W 9 Czynniki niszczące
1 – ruchy masowe grawitacyjne
2 - oddziaływanie wody ; przeobrażonej w lód
3 - wiatr
4 – wietrzenie , erozja
Ad 1 – nachylenie stoku – graniczneie to 45 stopni – granica między ruchami masowymi a obrywami. Powyżej 45 stopni obrywy skalne. Poniżej – ruchy masowe – przekroczony kąt naturalnego zsypu skały
- gdy woda dostaje się do osaduà ruchy masowe; spełzywanie gruntu; w klimacie umiarkowanym zwietrzelina i grunt – spełzauje kilka zm. I rok.
- W klimacie polarnym – spełzywanie to soliflukcja – jęzory soliflukcyjneà pod cienką warstwą gruntu jest wieczna zmaezlina i podchodzi w górę . lód i śniegà dużo wody à tam gdzie nachylenie gruntu tam spełza
- Tam gdzie nachylenie większe od 45 stopni tam obrywy skał
- W alpach MURY – spływanie nasączonej wodą zwietrzeliny; gwałtownie powstają rynny korazyjne – zagłębienia; stożki napływoweà jeziora zaporowe
Ad 2 – woda zgromadzona w oceanie. 97,4 % wody słonej; 2,6 % wody słodkiej, 2% obszary polarne; 0,6% woda gruntowa ; 0,02% rzeki i jeziora, 0,002 organizmy
- rzeki – największe działanie . lodowceà formują doliny
ad 3 – różnice ciśnień
Ad4 – mechaniczne, chemiczne, woda rozpuszcza tam skałę wapienną; czerwone gleby – efekt wietrzenia chemicznego; biochemiczne; biomechaniczne; rozpychanie skał przez korzenie roślin. Wietrzenie krasu.
Klimat tropikalny – wietrzenie chemiczne
Naturalny obieg skał w przyrodzie
- procesy magmoweà górotwórczeà bazalt; granit (magma wolno wypływa)à bazalt – szybkie wydostawanie się magmyàskały się niszczą; powstanie np. piaskowiec (rozdrobniona skała kwarcowa); zlepieńce, wapienie; skały metamorficzneà magmowe- przeobrażone wskutek temperatury, ciśnienia; z granitu à gnejs; ił, mułà iłowiec, mułowiecà + ciśnienie to skała zmienia się w łupek (stwardnieje).Metamorfizmà wciągnięcie skał w głąb ziemi.
- bieg środkowy – erozja, osady, możliwość transportowa
- źródło
- w suchym i ciepłym powietrzu à więcej wilgoci może się zmieścić
- wisłaà źródło to à Barania Góra
górny bieg
- duży spadek rzeki; duża siła erozyjna; niesie duże głazy; rzeka się wcina; największa siła nośna
bieg środkowy
- mniejszy spadek; erozja, więcej dopływów, siła transportowa
bieg dolny
- erozja ; spadek niewielki ale akumulacja jest największa, siła transportowa najmniejsza
Dolinę rzeczną kształtuje erozja wgłębna i boczna
- typy dolin rzecznych
- słaba erozja boczna i wgłębnaà dolina nieckowata
- taras rzeczny – dolina płaskodennaà słaba erozja denna
- dolina V- kształtna – silna erozja wgłębna – w klimacie suchym powstaje dolina kanionu
- dolina wciosana – V – kształtna ; głębsza à kanion w klimacie suchym; głębszy; mocniejszy (słaba erozja boczna)
- silna erozja boczna a słaba wgłębnaà rzeka wcina się mocnoà jar
- nizinyà rzeka ma tendencję do meandrowania
- rzeka wykręca się ; brzeg jeden jest podcinany (osad wymywany) a drugi brzeg jest budowany (osad akumulowany)à przemieszczanie rzeki w dolinie
- Kongo – rzeka typu warkoczowego
- Delty
- Estuarium – ujście lejkowate
- Okaranga – rzeka w Botstwanie – nie dopływa do morza tylko powstaje delta śródlądowa i rzeka kończy bieg na lądzie
- Sedymentacja – w dolnym odcinku – piaski; w wyższych odcinkach – żwir, piaski gruboziarniste, głazy , otoczaki
- Stalaktyt – na górze
- Stalagmit – na dole
- Połączenie to stalagnat
- Wywierzysko – tu ze skały wypływa woda
- Ponor – tu woda ginie
- Powierzchniowe niszczenie skał węglanowych
- Dolina- duży lej krasowy
- i poljeà b. duża dolina – płaski obszar; CaCO3 usunięty
Wodospady
1 – niagara – odporne skały na górze a nieodporne na dole; woda spływa i próg się cofa
2 – kaskadowe – gdzie różnice odporności są niewielkie; skały i progi tektoniczne
3 – dolin zawieszonych –tam gdzie były lodowce
robe18