Powstanie styczniowe było zrywem narodowowyzwoleńczym Polaków, który swoim zasięgiem obioł Królestwo Polskie , Litwę , Białoruś i część Ukrainy . Trwało ono około piętnastu miesięcy , a historycy do dziś nie są zgodni w ocenie jego znaczenia . Jednej rzeczy 1863 r. z pewnością nie brakowało: zapału i wiary w zwycięsywo . Liczono na Rząd Narodowy , na dyktatorów powstania , na rewolucyjnych sojuszników w armi rosyjskiej , wreszcie-na wybuch wojny europejskiej . Najgorsze było to, że polski obóz narodowy podzielił się na dwa rywalizujące o władzę ugrupowania : białych i czerwonych . Biali , kierowani przez Andrzeja hrabiego Zamoyskiego i bankiera Leopolda Kronenberga , liczyli na interwęcję państw zachodnich - Francji i Anglii . Chcieli uwłaszczenia chłopów pod warunkiem odszkodowania dla szlachty . Czerwoni , którymi przewodzili : Stefan Bobrowski , Jarosław Dąbrowski , Zygmunt Padlewski , Władysław Sierakowski , dążyli zaś do powstania zbrojnego , chcieli też radykalnie rozwiązać kwestię włościańską poprzez zniesienie pańszczyzny i nadania chłopom ziemi na własność . Rozwój wydarzeń pokazał , że tak naprawdę w powstaniu sprawdzili się jego szeregowi uczestnicy . Przez szeregi powstańcze przewineło się ponad 200.000 ochotników ; jeszcze więcej działało w organizacji narodowej , która miała wszelkie znamiona tajemnego polskiego państwa , w którym świetnie działała powstańcza poczta , policja i sądy , sprawnie ściągano podatki , przeprowadzono aprowizację powstańczych oddziałów . Stefan Bobrowski ( 1840 - 63 ) , działacz stronnictwa czerwonych , który faktycznie kierował powstaniem w jego pierwszych miesiącach . Dzięki niemu powstanie unikneło upadku już na samym początku . Uwikłany przez białych w pojedynek , zginą od kuli hrabiego Adama Grabowskiego Romuald Traugutt ( 1826 - 64 ) był ostatnim dyktatorem powstania . Pomimo że miał świadomość , iż koniec powstania jest tylko kwestią czasu , kierował nim z wielką determinacją . Zorganizował wojsko , zreformował administrację powstańczą , pilnował realizacji dekretu uwłaszczeniowego . Po aresztowaniu przez Rosjan został stracony na stokach Cytadeli warszawskiej . Margrabia Wielopolski , realizując swój plan współpracy z caratem , widział zagrorzenie ze strony patriotycznej radykalnej młodzieży . Z jego inicjatywy władze rosyjskie zarządziły pobór do wojska , aby uniemożliwić wybuch powstania . Na listach rekrutów znalazły się przede wszystkim osoby " politycznie podejrzane " , a termin przeprowadzenia tzw. branki , czyli planowego poboru do wojska , był celowo wyznaczony na styczeń . Młodzierz z miast Królestwa , przede wszystkim z Warszawy , aby uratować się od poboru , w znacznej swej części uciekła do lasów . Warunki surowej zimy stwarzały niebespieczeństwo dla zdrowia i życia ukrywających się . Powstanie rozpoczeło się 22 stycznia 1863 roku .Stefan Bobrowski , najwybitniejszy działacz obozu czerwonych , przekonał Centralny Komitet Narodowy , że powstanie powinno się rozpocząć właśnie w momęcie przeprowadzania branki zarządzonej przez Wielopolskiego. Słabo uzbrojone , nie wyszkolone oddziały polskie przypuściły atak na kilkanaście garnizonów rosyjskich . Często zdarzało się , że sprawozdania nadchodzące z terenu , były nieco przesadzone i upiększone .Na papierze powstańcy mieli znacznie więcej broni i ludzi niż w rzeczewistości .Powstaniu udało się przetrwać 15 miesięcy . Podczas powstania stoczono ponad 1000 bitew i potyczek . Z powodu ogromnej przewagi liczebnej i technicznej armi rosyjskiej , początkowo 100 apotem 170 tysięcy żąłnierzy , zwycięstwa polskie nie miały wpływu na los powstania . NIefortunna wyprawa Apolinarego Kurowskiego na Miechów 17 lutego 1863 r. , w trakcie której jego dwutysięcznyv oddział został rozgromiony , uniemożliwiła utworzenie silnej bazy wojsk powstańczych w woj. krakowskim .Na początku maja oddział gen. Antoniego Jeziorańskiego liczący 740 żołnierzy , odniósł błyskotliwe zwycięstwo w podwójnej bitwie pod Kobylanką . Drugi atak Rosjanie przeprowadzili dysponując przytłaczającą przewagą : pięcioma tysiącami żołnierzy i sześcioma działami .Mimo zwycięstwa , Jeziorański musiał opuścić obuz . Największe zwycięstwo Polacy odnieśli 8-VIII-1863r. w bitwie pod Żyrzynem . Gen . Michał Heydenreich Kruk , zgromadziwszy około 3 tys. partyzantów , przygotował zasackę na kolumne wiozącą pocztę z Warszawy do Lublina . Cała akcja na szosie koło Żyżyna została dobrze przygotowana i przeprowadzona . Partyzanci przechwycili 200.000 rubli. Niedługo potem jednak gen. Heydenreich , ścigany przez wojsko rosyjskie , musiał rospuścić oddział . O sile i długości powstania styczniowego , które mniej lub bardziej wsparło kilkaset tysięcy ludzi , zdecydowało powiązanie walki narodowowyzwoleńczej z najważniejszoł podówczas kwestią społeczną , tj. uwłaszczenie chłopów .Z szacunku strat ludzkich wynika , że około 1000 osób zostało straconych , w więzieniach zmarło kilkuset powstańców, a na polach bitew około 20.000 , około 40.000 zesłano na katorge i wysie- dlono , zaś 10.000 osób wyemigrowało . Razem stanowi to ponad 50000 wobec 4,5 mln. ludności Królestwa Polskiego. Trzeba także pamiętać o powarznych stratach materialnych , spalonych wsiach i miasteczkach , spadku produkcji przemysłowej i zubożenie ziemiaństwa , a także o uszczupleniu polskiego stanu posiadania na kresach wschodnich . W okresie popowstaniowym dokonał się w Królestwie bardzo szybki postęp na drodze kapitalistycznego rozwoju . Powstańcy wprawdzie przegrali , ale nadając chłopom ziemię , przyczynili się do uczynienia ich obywatelami , przygotowali tym samym podstawy rozwoju polskiej świadomości narodowej.
FILMY_krystian