MSN 3-4 2009-2010 Norbert Wójtowicz.pdf

NORBERT WÓJTOWICZ

(Wrocław / Warszawa)

Musica Sacra Nova

Nr 3/4 • 2009/2010, s. 307-317

Masońskie śpiewy w „Jutrzence pod Spiżowym Łańcuchem”.

Przyczynek do działalności dzierżoniowskiej loży

w pierwszej połowie XIX wieku

Na przestrzeni wieków liczni teoretycy wolnomularstwa podkreślali, że

skoro stawia ono sobie za cel zjednoczenie ludzi, to powinno stanowić jedność

również w obrębie państwa. Tymczasem jeden z najwybitniejszych historyków

wolnomularstwa, Gottfried Josef Gabriel Findel 1 , patrząc na sytuację Niemiec

zauważał, że:

„Pod wpływem różnorodnego rozwoju historycznego i bardzo mocnego indy-

widualizmu nie mogło się wolnomularstwo w Niemczech dotąd jeszcze zespo-

lić w niemieckie wolnomularstwo. Pomimo niektórych wspólnych prądów, jak

też i wspólnej nazwy i obszaru geograficznego istnieją trzy różne kierunki i fak-

tory szczególnie i wewnętrzne oddzielone, aż do pewnego stopnia nieprzyja-

cielsko obok sobie, tak że pojęciu niemieckiego wolnomularstwa w rzeczywi-

stości nic odpowiada. Grosse National-Mutterloge «zu den drei Weltkugeln»

w Berlinie (z 134 lożami-córkami) stoi w ustawowym i rytualnym stosunku,

oraz istotnej praktyce na pozostałościach Ścisłej Obserwy 2 z XVIII stulecia.

Humanitarne Wielkie Loże (Hamburg, Royal York, Saksonia, Bayreuth, Frank-

furt i Darmstadt z 198 lożami) spoczywają w istocie na tym samym, biorąc

podstawę od reformatorów [Ignacego Aureliusza] Fesslera 3 i [Fryderyka Lu-

1 Zob. E. Lennhoff, O. Posner, Internationales Freimaurerlexikon , Wien 1932, szp. 478-480;

A. Nowicki, Filozofia masonerii u progu siódmego tysiąclecia , Gdynia 1997, s. 201-203.

2 Silnie zhierarchizowana struktura masońska założona w latach pięćdziesiątych XVIII wieku

w Niemczech z inicjatywy Karla Gotthelfa barona von Hund und Altengrotkau. Pełna nazwa,

„Ścisła Obserwa, Święty Zakon Świętej Świątyni Jerozolimskiej”, miała nawiązywać do skaso-

wanego w roku 1312 roku Zakonu Templariuszy i ukazywać jego kontynuację. „Ścisłą Obser-

wę” cechował podział strukturalny na prowincje i diecezje, zaś językiem oficjalnym, w którym

spisywano wszystkie dokumenty, była łacina. Szerzej zob.: E. Lennhoff, O. Posner, dz. cyt., szp.

1520-1524; O. Henke, Die Freimaurerei in Deutschland mit einem Arbitz der allgemeinen

Geschichte der Freimaurerei , Berlin br., s. 71-75; H. Schüttler, Zum Verhältnis von Ideologie,

Organisation und Auswanderungsplänen im System der Strikten Observanz , [w:] Die Politi-

sierung des Utopischen im 18. Jahrhundert. Vom utopischen Systementwurf zum Zeitalter der

Revolution, red. M. Neugebauer-Wölk, R. Saage, Tübingen 1996; L. Hammermayer, Der

Wilhelmsbader Freimaurer-Konvent von 1782 , Heidelberg 1980.

3 Zob. J. G. Findel, Geschichte der Freimaurerei von der Zeit ihres Entstehens bis auf die Gegen-

wart , Leipzig 1893, s. 226-240; E. Lennhoff, O. Posner, dz. cyt., szp. 469-472; O. Henke, dz. cyt.,

s. 80-81; A. Nowicki, dz. cyt., s. 64-67; H. Palm, Feßler Ignaz Aurelius , „Allgemeine Deutsche

Biographie”, tom VI (Elben – Fickler), 1877, s. 723-726; F. W. Bautz, Ignaz Aurelius Feßler ,

„ Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon ”, tom II, Hamm 1990, szp. 23; F. Maurice,

Freimaurerei um 1800. Ignaz Aurelius Feßler und die Reform der Großloge Royal York in Berlin ,

Tübingen 1997; T. Richert Die Ritualformen von I. A. Feßler 1796-1802 , Bayreuth 1983;

P. F. Barton, Ignatius Aurelius Feßler. Vom Barockkatholizismus zur Erweckungsbewegung , Wien

– Köln – Graz 1969.

