Malbork.pdf

MALBORK

powiat Malbork

zamek wielkich mistrzów,

stolica pañstwa zakonnego

www.arta.olsztyn.pl

Pa³ac Wielkich Mistrzów — widok zza Nogatu

Rzeka Nogat

www.arta.olsztyn.pl

Plan sytuacyjny zespo³u zamkowego wg K. Steinbrechta, 1911 r.

Zamek Œredni i Wysoki — widok zza Nogatu

Z z najlepszych przyk³adów architektury obronno-rezydencjonalnej epoki œredniowiecza. Symbol po-

têgi Zakonu Krzy¿ackiego z najlepszego okresu istnienia pañstwa zakonnego w Prusach, jednego z naj-

bogatszych i najlepiej zorganizowanych pañstw ówczesnej Europy. Pe³na majestatu, olbrzymia, rozci¹g-

niêta wzd³u¿ Nogatu budowla od pocz¹tku budzi³a podziw i respekt. W swojej ponad siedemsetletniej

historii mia³a tak¿e czas — wiek XVIII — kiedy zaniedbana, dowolnie przekszta³cana, mia³a byæ nawet

przeznaczona do rozbiórki, ale te¿ w koñcu tego samego stulecia zaczê³a byæ prawdziwym Ÿród³em fas-

cynacji nie tylko mi³oœników sztuki i historii, ale tak¿e prekursorów ochrony zabytków. To, co dziœ ogl¹-

espó³ zamkowy w Malborku to najwiêksza gotycka twierdza w Europie wzniesiona z ceg³y i jeden

damy, jest w du¿ej czêœci rekonstrukcj¹ gotyckiego za³o¿enia, stworzon¹ przez znakomitych niemieckich

konserwatorów, g³ównie Konrada Steinbrechta oraz polskich naukowców i konserwatorów prowadz¹-

cych odbudowê zamku po ogromnych zniszczeniach II wojny œwiatowej.

Zamek w Malborku wznoszono od oko³o 1274 roku, a od 1309 roku rozbudowywano go z przeznacze-

niem na g³ówn¹ siedzibê w³adz pañstwa krzy¿ackiego. Po roku 1457 sta³ siê jedn¹ z rezydencji polskich

królów, by powróciæ w granice Prus po pierwszym rozbiorze Polski (1772). Nie ominê³y go równie¿ dra-

matyczne wydarzenia pierwszej po³owy XX wieku; Niemcy uwa¿ali go za symbol potêgi i trwania na

Wschodzie, a Polacy za symbol najgorszego ciemiê¿cy narodu. Po II wojnie œwiatowej, uwolniony wreszcie

212 zamek wielkich mistrzów Malbork / Marienburg

Malbork / Marienburg zamek wielkich mistrzów 213

MARIENBURG

komturstwo Malbork

od wp³ywu ideologii, wpisany zosta³ w poczet

kulturowego dziedzictwa Europy i z roku na

rok przyci¹ga coraz wiêksze rzesze turystów,

nie przestaj¹c byæ Ÿród³em fascynacji i miej-

scem badañ naukowców.

www.arta.olsztyn.pl

Zespó³ zamkowy w Malborku tworz¹ trzy

czêœci: Zamek Wysoki— siedziba konwentu

klasztornego, Zamek Œredni — rezydencja

wielkiego mistrza i g³ówny oœrodek pañstwa

zakonnego oraz Przedzamcze — nazywane

Zamkiem Niskim— wielkie zaplecze gospo-

darcze twierdzy. Ka¿da z tych czêœci mia³a

swój w³asny, rozbudowany system obronny,

a ca³oœæ dodatkowo chroniona by³a potê¿ny-

mi, wspólnymi fortyfikacjami.

Warowniê usytuowano na prawym brzegu

Nogatu (wschodniego, deltowego ramienia

Wis³y), uchodz¹cego do Zalewu Wiœlanego.

Miejsce mia³o znakomite walory obronne —

by³ to d³ugi, wyniesiony pas l¹du, otoczony od

zachodu i czêœciowo pó³nocy Nogatem, a od

wschodu rozleg³ymi bagnami. Budowê zam-

ku rozpoczêto po 1274 roku, po st³umieniu

drugiego powstania Prusów. Istnia³ ju¿ wów-

czas — budowany od oko³o 1237 roku — za-

mek mistrza krajowego w pobliskim Elbl¹gu,

a tu, nad Nogat przeniesiono, dzia³aj¹c¹ od

oko³o 1250 roku w dawnej warowni biskupa

Chrystiana, komturiê z Zantyru, le¿¹cego

u ujœcia Nogatu z Wis³y. Do budowy warowni

wykorzystywano nawet budulec z zantyrskie-

go zamku. Pocz¹tkowo Malbork zosta³ siedzi-

b¹ komturstwa, choæ wiele wskazuje na to, ¿e

od pocz¹tku planowano, ¿e bêdzie to najwa¿-

niejszy zamek w Prusach. Pierwszy komtur

Malborka, Dytryk von Regenstein pojawia siê

w dokumentach w 1276 roku. Nazwa Marien-

burg przyjêta zosta³a od imienia Najœwiêt-

www.arta.olsztyn.pl

Zamek wielkich mistrzów — widok zza Nogatu

szej Marii Panny — patronki Zakonu, Malbork jest spolszczonym brzmieniem tej nazwy. Powstaj¹ca przy

budowanym zamku osada, ulokowana po jego po³udniowej stronie, otrzyma³a prawa miejskie w roku

1286 od mistrza krajowego Konrada von Thierberg. W 1309 roku, za czasów wielkiego mistrza Zygfryda

von Feuchtwangena zapad³a decyzja o przeniesieniu siedziby wielkiego mistrza z Wenecji nad Nogat.

Malbork sta³ siê g³ówn¹ siedzib¹ Zakonu Krzy¿ackiego i jednoczeœnie stolic¹ pañstwa, poci¹gnê³o to za

sob¹ ogromn¹ rozbudowê zamkowego za³o¿enia. Od po³owy XIV wieku a¿ do bitwy pod Grunwaldem

(1410) do Marienburga z ca³ej Europy œci¹gali w poszukiwaniu s³awy rycerze na organizowane przez Za-

kon krucjaty, tzw. rejzy na Litwê i ¯mudŸ oraz towarzysz¹ce im wspania³e turnieje rycerskie i biesiady.

Malbork pozosta³ stolic¹ pañstwa zakonnego do wojny trzynastoletniej; w 1457 roku maj¹ce broniæ twier-

dzy wojska zaciê¿ne Zakonu sprzeda³y j¹ polskiemu królowi Kazimierzowi Jagielloñczykowi.

214 zamek wielkich mistrzów Malbork / Marienburg

Malbork / Marienburg zamek wielkich mistrzów 215

W pierwszym etapie budowy warowni, od oko³o 1274 roku do koñca XIII wieku, wzniesiono zamek dla

konwentu, od XVI wieku nazywano go Zamkiem Wysokim, od pó³nocy, na miejscu póŸniejszego Zamku

Œredniego ulokowano du¿e przedzamcze. Zamek pe³ni³ tak¿e funkcjê klasztoru, zatem rozplanowanie

bry³y zamkowej i poszczególnych pomieszczeñ zwi¹zane by³o œciœle z regu³¹ zakonn¹ i oparte na tzw.

modelu zamku konwentualnego. Zgodnie ze specyfik¹ œredniowiecza, zdobi¹ce architekturê polichro-

mie, detale mia³y w wiêkszoœci znaczenie religijne i symboliczne. Zamek za³o¿ono na planie prostok¹ta o-

siono murowane kru¿ganki tylko przy pó³nocnym i zachodnim skrzydle,

na dole wsparto je na cylindrycznych, granitowych kolumnach, górny

poziom pocz¹tkowo by³ drewniany. Zewnêtrzne naro¿a bry³y zamkowej

uzyska³y wie¿yczki, które, spe³niaj¹c funkcje obronno-obserwacyjne,

znakomicie rozbi³y architekturê potê¿nego czworoboku zamkowego,

czyni¹c j¹ bardziej smuk³¹ i finezyjn¹. Zamek otoczono murami z par-

chamem (miêdzymurzem) i fos¹. Fosy zasilane by³y wodami odleg³ego

o 8 km jeziora D¹brówka, z którymi po³¹czone by³y specjalnie przeko-

panym kana³em, poniewa¿ uznano, ¿e nie mo¿na polegaæ na Nogacie,

w którym poziom wody by³ niestabilny. Dziêki tej inwestycji mog³y rów-

nie¿ funkcjonowaæ zamkowe m³yny.

Zwornik z Chrystusem

Z³ota Brama, wejœcie do kaplicy zamkowej

www.arta.olsztyn.pl

Z tego pierwszego etapu

budowy Zamku Wysokiego

najlepiej zachowa³a siê

s³ynna Z³ota Brama —

ozdobny portal wejœciowy

z kru¿ganków do kaplicy

zamkowej. Datowana na

oko³o 1280 rok, jest prze-

piêknym przyk³adem plas-

tyki œredniowiecznej, sw¹

nazwê zawdziêcza bogatej,

z³oto polichromowanej de-

koracji rzeŸbiarsko-malar-

skiej. Brama zosta³a umie-

szczona w g³êbokiej wnêce,

sklepionej krzy¿owo-¿eb-

rowo. Zgodnie z duchem

œredniowiecza, jej dekora-

cja ma g³êbokie znaczenie

symboliczne. Cz³onkowie

konwentu zbierali siê w ka-

plicy na wspóln¹ modlitwê

oœmiokrotnie w ci¹gu jed-

nego dnia. Tyle te¿ razy

przekraczali Z³ot¹ Bramê.

Jej bogata dekoracja mia-

³a przypominaæ, ¿e wiara

w Chrystusa i Koœció³ jest

drog¹ do zbawienia i Króle-

stwa Bo¿ego. Wyobra¿enie

Chrystusa króluje w zwor-

niku sklepienia wnêki, po

Zamek Wysoki, widok od strony Nogatu w paŸdziernikowy poranek

(o wymiarach 51,6 x 60,7 m). Najpierw wzniesiono czworobok murów zewnêtrznych, a nastêpnie do-

budowano do niego poszczególne skrzyd³a. Najwczeœniej wzniesiono skrzyd³o pó³nocne, mieszcz¹ce na

piêtrze kapitularz i kaplicê, potem zachodnie (od strony Nogatu), a w dalszej kolejnoœci po³udniowe.

G³ówn¹ wie¿ê zamkow¹, na planie prostok¹ta, wtopion¹ w dolnej partii w skrzyd³a zamku, usytuowano

przy naro¿u pó³nocno-wschodnim. Wjazd na zamek umieszczono ukoœnie w naro¿u pó³nocno-zachod-

nim. Ten nietypowy, skoœny wjazd badacze t³umacz¹ wzglêdami topograficznymi, chêci¹ zwiêkszenia

obronnoœci zamku przez utrudnienie wjazdu lub po prostu zmian¹ koncepcji planistycznej za³o¿enia.

W tym samym czasie, jeszcze przed 1300 rokiem wybudowano potê¿ne gdanisko — wie¿ê ustêpow¹, pe³-

ni¹c¹ podczas zagro¿enia funkcjê wie¿y ostatniej obrony, do której wyprowadzono z naro¿a po³ud-

niowo-zachodniego d³ugi ganek wsparty na ceglanych, potê¿nych arkadach. Powsta³e skrzyd³a zamko-

we utworzy³y wewnêtrzny, czworok¹tny dziedziniec ze studni¹ po œrodku. W pierwszym etapie wznie-

www.arta.olsztyn.pl

216 zamek wielkich mistrzów Malbork / Marienburg

Malbork / Marienburg zamek wielkich mistrzów 217

www.arta.olsztyn.pl

Decyzja o przeniesieniu stolicy

Zakonu do Malborka — podjêta

w 1309 roku — mia³a podsta-

wowe znaczenie dla dalszej

historii zamku malborskiego.

Do tej pory najwiêkszy z zam-

ków komturskich sta³ siê naj-

wa¿niejsz¹, reprezentacyjn¹

siedzib¹ Zakonu w Prusach,

a przede wszystkim g³ównym

oœrodkiem w³adzy pañstwo-

wej. Spowodowa³o to wielk¹

rozbudowê warowni, zwiêk-

szenie jej obronnoœci i rozbu-

dowê zaplecza gospodarczego.

Przede wszystkim zwiêkszy³a

siê liczba cz³onków konwentu,

zatem jedn¹ z podstawowych

zmian na Zamku Wysokim by-

³o powiêkszenie kapitularza

i przebudowa kaplicy zamko-

wej na g³ówny koœció³ zakon-

ny. Kapitularz, miejsce gdzie

odbywa³y siê coniedzielne ze-

brania konwentu oraz najwa¿-

niejsze — posiedzenia kapitu³y

Zespó³ zamkowy od wschodu, po lewej Zamek Wysoki z wysuniêtym prezbiterium Koœcio³a NMP i wnêk¹ po pos¹gu Madonny

Wjazd na Zamek Wysoki

Gdanisko — wie¿a ustêpowa i ostatniej obrony, widok od po³udnia

bokach przedstawiono sceny z ¿ycia Chrystusa i Marii. W piêknej

archiwolcie portalu umieszczono m.in. przypowieœæ o Pannach

M¹drych i G³upich ( Ewang. wg Mat. , 25, 1–13), czêsty motyw

w sztuce œredniowiecza, bêd¹cy wskazówk¹ na drodze ku zbawie-

niu: ci, co bêd¹ s³u¿yæ Chrystusowi, dost¹pi¹ zbawienia, ci, którzy

zb³¹dz¹, utrac¹ tê mo¿liwoœæ. Tê symbolikê podkreœlaj¹ te¿ umie-

szczone nad Pannami pos¹gi Ecclesii (Koœcio³a) i Synagogi. Ma³o

znanym, intryguj¹cym elementem dekoracyjnym przyziemia

zamku z pierwszej fazy budowy jest tajemnicza p³askorzeŸba na

wewnêtrznej œcianie kru¿ganka, nad wejœciem na schody prowa-

dz¹ce na piêtro reprezentacyjne. Zamkniêta w obrys ko³a, wid-

nieje tu twarz Chrystusa. Prawdopodobnie mia³a symbolizowaæ

przejœcie od profanum do sacrum — od zajmuj¹cej pomieszcze-

nia parteru przyziemnej sfery gospodarczej do sfery duchowej ¿y-

cia klasztornego (fot. na str. 248). Zachowan¹ dekoracj¹ z pierw-

szego etapu budowy jest tak¿e ceglany fryz z motywem trójliœcia

zdobi¹cy ³uk bramy wjazdowej na Zamek Wysoki.

Z³ota Brama, Panny G³upie i Panny M¹dre

218 zamek wielkich mistrzów Malbork / Marienburg

Malbork / Marienburg zamek wielkich mistrzów 219

gatym, piêknym detalem architektonicznym, do-

œwietlono wysokimi ostro³ukowymi oknami, prze-

szklonymi barwnymi witra¿ami. Sklepienie oparto

na s³u¿kach przyœciennych, które zosta³y ozdobio-

ne w wyszukany sposób: pod wspornikami s³u¿ek

stanê³y pos¹gi naturalnej wielkoœci — m.in. 12 Apo-

sto³ów. Pos¹gi oparto na konsolkach z pe³noplas-

10 m

Rzut poziomy Kapitularza (po lewej) i Koœcio³a NMP

na Zamku Wysokim, wg B. Kosiñskiej, 1981 r.

www.arta.olsztyn.pl

Kapitularz — najpiêkniejsze wnêtrze na Zamku Wysokim, zrekonstruowane przez K. Steinbrechta

generalnej Zakonu, powiêkszono i przesklepiono

smuk³ym, trójdzielnym sklepieniem wspartym na

trzech kolumnach. Œciany kapitularza ozdobi³y bar-

wne polichromie przedstawiaj¹ce poczet wielkich

mistrzów Zakonu, a nad wejœciem umieszczono Ma-

donnê z Dzieci¹tkiem na tronie (obecne polichro-

mie — podobnie jak ca³e wnêtrze — s¹ rekonstrukcj¹

z koñca XIX wieku). Wielkim przedsiêwziêciem by-

³a przebudowa kaplicy na Koœció³ NMP, któr¹ prowa-

dzono w latach 1335–1344. Dodatkow¹ przestrzeñ

uzyskano wychodz¹c poza bry³ê zamku na miêdzy-

murze i poza mur obronny. Prostok¹tny rzut koœcio-

³a zamkniêto od wschodu poligonalnym prezbite-

rium. Przestrzeñ we wnêtrzu koœcio³a przekryto

wysokim sklepieniem gwiaŸdzistym, ozdobiono bo-

Koœció³ NMP i Kaplica Œw. Anny, przekrój pionowy

Wnêtrze Koœcio³a NMP zniszczonego w 1945 r., gotycki detal architektoniczny

Krypta grobowa wielkich mistrzów

i sztolnia, w której grzebano ich szcz¹tki,

w „ziemi œwiêtej” przywiezionej z Palestyny

tycznym wyobra¿eniem z³ych mocy. W przebudowie postarano siê zachowaæ pierwotn¹ dekoracjê wnê-

trza. Œciany obiega³ delikatny, koronkowy fryz arkadkowy, zdobi³y je barwne polichromie, z których za-

chowa³ siê m.in. pochodz¹cy z koñca XIII wieku piêkny fragment na œcianie po³udniowej, obok wejœcia

do zakrystii, przedstawiaj¹cy scenê Ostatniej Wieczerzy. Wyj¹tkow¹ ozdobê koœció³ zakonny uzyska³ po

stronie zewnêtrznej prezbiterium: w roku 1340 w œrodkowej wnêce okiennej œredniowieczni artyœci

220 zamek wielkich mistrzów Malbork / Marienburg

Malbork / Marienburg zamek wielkich mistrzów 221

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: