ewolucja-mysli-feministycznej.pdf

(136 KB) Pobierz
Temat mojego eseju stanowi kwestia ewolucji myśli feministyczne
Tomasz Rejmanowski, Ewolucja myśli feministycznej na przestrzeni wieków, www.escapemag.pl
Tomasz Rejmanowski
EWOLUCJA MYŚLI FEMINISTYCZNEJ
NA PRZESTRZENI WIEKÓW
1
386771885.001.png
Tomasz Rejmanowski, Ewolucja myśli feministycznej na przestrzeni wieków, www.escapemag.pl
Temat mojego eseju stanowi ewolucja myśli feministycznej na przestrzeni wieków –
poczynając od pierwszych głosów dotyczących problematyki nierówności płci
w starożytności, a kończąc na wyzwaniach, jakie stawia się przed nurtem feministycznym
w XXI wieku.
Zacznę jednak od przedstawienia źródłosłowu terminu „feminizm” oraz tego, co
rozumie się poprzez to pojęcie.
Termin „feminizm” pochodzi od łacińskiego słowa femina , co znaczy <kobieta>.
Poprzez to określenie rozumie się ruchy społeczno – polityczne, mające na celu
równouprawnienie kobiet we wszystkich dziedzinach aktywności ludzkiej. Feminizm
interpretuje rzeczywistość społeczną w trzech aspektach: intelektualnym (gdzie status kobiety
zdeterminowany jest wyłącznie przez czynniki kulturotwórcze – T.R.), emocjonalno –
oceniającym (gdzie akcentuje się niezadowolenie z istniejących stosunków społecznych
dyskryminujących kobietę oraz jej pozycję i rolę w społeczeństwie – T.R.), a także
w aspekcie politycznym (gdzie podnosi się kwestię działania na rzecz poprawy statusu
kobiety –T.R.).
W literaturze poświęconej problematyce feministycznej wyróżnia się najczęściej dwa
okresy w historii feminizmu. Mówi się o pierwszej i o drugiej jego fali, choć współcześnie
można doszukać się określeń - „trzecia” lub nawet „czwarta fala” feminizmu –
sformułowanych dla wyodrębnienia kolejnych faz ewolucji nurtu. Ja jednak pozostanę przy
koncepcji klasycznej, która dzieli feminizm na dwie fale.
„Pierwsza fala” tego nurtu to okres aktywności ruchu amerykańskich i angielskich
sufrażystek, przypadający na lata 1890-1920. W kręgu zainteresowań feminizmu wówczas
leżały przede wszystkim: reforma prawa rodzinnego, prawo wyborcze oraz ekonomiczne
warunki życia kobiet. Podstaw tych postulatów doszukiwano się w pisarstwie Mary
Wollstonecraft, która już w 1792 opublikowała pracę The Vindication of the Right of the
Women . Wystąpiła w nim gwałtownie przeciwko systemowi stosunków społecznych,
a zwłaszcza systemowi kształcenia, który powodował, że kobieta była traktowana jako
jednostka niesamodzielna, zdolna do egzystencji jedynie przy boku mężczyzny.
Wollstonecraft domagała się również pełnej równości praw politycznych dla kobiet. 1
1 Andrzej Antoszewski, Feminizm , w: Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut (red. ), Leksykon politologii ,
Wydawnictwo Atla 2, Wrocław 2003, s. 105-106.
2
386771885.002.png
 
Tomasz Rejmanowski, Ewolucja myśli feministycznej na przestrzeni wieków, www.escapemag.pl
„Druga fala feminizmu” to określenie wprowadzone przez Marshę Weinman Lear pod
koniec lat 60-tych XX-ego wieku, dla nazwania ruchu wyzwolenia kobiet w USA, Wielkiej
Brytanii oraz w Niemczech. Był to efekt rozczarowania działalnością polityczną ruchu praw
obywatelskich, ruchu pacyfistycznego i nowolewicowych ruchów akademickich w USA.
Myślą przewodnią feminizmu „drugiej fali” stało się budzenie świadomości kobiet
oraz hasło „To, co osobiste, jest polityczne”. 2 Nie zajmował się on już tylko minimalizacją
różnic między płciami, ale badał również specyfikę kobiecości, angażował się w zmiany
społeczne oraz wzbogacanie cywilizacji i kultury wartościami kobiecymi.