NORBERT WÓJTOWICZ

dwika] Schrödera 4 . Zupełnie odmienna w duchu, ustawie i obrządku od tego

świata wolnomularskiego jest Grosse Landesloge der Freimaurer von Deut-

schland w Berlinie (z 112 lożami), która hołduje szwedzkiemu systemowi

i z czterema prowincjami tworzy wspólny separatystyczny związek” 5 .

Spośród wymienionych powyżej obediencji 6 w niemieckim wolnomularstwie

należy przede wszystkim zwrócić uwagę na działalność dominujących na tej sce-

nie tzw. Staropruskich Wielkich Lóż, tj. „Grosse National-Mutterloge «zu den drei

Weltkugeln»” 7 , Grosse Loge von Preusen, zwana również „Royal York zur Freu-

ndschaft” 8 oraz „Grosse Landesloge der Freimaurer von Deutschland” 9 .

Pierwsza loża masońska w Niemczech powstała 7 grudnia 1737 roku w Ham-

burgu. Początkowo otrzymała ona nazwę „Loge d’Hambourg”, którą jednak już

w następnym roku zmieniono na „Absalom zu den drei Nesseln”. 10 Inne loże po-

wstawały w bardzo szybkim tempie: 1738 w Dresen i Rheinsberg, 1740 w Berlinie,

1741 w Bayreuth, Lipsku, Meiningen i Wrocławiu, 1742 wAltenburgu

i Frankfurcie, 1743 w Marburgu, Halle i kolejna loża w Hamburgu, 1744

4 Zob. W. Hintze, Friedrich Ludwig Schröder, der Schauspieler – der Freimaurer , Hamburg

1974; C. Lenning, Encyclopädie der Freimaurerei , tom 3. N-Z, Leipzig 1828, s. 346-354;

J. G. Findel, dz. cyt., s. 240-247; O. Henke, dz. cyt., s. 81; E. Lennhoff, O. Posner, dz. cyt., szp.

1417-1419; H. Wernekke, Friedrich Ludwig Schröder als Künstler und Freimaurer , Berlin

1916; Die Freimaurerkorrespondenz: Friedrich Ludwig Schröder – Friedrich Ludwig Wilhelm

Meyer 1802–1816 , red. H. Schneider, Hamburg 1979.

5 J. G. Findel, Schriften über Freimaurerei , tom 7 Vermischte Schriften , cz. 2, Leipzig 1902,

s. 104-105.

6 Terminem „obediencja” określa się w masonerii jurysdykcję władzy wolnomularskiej będą-

cą związkiem lóż na określonym obszarze. Najczęściej obediencje noszą nazwy „Wielkich

Lóż” lub „Wielkich Wschodów”.

7 Zob. szerzej: 250 Jahre Grosse National-Mutterloge „Zu den drei Weltkugeln” 1740–1990 in

der Vereinigten Grosslogen von Deutschland, Bruderschaft der Freimaurer , red. W. Schwartz,

R. Dosch, Berlin 1990; J. Ch. von Wöllner, Historische kurze Nachricht von der Freien Loge zu

den drei Weltkugeln in Berlin , Berlin 1775; Geschichte der Grossen National-Mutterloge in den

Preussischen Staaten genannt zu den drei Weltkugeln , Berlin 1840; K. Gerlach, Zur Sozialstruk-

tur der Grossen National-Mutterloge „Zu den drei Weltkugeln” 1775–1805 in Berlin , „Quatuor

Coronatori” 1991 nr 28, s. 105-125.

8 Zob. szerzej: A. Flohr, Geschichte der Grossen Loge von Preussen genannt Royal York zur Freu-

ndschaft im Orient von Berlin , Berlin [1898]; Hauptmomente der Geschichte der Grossen Loge von

Preussen gen [annt] Royal York zur Freundschaft im Berlin , Berlin 1849; J. G. Rohde, Beiträge zur

Geschichte der Grossen Mutterloge Royale York zur Freundschaft im Orient Berlin , Berlin 1798;

K. Gerlach, Royale York zur Freundschaft in Berlin 1762–1806. Ein Beitrag zur Sozialgeschichte

der Freimaurerei in Brandemburg , „Quatuor Coronatori” 1994 nr 31, s. 51-79.

9 Zob. szerzej: W. Wald, Geschichte der Großen Landesloge der Freimaurer in Deutschland ,

Berlin 1920; K. Gerlach, Die Grosse Landesloge der Freimaurer in Deutschland 1769–1807

in Berlin. Zur Sozialgeschichte der deutschen Freimaurerei im 18. Jahrhundert , „Quatuor

Coronatori” 1993 nr 30, s. 79-97; Landes-Loge der Freimaurer von Deutschland zu Berlin ,

Berlin 1906; K. W. Hoburg, Beiträge zur Geschichte der G [rossen] L [andes] L [oge], „Zirkel-

correspondenz” 1872, z. 4-6; Die ersten 150 Jahre des Grossen-Kapitels der Grossen Landes-

Loge der Freimaurer von Deutschland , Berlin 1926.

