Friedrich Wilhelm Nietzsche - O pożytkach i szkodliwosci historii dla życia.pdf - Nietzsche - MKTK

Fryderyk Nietzsche

O pożytkach i szkodliwości historii dla życia

Przedmowa

„Poza tym nienawidzę wszystkiego, co mnie jedynie poucza nie zwiększając mojej

aktywności ani jej bezpośrednio nie ożywiając" 3 '. Są to słowa Goethego i niechaj jako

dobitne ceterum censeo rozpoczną nasze rozważania o wartości historii. Chcemy

mianowicie pokazać, dlaczego pouczenie bez żywej inspiracji, dlaczego wiedza, która

usypia aktywność, dlaczego historia jako zbytkowny nadmiar poznania i luksus

powinna być nam do głębi, wedle słów Goethego, nienawistna - dlatego mianowicie, że

brak nam rzeczy najkonieczniejszych, a zbytek jest wrogiem tego, co konieczne. Rzecz

jasna, potrzebujemy historii, ale inaczej niż potrzebuje jej rozpieszczony próżniak w

ogrodzie wiedzy, gotów patrzeć z wyższością na nasze prymitywne i pozbawione

wdzięku potrzeby i konieczności. Historia jest nam potrzebna do życia i do czynu, nie

zaś, by odwodziła nas na wygodny dystans od życia i czynu lub zgoła upiększała życie

samolubne i czyny tchórzliwe a złe. Chcemy służyć historii, jeśli służy ona życiu: ale

przy pewnej intensywności uprawiania historii i pewnej jej ocenie życie psuje się i

wyrodnieje: widać to po niektórych osobliwościach naszych czasów, a rozpoznanie

tego fenomenu jest dziś konieczne, choć może być bolesne.

Starałem się opisać uczucie, które przysporzyło mi wiele udręk; zemszczę się na nim,

ujawniając je publicznie. Może opis ten skłoni kogoś do deklaracji, że uczucie takie

jemu również nie jest obce, że jednak u mnie wypada nie dość czysto i głęboko ani też

nie zostało wyrażone z należną pewnością i dojrzałością doświadczenia. Tak powie ten

czy ów; większość rzeknie mi, że jest to uczucie opaczne, nienaturalne, wstrętne i

wprost niedozwolone, ba - że w ten sposób sprzeniewierzyłem się potężnej tendencji

historycznej, jaka od dwóch pokoleń zaznacza się wyraźnie wśród Niemców. Cóż, w

każdym razie fakt, że odważyłem się to uczucie odmalować z natury i wystąpić z nim

publicznie, będzie raczej z korzyścią niż ze szkodą dla powszechnych dobrych manier,

ponieważ tym samym daję wielu ludziom sposobność do wygłaszania komplementów

pod adresem wspomnianej tendencji. Sam zaś zyskuję coś, co jest dla mnie jeszcze

cenniejsze niż dobre maniery - szansę, że zostanę publicznie pouczony o naturze

naszych czasów i przywołany do porządku.

Także i to rozważanie jest niewczesne o tyle, że coś, z czego czasy słusznie są

dumne, kultura historyczna, próbuję rozumieć jako szkodę, ułomność i wadę czasów, a

nawet sądzę, że wszyscy cierpimy na trawiącą gorączkę historyczną, i powinniśmy

przynajmniej wiedzieć, iż za nią cierpimy. Skoro Goethe słusznie powiedział, że wraz z

cnotami rozwijamy i nasze błędy, i skoro, jak powszechnie wiadomo, hipertrofia cnoty

- a czymś takim wydaje mi się historyczny zmysł naszych czasów - może doprowadzić

naród do zguby tak samo jak hipertrofia występku, to niechaj będzie mi wolno w ten

sposób rzeczy rozważać. Na moje usprawiedliwienie i to można powiedzieć, że

pożywką owego dręczącego poczucia były przede wszystkim moje własne

doświadczenia, i tylko dla porównania przytaczam doświadczenia cudze, oraz że będąc

dzieckiem dzisiejszych

czasów, mogłem dojść do tak niewczesnych doświadczeń jedynie jako wychowanek

czasów dawniejszych, zwłaszcza greckich. Wszak już z tytułu profesji, jako filolog

klasyczny, mam chyba do tego prawo: gdyż nie wiem doprawdy, jaki sens miałaby

filologia klasyczna w naszych czasach prócz niewczesnego oddziaływania - to znaczy

działania wbrew czasom, a przeto oddziaływania na czasy obecne, w nadziei, że działa

tym samym na korzyść czasów przyszłych.