Warto, moim zdaniem, podkreślić także, iż „druga fala” feminizmu wywarła znaczący
wpływ na rozwój socjologii. Coraz więcej kobiet zyskało uznanie za osiągnięcia w pracy
naukowej, pojawiły się feministyczne krytyki teorii socjologicznych ( które w mniemaniu
kobiet przyjmowały męski punkt widzenia, a socjologia w ogóle postrzegana była jako „nurt
męski” – T.R.). Wzrosło również zainteresowanie badaniami życia kobiet, powstawały teorię
omawiające problematykę nierówności płci i wykorzystujące takie pojęcia jak: płeć kulturowa
( gender ), patriarchat, czy role związane z płcią . 3
Należy zwrócić uwagę na to, iż ruchy kobiece przybierały różne historyczne formy
i splatały się z innymi ruchami – głównie liberalnymi, socjalistycznymi, komunistycznymi
i pacyfistycznymi - bądź dążyły do samodzielności. Istota feminizmu, we wszelkich jego
przejawach, sprowadza się do przekonania, że kobiety są dyskryminowane, traktowane
nierówno, gorzej, a zatem niesprawiedliwie w porównaniu z mężczyznami, jedynie ze
względu na płeć lub atrakcyjność seksualną. Objawia się to w mniej lub bardziej rozwiniętym
maskulinizmie, czyli manifestowaniu przewagi atrakcyjności seksualnej męskiej nad żeńską,
a także w patriarchalizmie, czyli strukturach władzy utrwalających tą przewagę.
Ideologia feminizmu, która spogląda na losy kobiet od strony kobiet, ale kieruje swoje
spojrzenie w stronę mężczyzn, wskazuje na konieczność całościowych przeobrażeń
stosunków maskulinistycznych i patriarchalnych w celu kreowania „świata, który byłby
światem także dla kobie t”, jak to określił Roman Tokarczyk . 4
2 http://www.pl.wikipedia.org./wiki/Feminizm.
3 Alina Kapciak, Feminizm , w: Tabin Marek (red. ), Słownik socjologii i nauk społecznych , Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 92.
4 Roman Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne , Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2003, s. 518.
3
 
Tomasz Rejmanowski, Ewolucja myśli feministycznej na przestrzeni wieków, www.escapemag.pl
W literaturze poświęconej zagadnieniom nierówności płci można odnaleźć trzy
koncepcje źródeł ideologii feminizmu. Pierwsza z nich, chętnie przyjmowana przez wiele
feministek, mówi, że kwestia kobieca istniała zawsze i wszędzie, gdzie tylko żyli ludzie,
a zatem treści wyprzedziły późniejszą nazwę „feminizm”. Druga koncepcja mówi o tym, że
nawet przed narodzinami tegoż nurtu w każdej epoce odzywały się głosy obrońców kobiet.
I wreszcie trzecia koncepcja, najbardziej uzasadniona i wykorzystywana, upatruje źródeł
feminizmu w myśli oświeceniowej i skutkach Wielkiej Rewolucji Francuskiej 1789 roku,
a wcześniejsze idee traktuje jako prehistorię nurtu. Ten właściwy feminizm dzieli ona na dwa
okresy: pierwszy – od rewolucji we Francji do roku 1920 – oraz drugi – od roku 1960
trwający aż do dziś, w obrębie którego wyróżnić można wiele podokresów.
Właśnie na tej koncepcji chciałbym oprzeć swoje rozważania dotyczące ewolucji
myśli feministycznej na przestrzeni wieków, wskazując również na prehistorię nurtu jako
czynnik pomocny w zrozumieniu uwarunkowań społeczno-polityczno-kulturowych powstania
feminizmu oraz jego późniejszych zmian doktrynalnych. Bowiem ideologia feminizmu,
znajdując się wciąż w fazie rozwoju, jak się podkreśla, należy do najszybciej rozwijających
się ideologii. Z tego też powodu, warto, moim zdaniem, przyjrzeć się bliżej temu
niewątpliwie ciekawemu zjawisku, które wywołuje nieustannie wiele kontrowersji.
Celem, jaki postawiłem sobie w eseju, jest udowodnienie, czy słuszne i uzasadnione są
twierdzenia o ewolucji myśli feministycznej, wyjaśnienie jej ewentualnych źródeł oraz
nakreślenie kierunków i obszarów, jakie objęła swoim zasięgiem. Posłuży mi w tym
syntetyczne spojrzenie na kwestię nierówności płci z perspektywy poszczególnych epok oraz
przegląd głównych nurtów w obrębie ideologii feministycznej. Chciałbym również
przedstawić, jakie cele i wyzwania stawia się przed feminizmem na początku XXI-ego wieku.
Dokonam tego zarówno na podstawie historycznych ujęć w literaturze analizującej myśl
feministyczną całościowo, jak również w odniesieniu do publikacji bardziej szczegółowych,
jak artykuły poświęcone problemom feminizmu.
Do czasów oświecenia, we wszystkich kulturach i epokach, tam, gdzie panował
patriarchat, mężczyźni utrzymywali tezę o naturalnej niższości kobiet pod każdym względem
– biologicznym, psychicznym, umysłowym. Tylko nieliczni myśliciele, nie rezygnując
jednakże z tej tezy, postulowali, z reguły bez powodzenia, równouprawnienie kobiet
4
Tomasz Rejmanowski, Ewolucja myśli feministycznej na przestrzeni wieków, www.escapemag.pl
z mężczyznami w niektórych kwestiach. Dokonam teraz charakterystyki poszczególnych
epok w tym właśnie kontekście.
Starożytność upływała pod znakiem patriarchalnych porządków społecznych, które
dodatkowo były sankcjonowane przez prawo i uzasadniane przez filozofów, co tylko
je umacniało. Filozofowie greccy nie wątpili, iż władza mężczyzn nad niższymi z natury
kobietami jest czymś społecznie pożytecznym. Eurypides na przykład twierdził, że jeden
mężczyzna wart jest więcej niż tysiąc kobiet. Demokryt z kolei uważał, że „dać się owładnąć
kobiecie jest dla mężczyzny największą hańbą”. Również Sokrates obawiał się
równouprawnienia, sugerując, że „zrównana w prawach z mężczyzną kobieta, staje się
natychmiast jego zwierzchnikiem”. 5 Na tym tle dość słabo brzmiały głosy tych filozofów (na
przykład Platona - T.R.), którzy dostrzegali racjonalność przynajmniej częściowego
równouprawnienia płci.
Średniowiecze zapisało się patriarchalnymi wzorami społeczeństwa
zmaskulinizowanego, gdzie to ojcowie, mężowie czy kapłani decydowali o losie kobiety.
Hierarchie świeckie sytuowały kobiety poza obrębem porządku stanowego i odsuwały je od
urzędów publicznych. Podobnie czyniły hierarchie kościelne, a patriarchalny ideał kobiety
podporządkowanej mężczyźnie albo poświęcającej się Bogu, krzewiło chrześcijaństwo.
Święty Tomasz z Akwinu uznał kobietę za podwójnie niewartościową – jako winowajczynię
grzechu pierworodnego oraz jako ułomną ze swej natury istotę, która ustępuje mężczyźnie
pod względem mądrości. Kontynuatorzy Akwinaty uznali nawet, iż kobieta, która okryła się
infamią czarownicy, powinna zostać spalona na stosie. Średniowiecze zasłynęło również
wprowadzeniem pasów cnoty oraz rozpowszechnieniem książki Młot na czarownice ,
określającej kobietę jako „zwierzę niedoskonałe”, co z kolei przyczyniło się do wykształcenia
postawy mizoginicznej, czyli nienawiści do kobiet, wrogości, wstrętu i pogardy do nich
przejawianej w różnych formach. 6
Odrodzenie przywróciło eksponowane w starożytności obrazy kobiet pięknych,
wrażliwych i zadbanych, ale nadal poddawało je władzy męskiej. W ikonografii utrwaliło się
nawet kobiece wyobrażenie śmierci jako złowrogiej kostuchy, która pozbawia życia. Warto
odnotować jednak, iż w odrodzeniu zaczęły odzywać się również pierwsze głosy w tak
zwanej kwestii kobiec ej, co stanowi pierwszy przejaw pewnej ewolucji w problematyce
5 Tamże, s. 522 .
6 Tamże, s. 523.
5
 
Zgłoś jeśli naruszono regulamin