10 J. G. Findel, dz. cyt., s. 180.

308

Masońskie śpiewy w „Jutrzence pod Spiżowym Łańcuchem”...

w Braunschweigu, 1746 w Hanowerze i Königsbergu itd. Na rozwój „sztuki królew-

skiej” w państwach niemieckich niewątpliwie wpływ miał fakt, że – jak podkreślają

Eugen Lennhoff i Oskar Posner – w sumie przynależność do lóż wolnomularskich

przypisywano co najmniej dziesięciu członkom panującego w Prusach Domu Ho-

henzollernów 11 . Przede wszystkim wskazuje się tu na postać protektora wolnomu-

larstwa, Fryderyka II Wielkiego 12 . Jeszcze jako następca tronu, w tajemnicy przed

niechętnym lożom ojcem, przystąpił do masonerii nocą z 14 na 15 sierpnia 1738

roku. W dwa lata później przyczynił się on do powstania przy dworze loży „Aux

trois globes”, którą objął swoim protektoratem 13 . W 1744 roku warsztat 14 ten ogłosił

się Wielką Lożą, a w ślad za nią zaczęły powstawać kolejne obediencje.

Rys. 1. Fryderyk II Wielki w loży wolnomularskiej

11 Byli to: Fryderyk II Wielki (*1712 †1786), Wilhelm (*1722 †1758), Henryk (*1726 †1802),

Ferdynand (*1730 †1813), Fryderyk Wilhelm II (*1744 †1797), Fryderyk Wilhelm III (*1770

†1840), Wilhelm I (*1797 †1888), Fryderyk III (*1831 †1888), Fryderyk Leopold (*1863 †1931)

oraz Wilhelm II (*1859 †1941). Zob. E. Lennhoff, O. Posner, dz. cyt., szp. 706-712.

12 W. Schwartz, Friedrich der Grosse und sein Verhältnis zur Freimaurerei (Versuch einer

Deutung) , Berlin 1988; Die Heimkehr des Königlichen Bruders. Sonderdruck der Grossen

National-Mutterloge „Zu den drei Weltkugeln” , Berlin 1992; W. Begemann, Die alte und

angenommene schottische Ritus und Friedrich der Grosse , Berlin 1913.

13 Geschichte der Grossen National-Mutterloge in den Preussischen Staaten genannt zu den

drei Weltkugeln , Berlin 1840, s. 1-16; J. G. Findel, dz. cyt., s. 182.

14 Zgodnie z przyjętą powszechnie nomenklaturą w tekście niniejszym terminy „warsztat”

i „warsztat wolnomularski” będą traktowane jako synonimy określeń „loża” czy „loża wolnomu-

larska”. Sam termin loża oznacza nie tylko miejsce zebrań masonów, lecz również prawidłowo

zorganizowaną społeczność wolnomularską.

309

NORBERT WÓJTOWICZ

Opisując schyłkowy okres panowania Fryderyka II Stanisław Salmonowicz

wskazywał, że:

„Berlińskie salony intelektualistów, wyższych urzędników Fryderykowych,

masoneria, kluby, stowarzyszenia jawne i półjawne (jak słynny Montags Club)

określały żywy rozwój kultury berlińskiej czasów fryderycjańskich, stwarzały

warunki jej swobodnego rozwoju” 15 .

Kiedy w 1797 roku po śmierci Fryderyka Wilhelma II na tronie pruskim

zastąpił go Fryderyk Wilhelm III, państwo pruskie przeżywało pierwszy wielki

kryzys. Nowy władca w początkowym okresie swego panowania działał w taki

sposób, że – jak pisze Stanisław Salmonowicz – „niesłusznie zarzucano mu brak

zdecydowania, skoro był zawsze zdecydowany nie podejmować żadnych dzia-

łań” 16 . Ów niezdecydowany, jak wskazywano, władca w przypadku wolnomu-

larstwa zadziałał bardzo zdecydowanie i już w drugim roku swego panowania

(20 października 1798) zabronił poddanym przynależności do tajnych związków

i organizacji 17 . Podejmując tę decyzję zrobił on jedynie wyjątek dla wspomnia-

nych powyżej trzech obediencji staropruskich, których warsztaty mogły dalej

w sposób nieprzerwany funkcjonować 18 . Struktury te uzyskały w ten sposób na

pewien czas monopol w państwie pruskim. Okazana wówczas królewska życz-

liwość dla lóż staropruskich bywała niekiedy rozumiana jako świadectwo pozy-

tywnego nastawienia Fryderyka Wilhelma III dla ruchu. W związku z tym cza-

sem można nawet znaleźć w literaturze informację, że w kwietniu 1814 roku

w Paryżu został on inicjowany w jednej z tamtejszych lóż wojskowych 19 . Jego

przynależność do wolnomularstwa jest jednak dalece wątpliwa, gdyż poza poje-

dynczą relacją brakuje innych wiarygodnych przekazów na ten temat 20 . Autorzy

„Międzynarodowego Leksykonu Wolnomularskiego” wskazują wręcz, że usta-

lenia barona Albina von Reitzenstein co do przynależności Fryderyka Wilhelma

III do masonerii były całkowicie błędne 21 .

15 S. Salmonowicz, Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa , Poznań 1987, s. 287.

16 Tamże, s. 275.

17 Polski przekład tego dokumentu, zatytułowany Edykt i kary stanowiący na tajne związki

powszechnemu bezpieczeństwu szkodliwe , został opublikowany w formie dodatku do „Gazety

Warszawskiej” z 30 listopada 1798; L. Hass, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stule-

cie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821) , Warszawa 1980, s. 268.

18 Zob. Geschichte der Grossen National-Mutterloge ..., s. 69.

19 Zob. [A.] Reitzenstein, War König Friedrich Wilhelm III Freimaurer , „Bundesblatt” 1913

nr 6; Ludwik Hass stawia przy przynależności tego króla znak „?”. Por. L. Hass, Sekta farma-

zonii ..., s. 596.

20 Por. Tegoż, Wolnomularstwo w Europie środkowo-wschodniej w XVIII i XIX wieku , Wro-

cław 1982, s. 271, przyp. 38.

21 E. Lennhoff, O. Posner, dz. cyt., szp. 708.

310

Masońskie śpiewy w „Jutrzence pod Spiżowym Łańcuchem”...

Rys. 2. Budynek Wielkiej Loży „Royal York zur Freundschaft”

W przypadającym na połowę panowania Fryderyka Wilhelma III 1815 roku

w Dzierżoniowie na Śląsku powstał warsztat wolnomularski pod nazwą „Aurora

zur ehernen Kette”. Posiedzenie założycielskie odbyło się dnia 13 listopada

1815 i wtedy to postanowiono zwrócić się do najbardziej postępowej z lóż sta-

ropruskich – „Royal York zur Freundschaft” – z prośbą o patent zezwalający na

działalność. Dokument taki otrzymano w trzy tygodnie później, dnia 1 grudnia

1815. Od tego momentu w obrazie ogólnym tej berlińskiej obediencji loża

dzierżoniowska nosiła nr 47. W kilka miesięcy później, gdy prace przygoto-

wawcze dobiegły końca, została ona uroczyście zainstalowana 24 kwietnia 1816

roku 22 . Pierwszym czcigodnym 23 loży był radca prawny, Carl Hoffmann, który

sprawował swój urząd przez cztery kadencje w latach 1816-20 24 . Po nim przez

następnych kilkadziesiąt lat młotek dzierżyli kolejno: George Busch (1820–23),

Friedrich Länge (1823–28), Gottlieb Scholz (1828–42), Josef Knop (1843–46),

August Pape (1846–49 i 1851–59), Springer (1849–51), Rob. Wehner (1859–

82), Jüttner (1882–83) i Hartmann (od 1883) 25 . Regulacje dotyczące podstawo-

wych zasad życia wewnątrzlożowego widoczne są na kartach opracowanego na

22 K. H. Francke, E. G. Geppert, Die Freimaurer Logen Deutschlands und deren Grosslogen

1737–1985. Matrikel und Stammbuch. Nachschlagwerk über 248 Jahre Geschichte der Fre-

imaurerei in Deutschland , Bayreuth 1988, s. 200; [G.] Pathe, Eine kurze Schilderung von der

Loge Aurora zur ehernen Kette bei der Feier ihres 50-jährigen Jubiläum’s , Reichenbach 1866,

s. 1-2; Schönwälder, Mittheilung aus der Loge Aurora zur ehernen Kette Or. Reichenbach zur

Feier ihres 75jährigen Stiftungs-Festes der 16. November 1890 , Reichenbach 1890, s. 1.

23 Godność „czcigodnego” nosi w loży osoba w stopniu „mistrza”, przewodnicząca pracom

danej loży. Niekiedy określany on bywa również mianem „mistrza katedry”.

24 [G.] Pathe, dz. cyt., s. 3.

25 Tamże, s. 3-12, dołączona tabela.

311

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: