Antropologia życia. Antropologia śmierci.PDF

Antropologia życia. Antropologia Śmierci. Zagęszczanie życia.

«Anthropology of life. Anthropology of death. To Condense Life.»

by Zbigniew Benedyktowicz

Source:

Contexts (Konteksty), issue: 01 / 2005, pages: 35, on www.ceeol.com .

Polska Sztuka Ludowa

K ONTEKSTY

♦

ANTROPOLOGIA KULTURY

♦

ETNOGRAFIA

♦

SZTUKA

♦

2005 rok LIX nr 1 (268). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł

INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, FUNDACJA KULTURY

SPIS TREŚCI

Z BIGNIEW B ENEDYKTOWICZ Antropologia życia. Antropologia śmierci.

Zagęszczanie życia ............................................................... 3

DOKTORAT HONORIS CAUSA PETERA BROOKA

NA UNIWERSYTECIE ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU,

6 MARCA 2005 .

A NTONI S MUSZKIEWICZ Decani Oratio..................................................................... 7

Uchwała Senatu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza

w Poznaniu z dnia 22 marca 2004 roku w sprawie nadania

tytułu doktora honoris causa Peterowi Brookowi............. 8

D OBROCHNA R ATAJCZAKOWA „Pomiędzy”. Twórczość Petera Brooka.

Promotoris Laudatio ............................................................ 9

G EORGES B ANU Zagęszczać życie. Być sprawiedliwym.

W hołdzie Peterowi Brookowi........................................... 12

Z BIGNIEW O SIŃSKI W teatrze niektórzy świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr

Petera Brooka.

Opinia w sprawie nadania Panu Peterowi Brookowi tytułu

doktora honoris causa....................................................... 15

J ÓZEF T OMASZ P OKRZYWNIAK Obywatel świata.

Opinia w sprawie nadania Panu Peterowi Brookowi tytułu

doktora honoris causa ................................................. 19

P ETER B ROOK Pokarm. Obietnica sensu. Zatrzymany zegar.

Wystąpienie z okazji przyznania doktoratu honoris causa

przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu,

6 marca 2005..................................................................... 23

P ETER B ROOK Całe życie chciałem opuścić teatr...

Zapis ze spotkania z Peterem Brookiem – Teatr Polski

w Poznaniu,

6 marca 2005 r................................................................... 25

P ETER B ROOK Tierno Bokar ..................................................................... 26

M ARIE -H ÉLÈNE E STIENNE O Tierno Bokarze .............................................................. 27

Fragment spektaklu Tierno Bokar....................................................................... 28

Dlaczego pan podróżuje?...

Zapis spotkania z Peterem Brookiem w Teatrze Polskim we

Wrocławiu, przed próbą spektaklu Tierno Bokar

prezentowanego na zaproszenie Ośrodka im. Jerzego

Grotowskiego..................................................................... 29

M ACIEJ R O ż ALSKI Czym jest prawda – o spektaklu Tierno Bokar

Petera Brooka .................................................................... 33

K RYSTYNA D UNIEC Doświadczenia Petera Brooka........................................... 39

FILOLOGIA KLASYCZNA, HISTORIA I ANTROPOLOGIA

J AMES R EDFIELD Filologia klasyczna i antropologia

Przełożyła Katarzyna Przyłuska.......................................... 42

Y ANNIS P APADOPOULOS Potrójny logos mitycznego Sfinksa lub zagadka

psychologicznych rozstajów.

Przełożyła Katarzyna Przyłuska.......................................... 51

D ARIUSZ C ZAJA Guzik z historii? Dylematy współczesnej historiografii ..... 58

ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. SZTUKA I ŚMIERĆ

A LDONA M ICKIEWICZ Dwa cynowe naczynia i inne przedmioty.......................... 69

N INA K IRÁLY Ars Poetica Tadeusza Kantora............................................ 77

T ADEUSZ K ANTOR Mówić wtenczas o śmierci było nietaktem.