Popatrz na stado, które pasie się opodal: nie zna ono wczoraj ani dzisiaj, hasa, żre,

odpoczywa, trawi, znowu hasa, i tak od rana do nocy i dzień po dniu, z zachciankami i

niechęciami krótko uwiązanymi u kołka chwili, i dlatego wolne od melancholii i

znużenia. Człowiekowi ciężko na to patrzeć, gdyż pyszni się przed zwierzętami swym

człowieczeństwem, a zarazem zazdrości im szczęścia - jedynym jego pragnieniem

bowiem jest na wzór zwierzęcia nie zaznawać przesytu ani cierpień, a przecież

daremne to pragnienie, bo zarazem człowiek nie chce być jak zwierzę. Zwraca się do

zwierzęcia z pytaniem: Dlaczego nie mówisz mi o swym szczęściu i tylko na mnie

patrzysz ? Zwierze chciałoby odpowiedzieć i rzec: Bierze się to stąd, że zawsze

zapominam, co chcę powiedzieć - ale tymczasem zapomniało już odpowiedzi i milczy,

a człowiek się dziwi.

Dziwi się także samemu sobie, że nie umie nauczyć się zapominania i wciąż ogląda

się na przeszłość: choćby podążał najdalej i najszybciej, łańcuch podąża wraz z nim.

Istny dziw: chwila, nadchodząca w mgnieniu oka, w mgnieniu oka przemijająca,

chwila, która tuż przedtem była niczym i zaraz potem jest niczym, powraca jak widmo

i zakłóca spokój chwili następnej. Ze zwoju czasu odrywa się kartka po kartce,

przepada, ulatuje - i powraca, spada człowiekowi prosto w ręce. Człowiek mówi wtedy:

„przypominam sobie", i zazdrości zwierzęciu, które natychmiast zapomina i dla którego

każda chwila naprawdę umiera, pogrąża się w nocy i mgle i na zawsze gaśnie. Zwierzę

żyje a histor yc z nie: mieści się w teraźniejszości bez reszty, jak liczba całkowita, bez

dziwacznych ułamków, zwierzę nie umie udawać, niczego nie ukrywa i w każdym

momencie ukazuje się jako to, czym jest, może zatem być tylko uczciwe. Człowiek

natomiast zmaga się z wielkim i coraz większym ciężarem przeszłości: garbi się od

tego albo wykoślawia, ciężar utrudnia mu chód niczym niewidzialne, mroczne brzemię,

którego człowiek pozornie może się zaprzeć i którego w kontaktach z bliźnimi nader

chętnie się zapiera: aby wzbudzić ich zazdrość. Dlatego wzrusza go - niczym

wspomnienie utraconego raju - widok pasącego się stada albo tym bliższy jego sercu

widok dziecka, które nie ma jeszcze za sobą nic przeszłego, czego musiałoby się

wypierać, i bawi się w błogim zaślepieniu miedzy opłotkami przeszłości i przyszłości.

Zabawa ta jednak musi zostać zakłócona: dziecko zostaje wyrwane, zbyt wcześnie, ze

stanu niepamięci. Dopiero wówczas zaczyna rozumieć słowo „było", hasło, z jakim

przystępują do człowieka walka, cierpienie i przesyt, aby przypomnieć mu, czym

naprawdę jest jego istnienie - nigdy nie dopełnionym imperfectum. Jeżeli na koniec

śmierć przynosi upragnione zapomnienie, to jednocześnie odbiera teraźniejszość, od-

biera byt i przypieczętowuje świadomość, że byt jest jedynie nieprzerwaną byłością,

rzeczą, która żyje tym, że samą siebie neguje i pochłania, sama sobie przeczy.

Jeżeli szczęście, jeżeli gonitwa za nowym szczęściem w jakimś sensie jest tym, co

żyjących trzyma przy życiu i pcha do życia, to spośród filozofów najwięcej racji ma

bodaj cynik: szczęście zwierzęcia, cynika doskonałego, jest żywym dowodem słuszności

cynizmu. Najmniejsze szczęście, jeśli tylko trwa nieprzerwanie i uszczęśliwia, to bez

porównania więcej szczęścia niż szczęście największe, które zjawia się tylko jako

epizod, poniekąd jak kaprys, szalony wybryk pośród morza zniechęcenia, niedosytu i

wyrzeczeń.

Przy najmniejszym i przy największym szczęściu zaś istotą szczęścia jest zawsze

jedno i to samo: umiejętność zapomnienia albo, mówiąc uczenie, zdolność odczuwania

na sposób ahistoryczny, dopóki szczęście trwa. Kto nie umie przysiąść na progu chwili,

puszczając całą przeszłość w niepamięć, kto nie jest zdolny trwać w miejscu jak bogini

zwycięstwa, nie doznając zawrotu głowy ani lęku, ten nigdy nie dowie się, czym jest

szczęście, a co gorsza nie uczyni nigdy nic, co uszczęśliwia innych. Weźcie przykład

skrajny, człowieka, który nie posiadałby w najmniejszym stopniu siły zapominania,

który skazany byłby na to, by wokół siebie widzieć tylko stawanie się: człowiek taki

nie wierzy już we własne istnienie, nie wierzy już w siebie, wszystko rozpływa mu się

w ruchome punkty i sam się zatraca w tym strumieniu stawania się - jako prawowity

uczeń Heraklita na koniec nie odważy się nawet kiwnąć palcem. Koniecznym

elementem wszelkiego działania jest zapomnienie: tak jak wszelkie życie organiczne

potrzebuje nie tylko światła, ale i ciemności. Człowiek, który chciałby odczuwać tylko

historycznie, byłby jak ktoś zmuszony do powstrzymywania się od snu albo jak

zwierzę, które miałoby żyć tylko z przeżuwania. A więc: można żyć niemal bez

wspomnień, a nawet żyć szczęśliwie, jak dowodzi przykład zwierząt; ale nie można żyć

bez zapomnienia. Albo, by wyrazić się w tej materii jeszcze prościej: istnieje pewien

stopień bezsenności, przeżuwania, zm ysłu histor ycznego, p r z y k tó r ym

żyw a i s t o t a d o z n a j e szkód i w końc u ginie, cz y będzie to cz ło wiek c z y

naród, cz y k u l tu r a .

Aby określić ten stopień, a wraz z nim granicę, jakiej pamięć o przeszłości nie

może przekroczyć, jeżeli przeszłość nie ma się stać grabarzem teraźniejszości, trzeba

by dokładnie wiedzieć, jak wielka jest plast yczność człowieka, narodu czy kultury;

mam na myśli siłę, która sprawia, że coś powstaje i rośnie samo z siebie, która

przekształca samego siebie, przetwarza i wchłania rzeczy przeszłe i obce,

leczy rany, zastępuje to, co utracone, czymś innym, własną mocą odtwarza

strzaskane formy. Są ludzie, którzy siłę tę posiadają w tak małym stopniu, że

wystarczy jedno przeżycie, jeden ból, często tylko drobna krzywda, małe draśnięcie, a

wykrwawiają się bez ratunku; są z drugiej strony tacy, którym najstraszliwsze i

najbardziej okropne niedole życiowe, a nawet własna niegodziwość tak niewiele

mogą zaszkodzić, że pośród tych przypadków lub zaraz potem dochodzą do

znośnego stanu, powraca im swego rodzaju spokój sumienia. Im silniejsze korzenie

ma najbardziej wewnętrzna natura człowieka, tym więcej będzie on sobie przyswajał i

zawłaszczał z przeszłości; najpotężniejszą, najsilniejszą naturę zaś poznać byłoby po

tym, że jej zmysł historyczny, choćby bezmiernie wybujały, nigdy nie mógłby stać się

niebezpieczny i szkodliwy; natura taka całą przeszłość, własną i cudzą, zagarniałaby

ku sobie, wchłaniała i włączała w swój krwiobieg. A czego natura taka nie ujarzmi, o

tym umie zapomnieć; to już nie istnieje, horyzont jest zwarty i gładki, nic nie

przypomina o tym, że poza horyzontem są jeszcze jacyś ludzie, namiętności, nauki,

cele. I jest to powszechne prawo; wszelka żywa istota może stać się zdrowa, silna i

płodna tylko w obrębie horyzontu; jeśli nie zdoła zakreślić wokół siebie horyzontu i

jeśli zbyt jest zajęta sobą, by utkwić wzrok w cudzym horyzoncie, zdąża powolnie

lub gwałtownie ku przedwczesnej śmierci. Pogoda, spokojne sumienie, radosne

działanie, ufne spojrzenie w przyszłość - wszystko to, tak w przypadku jednostki, jak

narodu, zależy od tego, czy istnieje owa Unia, oddzielająca sferę przejrzystą i jasną od

nieprzeniknionego mroku; czy umie się we właściwym czasie zapomnieć i we

właściwym czasie pamiętać; czy siłą instynktu odgadnie się, kiedy trzeba czuć

historycznie, a kiedy ahistorycznie. Zapraszam oto czytelnika, by zechciał

zastanowić się nad twierdzeniem: ahistoryczność i historyczność są dla z dr o wia

jednos tki, n a r o d u i k u l t u r y je d n a k o wo niezbędne.

Na to każdy natychmiast zauważy: historyczna wiedza i historyczne czucie człowieka

może być bardzo ograniczone, jego horyzont ciasny jak horyzont mieszkańca alpejskiej

doliny, sądy jego mogą być niesprawiedliwe, przy każdym doświadczeniu może błędnie

mniemać, iż jemu pierwszemu było ono dane — a mimo tych niesprawiedliwości i błędów

człowiek taki tchnie niezmąconym zdrowiem i krzepą, aż miło popatrzeć; podczas gdy tuż

obok sprawiedliwszy i uczeńszy słabuje i ginie w oczach, ponieważ linie jego horyzontu

wciąż przesuwają się niespokojnie, ponieważ oplatany znacznie delikatniejszą siecią

kryteriów sprawiedliwości i prawdy nie może powrócić do prostych a mocnych chęci i

pragnień. Widzieliśmy natomiast zwierzę, na wskroś ahistoryczne, którego horyzont

ogranicza się niemal do jednego punktu, a które przecież żyje poniekąd szczęśliwie, a

przynajmniej bez przesytu i bez udawania; musimy przeto zdolność do poniekąd

ahistorycznego odczuwania uznać za ważniejszą i pierwotniejszą, ona bowiem stanowi

fundament, na którym w ogóle dopiero może wyrosnąć coś porządnego, zdrowego i

wielkiego, coś naprawdę ludzkiego. Ahistoryczność to jak gdyby atmosferyczna otoczka,

w której powstaje życie, a wraz ze zniszczeniem tej atmosfery zanika. To prawda: dopiero

gdy człowiek myśląc, zastanawiając się, porównując, dzieląc i łącząc ogranicza ten

ahistoryczny żywioł, dopiero gdy wśród tej osnuwającej mgły rozbłyśnie promień

światła, a więc dopiero gdy człowiek potrafi spożytkować przeszłość dla potrzeb życia i

przetwarzać to, co się wydarzyło, znowu w dzieje - dopiero wtedy człowiek staje się człowie-

kiem - ale pośród nadmiaru historii człowiek znowu zanika, i bez ahistorycznej otoczki

nigdy by się nie zaczął i nie odważył się zacząć. Gdzie czyny, których zdołałby dokonać,

gdyby nie zanurzy się uprzednio w oparach ahistoryczności? Albo, porzucając obrazy i

sięgając do przykładu: wyobraźmy sobie człowieka, którego drąży i porywa gwałtowna

namiętność, do kobiety albo jakiejś wielkiej idei: jakże zmienia się jego świat! Patrząc

wstecz, czuje się ślepcem, z boku dobiegają go obce, głuche, puste dźwięki; to, co w ogóle

postrzega, nigdy przedtem nie było tak prawdziwe, tak namacalnie bliskie, barwne,

dżwięczące, rozświetlone, jak gdyby dostępne naraz wszystkim zmysłom. Wszystkie

oceny zmieniły się i straciły wartość; tylu rzeczy nie umie już cenić, bo zaledwie je

odczuwa; zadaje sobie pytanie, czy podobna, by tak długo służył za błazna obcym słowom

i obcym opiniom; zdumiewa się, że jego pamięć obraca się niestrudzenie w kółko, a jednak

jest zbyt słaby i zmęczony, aby odważyć się choć raz wyskoczyć poza zakreślony krąg. Jest

to stan najbardziej niesprawiedliwy, ciasny, niewdzięczny wobec tego, co przeszłe, ślepy na

niebezpieczeństwa, . głuchy na przestrogi: mały wir życia w martwym morzu nocy i

zapomnienia; a przecież ten stan - na wskroś ahistoryczny, kontrhistoryczny - jest źródłem

nie tylko czynów nieprawych, ale także każdego czynu prawego, i żaden artysta nie

stworzy obrazu, żaden wódz nie osiągnie zwycięstwa, żaden naród nie wybije się na

wolność, jeżeli przedtem, pogrążeni w owym ahistorycznym stanie, nie będą tego obrazu,

tego zwycięstwa, tej wolności pragnęli i do nich dążyli. Jeśli ten, kto działa, jest według

słów Goethego zawsze bez sumienia 8 B , to jest też zawsze nieświadomy; zapomina o wielu

rzeczach, by jednej dokonać, jest niesprawiedliwy wobec tego, co jest już za nim, i zna

tylko jedno prawo, prawo tego, co ma się stać. Każdy działający kocha swój czyn

nieskończenie bardziej, niż czyn na to zasługuje; a najlepsze czyny dokonywane są z takim

nadmiarem miłości, że choćby wartość ich skądinąd była niepomiernie wielka, to aż

takiej miłości na pewno nie są warte.

Gdyby ktoś zdołał tę ahistoryczną atmosferę, w której rodziły się wszystkie wielkie

wydarzenia dziejowe, zbadać na wielu przykładach, wywęszyć i odetchnąć nią, może

jako istota poznająca zdołałby wznieść się do stanowiska ponadhistorycznego, które

Niebuhr opisał jako możliwy rezultat rozważań historycznych. „W jednej sprawie

przynajmniej - powiada on - historia, w jasnym i obszernym ujęciu, jest użyteczna:

dowiadujemy się z niej, że również największe i najwznioślejsze umysły rodzaju ludzkiego

nie wiedzą, jak przypadkowo ich oko przybrało tę właśnie formę, dlaczego widzą właśnie

tak, a nie inaczej, oraz domagają się gwałtem, by i inni widzieli tak, a nie inaczej,

gwałtem, ponieważ świadomość ich jest wyjątkowo intensywna. Kto tego nie wie i nie

pojął, w sposób pewny i potwierdzony na wielu przypadkach, ten dostaje się w niewolę

potężnego ducha, który daną formę wypełnia przemożną namiętnością". Stanowisko

takie można nazwać ponadhistorycznym, ponieważ ten, kto je zajmuje, nie mógłby już

odczuwać najmniejszej pokusy dalszego życia i współdziałania w dziejach, a to dlatego, że

rozpoznał, iż warunkiem wszelkich dziejowych wydarzeń jest owa ślepota i

niesprawiedliwość działającego; sam uleczyłby się też z traktowania historii zbyt serio,

albowiem — W odniesieniu do każdego człowieka, każdego przeżycia, wśród Greków czy

wśród Turków, w jakiejś godzinie pierwszego lub dziewiętnastego stulecia - nauczyłby

się odpowiadać na pytanie, jak i po co się żyje. Kto spyta swoich znajomych, czy

chcieliby raz jeszcze przeżyć ostatnie dziesięć albo dwadzieścia lat, łatwo się przekona,

który z nich byłby zdatny do takiego ponadhistorycznego stanowiska: wprawdzie wszyscy

odpowiedzą „Nie!", ale rozmaicie będą owo „nie" uzasadniali. Jedni powołają się na

nadzieję, że „następne dwadzieścia lat będzie lepsze"; to ci, o których drwiąco powiada

David Hume:

Andfrom the dregs of life hope to receiye, What the first sprightly running coułd not gjve.

Nazwijmy ich ludźmi historycznymi; spojrzenie w przeszłość popycha ich ku

przyszłości, dodaje otuchy i zagrzewa do tego, by dalej mierzyć się z życiem, rozpala

nadzieję, że dobre czasy jeszcze nadejdą, że szczęście mieszka za górą, na którą właśnie się

Friedrich Wilhelm Nietzsche - O pożytkach i szkodliwosci historii dla życia.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: