć, co oni przynieśli z sobą w północne kraje fińsko-turańskie. Zakres dziejów Rosji musi przeto
w pierwszym okresie objąć całą wschodnią Słowiańszczyznę.
Pierwszych bodźców do ruchu historycznego doznała ta część Słowiańszczyzny od Ormian i Arabów,
dzięki handlowi między narodowemu, zmierzającemu w tych stronach świata od wschodu ku
zachodowi, aŜ wreszcie i Słowian wciągnięto w jego koło. Stało się to przez pośrednictwo Chazarów,
ludu fińsko-uralskiego, prowadzącego Ŝycie napół osiadłe na południu Oki, tudzieŜ Bułgarów, ludu
turańskiego, koczującego poza średnią i dolną Wołgą.
Obszar pierwotnego osiedlenia Słowian wschodnich – to trójkąt, którego podstawą linja mniej więcej od
górnego Bugu do Kijowa, zwęŜający się gwałtownie ku północy, gdzie wierzchołkiem jego jezioro
Ilmen. Trójkąt ten wchodził klinem pomiędzy szczep fińsko-turański od wschodu a bałtycki od zachodu.
Tam była na wschodzie wieloplemienna „Jugra”, rojowisko ludów na bardzo niskim stopniu kultury,
sięgające od wschodnich stoków wyŜyny wałdajskiej aŜ po Ural, od morza Lodowatego do Wołgi i
3
Kamy (najdzikszymi z nich byli Madiarzy za Kamą); natomiast ludy fińskie na północ od wyŜyny
wałdajskiej, na wschód i zachód od jeziora Ilmenu posiadały bez porównania wyŜszy stan kultury. Od
południowego zachodu były kraje pustynne, które dopiero od X wieku poczęły się zaludniać; od
północnego zaś zachodu osiadł szczep bałtycki (Łotewcy, śmujdzini, Prusacy, Litwini, Jadźwingowie),
pozostający równieŜ na niŜszym od wschodnich Słowian stopniu kultury i . Nie stykały się więc ludy
wschodnio-słowiańskie pierwotnie nigdzie bezpośrednio z zachodnimi (polskimi) pobratymcami - a
poniewaŜ cała kraina dolnego Dniepru takŜe była pustkowiem, była tedy Słowiańszczyzna wschodnia w
pierwszym okresie swych dziejów najzupełniej izolowaną tak od zachodniej, jako teŜ od południowej
strony.
Około r. 700 odkryli Chazarzy na nowo drogę handlową ku północy, wzdłuŜ Dniepru (znaną juŜ w
staroŜytności Grekom). Powołali wtedy do nowego Ŝycia staroŜytną stację handlową, w miejscu
zaludnionem juŜ od okresu paleolitycznego, dogodnem do urządzenia przewozu na Dnieprze, a
stanowiącem granicznik osadnictwa, wogóle w tych stronach. Miejscem tem Kijów. NiŜej Kijowa były
brzegi Dniepru puste niemal aŜ do ujścia.
Kupieckiemi szlaki przybył do Chazarów z Azji Mniejszej i z Persji prąd mozaizmu ii , później zaś (w
połowie IX wieku) i chrześcijański, gdy stosunki handlowe zbliŜyły ich do Bizancjum. Bizantyńscy
budowniczowie wznosili im nową stolicę nad Donem (Sarkal obok dzisiejszej BiałowieŜy), a wraz z
nimi przybył Konstanty z Tessaloniki (lata 857-858), znany następnie całemu światu pod imieniem
zakonnem Cyryla.
Dzieło jego apostolstwa nie dotarło jednak od Donu ani nawet do Dniepru i faktem jest, Ŝe ani św. Cyryl,
ani teŜ brat jego, św. Metody - późniejsi apostołowie Słowiańszczyzny południowej i zachodniej - nie
mieli zgoła nic wspólnego ze Słowiańszczyzną wschodnią.
W połowie IX wieku zjawił się od północy nowy a wielce niebezpieczny współzawodnik handlu wzdłuŜ
Dniepru: Waregowie ze Skandynawji. WyŜszość ich polegała na tem, Ŝe byli oni ludem Ŝeglarskim,
umiejącym budować łodzie, a więc zdolni opanować drogi wodne Podnieprza i PowołŜa, gdy
tymczasem Finowie, Jugra, wschodni Słowianie, Bułgarzy i Chazarzy, umiejąc sporządzać tylko łodzie
prymitywne (będące po prostu wydrąŜonemi pniami drzew) iii , nie mogli zapędzać się rzekami daleko.
Przestrzeń pomiędzy Bałtykiem a Carogrodom dzieliła się teŜ przez długie wieki na kilka stref
pośrednictw handlowych i od czasów greckich dopiero zdarzyło się po raz pierwszy w r. 838, Ŝe ktoś
przebył ją. całą. Byli to wysłannicy skandynawskiego ludu Swijów, z plemienia „Rus”.
Dalekie wyprawy Ŝeglarskie były oddawna kwestją ekonomicznego bytu dla południowej Skandynawji;
znała teŜ cała Europa zachodnia normandzkich twórców państw nadmorskich, „wikingów”, których
rodzonych braci nazwano na Podnieprzu „waregami”. Nawiedzali oni oddawna krainy nad Dźwiną
zachodnią i Newą, lecz tylko sporadycznie, bo nawet dotarłszy w okolice jeziora Ilmenu, niewielkie
odnosili z tych wypraw korzyści. Dowiedziawszy się atoli, Ŝe gdzieś dalej na południu są kraje bogate,
do których wszystkie te ludy północne dostarczają futer, nie spoczęli, aŜ rzecz tę zbadali bliŜej i
pozbierali informacje w szeregu wypraw eksploracyjnych, podróŜy, przedsiębranych w celu odkryć
geograficznych nad Dniepr, Don, morze Czarne i Wołgę. Stwierdzili, Ŝe jezioro Ilmen stanowi klucz do
wszystkich dróg wodnych tej strony świata, jako połoŜone na rozstajach, łączących morze Bałtyckie z
Czarnem i Kaspijskiem, Skandynawję z Carogrodem i kalifatami Azji muzułmańskiej. Około roku 850
zaczynają się systematyczne najazdy Waregów celem opanowania górnych biegów Dniepru i Wołgi.
Chodziło Rusom o to, Ŝeby osiąść bliŜej początków złotodajnych dróg wodnych, przyczem ostatecznym
celem zamierzonej ekspansji było „złote miasto”: Carogród. Zaczyna się „put' iz Warjag w Greki”,
mająca stanowić hasło dwu następnych wieków.
4
Ludy słowiańskie i fińskie około Ilmenu zawarły sojusz przeciw Waregom, lecz bezskutecznie. W latach
859-862 rozstrzygnęła się walka na rzecz Rusów i Ŝaglowe łodzie „wareskie” spuszczono po raz
pierwszy juŜ i na Wołgę. Tak zaczyna się historja tych krajów od wojen handlowych. Nie rolnik, lecz
kupiec nadaje tu piętno historyczne.
II. R UŚ JAKO DROGA DO G RECJI .
(860-1043.)
Waregowie pragnęli zdobyć sobie państwo nad Bosforem, a Podnieprze miało dla nich wartość i
znaczenie jedynie jako „droga do Grecji”. Wśród wschodnich Słowian zakładali tylko stacje wojenne i
handlowe, a cała ich działalność posiadała wszelkie cechy świadomej tymczasowości. Oni teŜ sami
pozostali tylko druŜynami, skupionemi około pewnych grodów, w nieustannem pogotowiu do wypraw.
Jedna z druŜyn wareskich podąŜyła Dnieprem aŜ do krańców osadnictwa, t. j. do Kijowa i wydarła
tamtejsze krainy zwierzchnictwu chazarskiemu. Stąd juŜ pomiędzy r. 860 a 865 odbyła się pierwsza
wyprawa wareska pod Carogród. Inna druŜyna, zająwszy w r. 862 Nowogród nad Ilmenem pod wodzą
Rusa R u r y k a, wybierała się równieŜ na Kijów - lecz dopiero w 20 lat potem, w r. 882, znalazły się
wszystkie stacje wareskie około Ilmenu i wzdłuŜ Dniepru pod jednym wspólnym kierunkiem. Dokonał
tego następca Ruryka, Oleg (879-912), wierny opiekun nieletniego jego syna i dziedzica, Igora
(912-945). Oleg wyprawiał się na Bizancjum w r. 907, wymusił gruby okup i nader korzystny traktat
handlowy. Największą wyprawę urządził Igor w r. 941 w 10.000 łodzi Ŝaglowych, ale poraŜon „ogniem
greckim”, sam ledwie zdołał się ocalić ucieczką w 10 łodzi. Powrócił na wody Bosforu w trzy lata potem
z nową walną wyprawą i wziął okup, lecz musiał przystać na traktat handlowy na warunkach gorszych,
niŜ za pierwszym razem.
Dwa razy ulegała wśród tego „droga do Grecji” zamknięciu, zatarasowana przez dzicz koczowniczą.
Raz w r. 884, gdy na stepy na południe od Kijowa przesiedliła się większość Madiarów z nad Wołgi i
Kamy, co jednak trwało zaledwie sześć lat, gdyŜ dzicz madiarska przeniosła się na niziny węgierskie,
sprowadzona przez cesarza niemieckiego przeciw państwu wielkomorawskiemu. Drugim razem zajęli
stepy południowe w r. 915 wyparci przez Chazarów z nad morza Kaspijskiego Pieczyngowie, lud
turański. Po niedługim czasie sprzymierzył się z nimi Igor przeciw Bizancjum.
Dzięki Rusom nawiązały się tedy stosunki pomiędzy dorzeczem Dniepru a cesarstwem greckiem.
Wpływy chrześcijańskie poczynają skutkiem tego działać, aŜ wdowa po Igorze, Olga (945-964),
zjechała w r. 957 do Konstantynopola i przyjęła tam chrzest - w obrządku grecko-katolickim. (schyzmy
jeszcze nie było). Obstawał jednak przy pogaństwie syn jej, Światosław (964-973), który dwa razy
wyprawiał się na półwysep bałkański (967, 969), dwa razy zdobywał i tracił państwo bułgarskie iv , a
zginął od Pieczyngów (pozyskanych tymczasem przez Bizancjum) podczas przygotowań do trzeciej
wyprawy (973).
Wyprawy Światosława stanowiły pierwsze zetknięcie się Słowiańszczyzny wschodniej z południową;
niosły zaś nadto zarodek zetknięcia i z zachodnią Słowiańszczyzną: Waregowie dowiedzieli się w
Bułgarji, którędy sprowadzano na półwysep bałkański z Zachodu „srebro i konie”. Zainteresowali się
podunajskim szlakiem handlowym, łączącym Europę środkową z półwyspem bałkańskim, i poczęli
badać sprawę, którędy mogliby mieć do tego traktu dostęp od Kijowa. Szlak ów miał kilka odgałęzień ku
północy. Najbardziej wschodnie z nich wiodło przez wąwóz dukielski w Karpatach na ziemię polskiego
ludu Lachów. Siedziby jego, sięgające mniej więcej od Sanu do Strypy i górnego Bugu, stanowiły jakby
5
Zgłoś jeśli naruszono regulamin