Sztuka jest bliska śmierci................................................... 84

J ACEK L EOCIAK Spotkanie z trupem: sekcja zwłok..................................... 88

J ACEK L EOCIAK Spotkanie z trupem. Aneks

K ONSTANTIN B IEBL Sekcja zwłok ...................................................................... 102

G OTTFRIED B ENN z Wierszy zebranych (1912-1920) Mały Aster, Narzeczona

Murzyna, Requiem, Piękna młodość, Krążenie..................... 102

S TANISŁAW G ROCHOWIAK Lekcja anatomii (Rembrandta), Portretowanie umarłej,

Rozbieranie do snu .............................................................. 103

J EAN C LAIR O plugastwie w sztuce dzisiejszej – fragmenty książki De

Immundo ........................................................................... 105

B O Ż ENA S TOKŁOSA Ciało i sztuka..................................................................... 112

DOM – PORTRET ARTYSTÓW WE WNĘTRZU

M AREK J ANCZYK , I WONA Ś WIĘCH Dom artysty. Słowa i obrazy.............................................. 115

W OJCIECH P RA ż MOWSKI Miejsca i duch miejsc – podróż po Polsce śladami

Pornografii Witolda Gombrowicza ..................................... 122

Z BIGNIEW B ENEDYKTOWICZ Polacy, Polacy – antropologia wizualna i portrety

wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego ........................... 129

Z BIGNIEW B ENEDYKTOWICZ To nie stało się dzisiaj – Rozmowa z Krzysztofem

Gierałtowskim na wystawie Twarz jako znak ..................... 135

J AN S TRZELECKI Z zapisków, listów, notatek. Szwecja ................................. 151

Noty o autorach ................................................................ 157

Summaries......................................................................... 161

Contents............................................................................ 167

gęszczanie życia – to trzy tematy wyłaniające

się z tekstów tego numeru. Pierwszy z nich do-

chodzi do głosu za sprawą „antropologicznego”,

„transkulturowego” teatru Petera Brooka. W pierwszej

części zgromadziliśmy bowiem teksty, laudacje i wypo-

wiedzi z uroczystości nadania doktoratu honoris causa

Peterowi Brookowi przez Uniwersytet im. Adama

Mickiewicza w Poznaniu, zapisy ze spotkań z Peterem

Brookiem w Poznaniu i we Wrocławiu, teksty związa-

ne z prezentacją jego sztuki Tierno Bokar w Teatrze

Polskim we Wrocławiu. Właśnie ze względu na ten an-

tropologiczny rys wszechstronnej, wielorakiej twórczo-

ści Brooka (teatr, film, opera, pisarstwo) w pełni świa-

domie, wiedząc, że część tych tekstów ukaże się także

na łamach innych, fachowych teatrologicznych czaso-

pism postanowiliśmy je tu zamieścić. Uznaliśmy, że nie

tylko ze względu na wcześniejszą obecność autora, je-

go dokonań omawianych na tych łamach w numerach

teatralnych, 1 „Konteksty” są miejscem szczególnie

predestynowanym by raz jeszcze je tutaj zgromadzić

i przywołać 2 . Teatr Brooka, to nie tylko „teatr podszy-

ty antropologią” ale wypływający z samego sedna an-

tropologicznego doświadczenia. Doświadczenia „po-

między”, jak ujęła to autorka promocyjnej laudacji

prof. Dobrochna Ratajczakowa śledząc i drążąc różne

wymiary owego pomiędzy, począwszy od topografii

miejsca działań Petera Brooka i założonego przezeń

Międzynarodowego Ośrodka Poszukiwań Teatralnych,

teatru Bouffes du Nord, położonego pomiędzy dwor-

cami Wschodnim i Północnym (Gare du Nord i Gare

de l’Est) „w dzielnicy o ciemnym kolorze skóry”, „znaj-

dującym się zatem pomiędzy miastem świateł (Paryż)

a dalekim od rozświetlenia życiem emigrantów” aż po

istotę tych poszukiwań: „«Pomiędzy» współczesnego

teatru nie ogranicza się tak, jak dawniej, do egzysten-

cji między widownią a sceną, między sztukami a two-

rzywami, życiem prawdziwym a teatralną fikcją. Dziś

terytorium «pomiędzy» jest rozległe. Obejmuje czasy

i przestrzenie – egzystencjalne, społeczne, kulturowe,

które stabilizują różne znaki i ich różne znaczenia –

sięga po miasta, narody i kraje.” Obok podobieństwa

wspólnie dzielonego z antropologią doświadczenia

„pomiędzy”, z motywami podróży, spotkania, interet-

nicznego, inter – i transkulturowego dialogu, tak cha-

rakterystycznymi dla poszukiwań, działań i twórczości

Brooka jeszcze jedno doświadczenie wydaje się być po-

dobne, znaczące i istotne. Dylemat i tęsknota nieobca

antropologom (także zaznaczająca się już i na tych ła-

mach): uprawiać swoją dziedzinę poza swoją dziedzi-

ną, wychodząc poza jej zwyczajową, uznaną dyscypli-

nę, poza jej skostnieniem, ograniczeniem, uprawiać

„antropologię poza antropologią”, „teatr poza te-

atrem”. Zwrócenie się ku życiu. Przekonanie, że jak

prawdziwe życie jest „gdzie indziej”, tak prawdziwa an-

tropologia jest „poza antropologią”, prawdziwy teatr

„poza teatrem”. „Całe życie chciałem opuścić teatr” –

ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ

Antropologia życia.

Antropologia śmierci.

Zagęszczanie życia

wyznaje Brook – „Chyba nigdy nie wierzyłem w to, że

teatr miałby w sobie cokolwiek interesującego, gdyby

nie był nierozłączny od życia. Ciągle powtarzam, że nie

lubię teatru. Przyciąga mnie praca z innymi ludźmi,

praca umożliwiająca pójście dalej, niż jest to możliwe

w codziennym życiu. Interesują mnie i poruszają wy-

darzenia teatralne, w których to, co zostaje pokazane,

głęboko mnie dotyczy. Nie interesuje mnie chodzenie

do teatru dla samego teatru. Zawsze wolałem film al-

bo kolację z przyjaciółmi. Teatr jest polem życia”.

Zagęszczanie życia – (jakże przypominające antro-

pologiczną tęsknotę za „gęstym opisem”) to cytat

z laudacji prof. Georgesa Banu, który upatruje w tym

istotę i siłę teatru Brooka: „Starał się zawsze «zagęsz-

czać» życie – to według niego definicja teatru – aby

zintensyfikować, doprowadzić je podczas przedstawie-

nia do drugiego poziomu, bardziej stężonego i innego.”

Sytuacja jaką niesie współczesne „życie” (współczesny,

pełen „życia” teatr „krytyczny”, „sztuka krytyczna” –

żeby użyć tu naszych lokalnych określeń) wydaje się

być bardziej skomplikowana. Bo przecież Brook nie

opuścił teatru, uprawia go nadal, na przekór modom

i współczesnym trendom w ustawicznym dialogu z tra-

dycją, nadal używając środków teatralnych. Mistrzow-

ski obserwator życia, twórca niezapomnianego filmo-

wego Moderato cantabile w swym ostatnim spektaklu

Tierno Bokar niemal ostentacyjnie buduje swój teatr,

swoją teatralną opowieść, niczym tradycjonalista,

„anachronicznie” w mistrzowski sposób operując tra-

dycyjnymi prostymi środkami (światło, nastrój, rytm,

muzyka, gest, pauza, milczenie) buduje teatr ascetycz-

ny, czysty, poruszający, który przemawia ciszą i milcze-

niem. Teatr który ożywia tajemnicę godności życia

ludzkiego. Ostentacyjny i prowokacyjny niemal jest tu

wybór samego tematu: historia życia świętego męża Is-

lamu, przedstawiciela, mistrza duchowego tradycji su-

fickiej, jego poszukiwań religijnych, drogi do Boga,

drogi do Prawdy, kontemplacji obecności Boga w życiu

człowieka. Wszystkie te tematy idą pod prąd i na prze-

kór powszechnym, potocznym tendencjom i stereoty-

pom współczesnego życia – już samo sięgnięcie do tra-

dycji Islamu, wydobycie jego głębi duchowej przeczyć

A ntropologia życia. Antropologia śmierci. Za-

Zbigniew Benedyktowicz

♦

ANTROPOLOGIA ŻYCIA. ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA

może modnym i skrajnym tezom o nieprzejednanej

przepaści i wojnie światów – Chrześcijańtwo (Zachód)

i Islam. „Czy może pochodzić coś dobrego z Islamu?”

stawia przed nami swoje pytanie Brook, w którym mo-

żemy słyszeć echo chrześcijańskiego, ewangelicznego

pytania „Czy może pochodzić coś dobrego z Galilei”.

W Tierno Bokarze Brooka chrześcijaństwo przeglądać

się może w zwierciadle islamu. Tak samo pytania

o prawdę we współczesnym postmodernistycznym

świecie „wielu prawd”, relatywizmu i zwątpienia w ist-

nienie prawdy, pytania o znaczenie i wagę doświadcze-

nia religijnego w życiu człowieka stawiane tym spekta-

klem współczesnemu areligijnemu światu, pytania

o przemoc, otwartość i tolerancję, o doświadczenie

obecności pierwiastka boskiego w prostocie życia reli-

gijnego – wszystko to wydaje się być ostentacyjną pro-

wokacją. Także i pod względem teatralnym Tierno Bo-

kar Brooka, mający w sobie coś z Mędrca Nathana ,

i gdy idzie o nastrój coś z Czechowa, grany na jednej

strunie, wydaje się być anachroniczny, idzie także pod

prąd współczesnych tendencji w teatrze, nie tylko, że

nie stosuje żadnych efektów specjalnych, i chociaż po-

wiedziało się już, że operuje tradycyjnymi środkami, to

trzeba by powiedzieć, że jest w gruncie rzeczy ateatral-

ny. Teatr Brooka w Tierno Bokarze ostentacyjnie prze-

mawia ściszonym głosem. Działania tego mistrza ciszy

i milczenia w dochodzeniu, podchodzeniu do życia,

„zagęszczaniu życia”, ożywiania w teatrze tajemnicy ży-

cia mogłyby stanowić metodologiczny wzór dla antro-

pologii jakkolwiek by jej nie nazwaliśmy: społecznej,

zaangażowanej, czy tej skierowanej i zwracającej się ku

życiu. Wystarczyłoby zamienić słowo teatr na słowo

antropologia w wypowiedzi Brooka, by uzyskać choć

cząstkę tego wzoru: „Teatr istnieje, by poddawać

w wątpliwość wszystkie przyjęte przekonania. Dyspo-

nuje najlepszymi sposobami atakowania tabu i przeła-

mywania barier. Należą do nich skandal, przemoc

i drwina. Ale nie dziś. Już nie. ‘Szokujące efekty’ już

nas nie szokują – tak bardzo zbliżyły się do codzienne-

go życia, że zmieniły się w coś całkiem zwyczajnego.

Dziś nasza pilna potrzeba polega na czymś innym – na

tym, by uchwycić ulotny obraz tego, co utraciliśmy

w naszym własnym życiu. Teatr może nam dostarczyć

ulotnego smaku dawno zapomnianych jakości.”

W drugiej części numeru dochodzi do głosu drugi

temat: antropologia śmierci za sprawą tekstów Tade-

usza Kantora na temat „teatru biednego”, „teatru

śmierci”, zapisu niepublikowanych rozmów z Kanto-

rem Niny Király, autorki tekstu Ars Poetica Tadeusza

Kantora, oraz tekstów Jacka Leociaka Spotkanie z tru-

pem: sekcja zwłok , Aldony Mickiewicz, podejmującej

temat Vanitas , przemijania, z którym ma do czynienia

artysta malarz: „Czy malarz wpatrujący się przez wiele

miesięcy w ułożone przez siebie przedmioty-modele

uzyskuje jakąś szczególną o nich wiedzę? Czy wie-wi-

dzi więcej niż posługujący się nimi na co dzień ludzie?

Czy poza zrozumieniem relacji przestrzennych, stosun-

ków wielkości, rozłożenia świateł i cieni, objawia mu

się jakaś inna tajemnica?

Najbardziej przejmujące doświadczenie to dokonu-

jący się dosłownie na oczach rozpad materii. Kwiaty

więdną, mięso się psuje, draperia wiotczeje i płowieje,

kości pokrywają się pleśnią a skrzydła rozpadają

w proch. Bywa, że ów rozpad dokonuje się niejako tak-

że w procesie patrzenia. Oto oko nawykłe do zagłębia-

nia się w szczególe, a potem w szczególe szczegółu tra-

ci ogląd całości, gubi dystans, niejako «babra» się

w mięsie materii. Na ostatnich obrazach holender-

skiego malarza Dicka Keta (1902-1940) przedmioty

zdają się rozsypywać, rozpadać, zamieniać w popiół

i truchła, powracając jakby do stanu materia prima.

Rozsmakowaniu w materii towarzyszy doświadcze-

nie jej nieuchronnego rozpadu, kruchości a zarazem

przekorna i naiwna chęć ocalenia. Na niezliczonych

obrazach z motywem Vanitas przestroga Eklezjasty ‘ va-

nitas vanitatum et omnia vanitas’ wydaje się raczej czu-

łą skargą, cichym opłakiwaniem śmiertelności tego

świata. Malarze sławią kruche piękno tym mocniej, że

za chwilę nastąpi upadek, rozkład, rozsypywanie się

w proch.

Ocalić, ocalić choćby szczątki, zamknąć je w obra-

zie niby w prywatnym relikwiarzu, gdzie jakieś resztki,

strzępy materii podniesione do szczególnej godności

zaspokajają ludzką potrzebę patrzenia, dotykania,

zmysłowego kontaktu ze świętością. W Santa Maria

della Scala w Sienie przechowywany jest misterny ba-

rokowy relikwiarz chroniący ‘fragment płaszcza Matki

Bożej’ z dziurą pośrodku. Materii tam tylko tyle by

opowiedzieć raczej o nieobecności i braku. Pochylanie

się nad rzeczami, kontemplowanie ich materialności,

bezwładu, dziwnego trwania (‘...gdy rzeczy trwają, my

szukamy trwania’ - jak powiada R.M. Rilke) rzeczywi-

ście chyba bardziej niż malowanie innych motywów

przykuwa malarza do materii. Przemawiające z nisko-

ści rzeczy snują swą opowieść o przemijaniu, ale także

o powabie zmysłów.”

Zamieszczamy również fragmenty książki Jeana

Claira De Immundo : O plugastwie w sztuce dzisiejszej ,

jak nazwaliśmy tę część rozważań autora na temat

sztuki współczesnej: „Wydaje się, że współczesna twór-

czość artystyczna gra w całkiem innym rejestrze. Nie-

smak zastąpił smak. Wystawianie na pokaz i bezczesz-

czenie ludzkiego ciała, poniżanie jego funkcji i wyglą-

du, morphings i deformacje, okaleczenia i samookale-

czenia, fascynacja krwią i wydzielinami ciała z ekskre-

mentami włącznie, koprofilia i koprofagia – (…) sztu-

ka oddaje się dziwacznym obrzędom, a plugastwo

i ohyda piszą nieoczekiwany rozdział w historii zmy-

słów (…). Nigdy dotąd twórczość artystyczna nie była

równie cyniczna i nie ocierała się do tego stopnia

o skatologię, nieczystość i brudy. Nigdy też – co jesz-

cze bardziej zbija z tropu – nie była tak ceniona przez

instytucje, zupełnie jak w dawnych pięknych czasach

sztuki oficjalnej. Bardziej niepokojąca od fabrykacji

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: