• substancje gorzkie (gorycze – amara),
występują w wielu surowcach roślinnych.
• nie stanowią jednolitej grupy chemicznej
• podstawowa cecha wspólna – silnie gorzki smak
Podział substancji goryczowych:
I.Terpenoidowe:
1)Monoterpeny /C10/ - w tym:
a)irydoidy (typu aukubiny, asperulozydu i werbenaliny) np. loganina
b)sekoirydoidy (rozpowszechnione w rodzinach Gentianaceae i Rubiaceae w postaci glikozydów)
2)Laktony seskwiterpenowe /C15/, przeważnie nie zglikozydowane, rozpowszechnione w rodzinie Compositae, pochodne germakranu, eudesmanu
3)Laktony seskwiterpenowe /C20/
4)Triterpeny /C30/
5)Pochodne pregnanu np. kondurangina
II.Nieterpenoidowe substancje goryczowe:
1)Glikozydy flawonoidowe: naryngenina i neohesperydyna w rodzaju Citrus
2)Alkaloidy np. chinina w Cinchonae cortex
3)Pochodne florogrucyny: humulon i lupulon w Lupulinum
Podział surowców goryczowych uwarunkowany obecnością związków chemicznych towarzyszących goryczom:
1)Amara pura (szczero-gorzkie):
Cinchonae cortex, Centaurii herba, Menyanthidis folium, Gentianae radix, Cnici benedicti herba
2)Amara aromatica (aromatyczno-gorzkie):
Aurantii amari pericarpium, Absinthii herba, Calami rhizoma, Millefolii herba
3)Amara mucilaginosa (śluzowo-gorzkie):
Lichen islandicus, Farfarae folium
Mechanizm działania:
Substancje gorzkie na zasadzie odruchu pobudzają wydzielanie śliny i soku żołądkowego, trzustkowego i żółci
Brak lub niedobór soków trawiennych prowadzi do utraty apetytu, złego trawienia i przyswajania pokarmów.
Stosowane doustnie gorycze zwiększają łaknienie, hamują skurcze głodowe żołądka, ułatwiają trawienie pokarmów; ponadto przyspieszają i regulują przemianę materii (pośrednio stanowią środki wzmacniające); nieznacznie drażnią błonę śluzową przewodu pokarmowego, ale nie pogarszają w istotny sposób już istniejących schorzeń żołądkowych i jelitowych
Zastosowanie :
-Okres rekonwalescencji
-Dzieci
-Osoby starsze z niedowagą i trudnościami w przyswajaniu pokarmów
-W przemyśle spożywczym jako dodatek do napojów i win
Ocena wartości surowców goryczowych:
Ze względu na zróżnicowany charakter chemiczny związków gorzkich stosuje się metodę smakową wg FPIV, określając wskaźnik goryczy (WG), poprzez porównanie smaku badanej próby z wzorcem goryczy (np. brucyną)
Surowce zawierające substancje gorzkie pochodne monoterpenów – irydoidy i sekoirydoidy
Irydoidy (dawniej: pseudoindykany) – zaliczane do monoterpenów heterocyklicznych, zawierających w cząsteczce układ cyklopentano-/c/-piranu; określa się je jako półacetalowe pochodne irydodialu; nazwa irydoidy pochodzi od mrówek Irydomyrex wytwarzających irydodial jako substancję obronną
Irydoidy w zależności od budowy można podzielić na dwie podstawowe grupy:
1)Irydoidy właściwe – zawierające w cząsteczce szkielet cyklopentano-/c/-piranu
2)Sekoirydoidy – zawierające w cząsteczce oprócz piranu sześcioczłonowy pierścień laktonowy
Irydoidy mają charakter alkoholi lub ich glukozydów, kwasów lub ich estrów, laktonów, rzadziej ketonów. Są substancjami ciekłymi lub stałymi występującymi w formie bezpostaciowej lub krystalicznej, wrażliwymi na działanie kwasów i zasad, tlenu powietrza i podwyższonej temperatury, w środowisku kwaśnym hydrolizują do barwnych związków o charakterze soli piryliowych
Irydoidy stanowią grupę związków o dość szerokim zakresie działania. Posiadają właściwości antybiotyczne (aukubigenina, nepetalakton), przeciwzapalne (harpagozyd), hipotensyjne (oleoeuropeina), diuretyczne, uspokajające (walepotriany), oraz gorzki smak
Występują głównie w roślinach dwuliściennych, szczególnie w rodzinach
Gentianaceae, Menyanthaceae, Scrophulariaceae, Valerianaceae, Labiateae, Verbenaceae, Oleaceae
Surowce, w których substancjami gorzkimi są irydoidy właściwe
Menyanthidis folium- liść bobrkaMenyanthis trifoliata- bobrek trójlistny
Menyanthaceae - bobrkowate
Amara pura
irydoidy: loganina;
sekoirydoidy: foliamentyna, mentiafolina,
swerozyd, dihydrofoliamentyna;
garbniki, fenolokwasy, flawonoidy:rutyna,hyperozyd;
alkaloidy : gencjanina
lek gorzki pobudzający apetyt i wydzielanie soku żołądkowego;
izolacja loganiny,
w bulimii i anoreksji
Centaurii herba - ziele tysiącznikaErythrea centaurium- tysiącznik pospolity
Gentianaceae- goryczkowate
sekoirydoidy:gencjopikryna C, erytrocentauryna (+glikozyd), swerozyd, swercjamaryna;
alkaloidy: gencjanina;
flawonoidy,
triterpeny,
fenolokwasy,
fitosterole
pobudza łaknienie i perystaltykę;
krótkotrwale hipotensyjne; p/robaczo (ludowe)
Gentianae radix - korzeń goryczkiGentiana lutea - goryczka żółta
sekoirydoidy: gencjopikryna C,
zw. pokrewne amarogentyny, amaropaniny i amarosweryny, gencjopikrozyd;
alkaloidy :gencjanina;
poch.ksantonu: gentyzyna, izogentyzyna;
cukrowce o gorzkim smaku: gencjanoza, gencjobioza
szczerogorzki, pobudza łaknienie, wydzielanie soku żołądkowego,
żółciopędny, żółciotwórczy;
•Monoterpeny są zbudowane z dwóch reszt izoprenowych, natomiast szkielet seskwiterpenów tworzą 3 reszty izoprenowe (czyli 1,5 cząsteczki monoterpenu) /sesqui=półtora/
•Do seskwiterpenów należą węglowodory alifatyczne, alicykliczne oraz ich tlenowe pochodne (alkohole, aldehydy, kwasy, ketony, laktony)
•Seskwiterpeny wchodzą w skład olejków eterycznych, oraz lotnych frakcji żywic
•Często spotykane układy: bisabolanu, gwajanu, germakranu i eudesmanu; odwodorniony układ gwajanu posiadają azuleny – posiadają one regularną budowę izoprenoidową i są zaliczane do seskwiterpenów
•Najbardziej pierwotnym układem od którego wywodzą się laktony seskwiterpenowe jest układ germakranu, który przekształca się w dwa dalsze podstawowe układy laktonów seskwiterpenowych – eudesmanu i gwajanu
•Spośród działań biologicznych na uwagę zasługuje działanie przeciwnowotworowe niektórych laktonów seskwiterpenowych wykazywane in vitro i in vivo; ponadto charakterystyczny jest bardzo gorzki smak – zaliczane do substancji goryczowych
Absinthii herba -ziele piołunuArtemisia absinthium- bylica piołun
Compositae- złożone
laktony seskwiterp. typu gwajanu (artabsyna, absyntyna anabsyntyna),
olejek (tujol, tujon, felandren, pinen, bisabolen),
po destylacjiartabsyna i absyntyna przekształcają się w zw. proazulenowe- chamazulen, dihydrochamazulen
kw. chamazulenowy,
seskwiterp. monocykliczne (pelanoidy)
kw. bursztynowy, jabłkowy,
garbniki
aromatyczno-gorzki,
pobudza łaknienie, wydzielanie soku żołądkowego, trzustkowego, żółci;
poprawia wchłanianie z p pokarm.
alkoholowy wyciąg p/robaczo;
preparat Artemisol- we wszawicy
tujon- ograniczone zastosow. do wewn.- działa toksycznie na OUN i nerki
Millefolii herba- ziele krwawnikaAchillea millefolium -krwawnik pospolity
Compositae - złożone
Amara aromatica
olejek (chamazulen, borneol, tujon, cyneol),
achileina - glukozyd cyjanogenny,
laktony seskwiterp. - achillina,
glikozyd apigeniny i luteoliny,
cholina
aromatyczno-gorzki; w zaburzeniach trawiennych, niezytach żołądka
w schorz. wątroby,
pomocniczo p/krwotoczny, zewnętrznie p/zapalny, gojący rany, oparzenia,
rozkurczająco, wiatropędnie
Cnici benedicti herba- ziele drapaczaCnicus benedictus- drapacz lekarski
laktony seskwiterp. : knicyna, knicynolid, benedyktyna,
zw. poliinowe,
olejek,
lignany o char. laktonów,
sterole,
sole magnezowe i potasu
szczerogorzki,
pobudza łaknienie, wydzielanie soków trawiennych,
działanie antybiotyczne, moczopędne,
reguluje przem.materii i uzupełniającym organizm w mikroelementy
odtruwa, oczyszcza,
w schorz. skóry na tle metabolicznym
Taraxaci radix- korzeń mniszkaTaraxacum officinale-mniszek lekarski
laktony seskwiterp. poch.eudesmanu - tetrahydrowidentyna B,
poch. germakranu,
triterpeny: b-amyryna, taraksasterol tarakse...
anitka3006