Filozofia 1.pdf

Filozofia, nazwa filozofia jest greckim wyrazem powstałym ze złożenia fileo + sophia = miłość +

mądrość, co dokładnie oznacza: miłość mądrości. W Grecji jednak wyraz ten oznaczał ogólnie:

wiedzę, mądrość, wykształcenie. Obowiązujące do dziś znaczenie słowa filozofia nadał dopiero

Platon, dzieląc ją na wiedzę o zjawiskach i wiedzę o bycie. Od tego czasu oznaczała wiedzę

istotniejszą, ogólniejszą, prawdziwszą i trwalszą od innych. Grecy dzielili filozofię na: fizykę, logikę

i etykę rozumiejąc przez nie: fizyka - nauka o bycie. Logika - nauka o poznaniu. Etyka - nauka

o wartościach. Z czasem w.w. dziedziny uległy rozbudowaniu tworząc: teorię bytu (ontologię ),

teorię poznania (gnoseologię), teorię wartości (aksjologię) z podziałem na etykę i estetykę, krytykę

poznania (epistemologię).

Metafizyka , (z greckiego ta metá ta physiká), czyli te księgi, które znajdują się po pracach

przyrodniczo-fizycznych. Nazwa pochodzi od Andronikosa z Rodos, który skatalogował pisma

Arystotelesa. Później termin metafizyka zaczął oznaczać to, co przekracza granice fizyczności.

Metafizyka Arystotelesa stanowiła tzw. "pierwszą filozofię", bo rozważała tylko powszechne własności

bytu. Metafizyka Arystotelesa stała się przyczyną rozwoju takich działów filozofii, jak nauka o Bogu,

o przyrodzie i o duszy. Ukształtowała takie pojęcia jak: forma, materia, energia, potencja, istota

rzeczy. Z niej zostały wyprowadzone dalsze. Metafizyka po Arystotelesie stała się naczelną nauką

filozoficzną w wiekach średnich i tylko na pewien czas została wyparta przez teorię poznania

w okresie oświecenia. Metafizyka odzyskuje swoją pozycję w filozofii I. Kanta, który nadaje jej nowe

znaczenie i powoduje powrót na jej grunt prawie całej filozofii początków XIX w. Metafizyka Kanta

nie zaprzeczała istnieniu Boga, ani nieśmiertelności duszy, ale wykazała, że ani jedno, ani drugie nie

jest dowiedzione. Zaproponował rozwiązanie zagadnień metafizycznych przez rozum praktyczny,

stojąc na stanowisku, że nakaz moralny ma sens jedynie wówczas, gdy człowiek jest wolny.

Metafizyka początków XIX w. przybrała charakter spirytualistyczny i idealistyczny. Jej punkt

ciężkości został przeniesiony ze świata zewnętrznego na wewnętrzny. Główną ideą metafizyki tego

okresu było przebicie się przez zjawiska i ujęcie prawdziwej natury bytu, samej jego istoty, co

prowadziło w kierunku maksymalizmu filozoficznego i budowy systemów najbardziej uwidocznionych

w filozofii G.W.F. Hegla, J.M. Hoene-Wroński, A. Schopenhauera czy w końcu A. Comte'a. Charakter

tych systemów zmierzał do tego aby nie tylko poznać świat, ale go zreformować, szybko i radykalnie

ulepszyć, przez filozofię wyzwolić i zbawić ludzkość. Ta tendencja jest szczególnie wyrazista

w mesjanizmie polskim, ale także później w filozofii K. Marksa, chociaż odcinał się on od metafizyki.

Do wybitnych metafizyków należy zaliczyć A. Fouilléego, który usiłował idee Platona uzgodnić

z materializmem. Metafizyka znalazła także swoje uzasadnienie w irracjonalistycznym intuicjonizmie

H. Bergsona.

Ontologia , w filozofii, zgodnie z Lexicon Philosophorum (1613), nauka o "pierwszych zasadach

i ostatecznych przyczynach" bytu. W takim ujęciu nauka o bycie jako takim, której zadaniem jest

dociekanie natury wszystkiego, cokolwiek istnieje, czyli "tego, co jest", zarówno w sferze realnej -

przedmioty, zdarzenia, fakty - jak też wyabstrahowanej - pojęcia, kategorie, terminy. Współcześnie

mianem ontologii przyjęło się nazywać jeden z podstawowych działów filozofii zajmujący się - obok

teorii poznania (gnozeologii) i aksjologii - teorią bytu, problemami jego natury, sposobami istnienia

i przejawienia, stosunkami pomiędzy bytami itp. Obecnie w filozofii występuje tendencja do

wyodrębniania ontologii szczegółowych, takich jak: ontologia egzystencjalna, ontologia rozumienia,

ontologia nicości, ontologia wartości itp.

Monizm , w filozofii - pogląd, w myśl którego określony obiekt (świat, człowiek, rzeczywistość jako

całość) ma naturę jednorodną, bez względu na stopień swojej złożoności. Specyficzną postać

monizmu stanowi panteizm. Monizm jest też w zasadzie każdy materializm (choć czysto teoretycznie

można wyobrazić sobie świat zbudowany z dwóch lub wielu indyferentnych względem siebie

materii).

Pluralizm , w filozofii pogląd, wg którego istnieją odrębne rzeczywistości (pluralizm ontologiczny),

a w poznaniu wiele czynników, elementów, zasad decydujących o prawdzie lub zbliżaniu się do

prawdy dotyczącej rzeczy i zjawisk (pluralizm epistemologiczny). W teorii przyrody pluralizm był

reprezentowany przez koncepcje Empedoklesa, Anaksagorasa iinnych jońskich filozofów.

Empedokles uważał, że istnieją cztery różne składniki świata, czyli cztery rodzaje materii: woda,

powietrze, ogień i ziemia. Wg Anaksagorasa rzeczywistość ma tyle składników, ile jest odrębnych

jakości. Poglądy te zostały nazwane pluralizmem infinistycznym. W teorii bytu (ontologii) pluralizm

pojawił się u takich filozofów, jak: G.W. Leibniz, J.F. Herbart, S. Kierkegaard, J. Ward. W XX w.

w poglądach filozoficznych W. Jamesa, M. Schelera, neorealistów, w teoriach socjologicznych N.

Hartmanna.

Platon (ok. 437-347 p.n.e), filozof grecki. Zainteresowania filozoficzne zawdzięczał

dziewięcioletniemu obcowaniu z Sokratesem. Po jego śmierci odbył liczne podróże. Przebywał

w Megarze, Kyrene, w Egipcie i Azji Mniejszej, w Italii i na Sycylii. Podczas podróży poznał wiele

poglądów, w tym doktryny orfickie i pitagorejskie o wędrówce duszy, o uwięzieniu duszy w ciele,

o dążności do najwyższej idei dobra. W 389 p.n.e., po powrocie do Aten, w gaju poświęconym

Akademosowi założył szkołę, którą kierował przez 42 lata. Była ona zorganizowana na wzór

pitagorejski i miała zarówno charakter naukowy, jak i religijny. Platon rozwinął naukę o: 1) ideach,

o ich charakterze, relacjach pomiędzy ideami a rzeczami, o ich naturze. 2) duszy, jej funkcjach

biologicznych, poznawczych, religijnych, o zależnościach między duszą i ciałem. 3) przyrodzie,

o stwórcy demiurgu - boskim budowniczym świata, naturze i materii. 4) poznaniu (rozumowym

i wrodzonym), stopniach i metodach poznania. 5) filozofii i jej charakterze, zadaniach i celach. 6)

cnotach, czyli etykę, w tym: o istocie cnót i ich strukturze, o miłości. 7) państwie. 8) pięknie, sztuce,

twórczości, czyli estetykę. Platon ukształtował system filozoficzny, którego istotą było: 1)

w ontologii: przekonanie, że istnieje byt idealny i że byt realny jest odeń zależny. 2) w psychologii:

uznanie, że dusza istnieje niezależnie od ciała i że ciało jako byt niższy jest zależne od niej. 3)

w teorii poznania: twierdzenie, że istnieje wiedza rozumowa, niedoświadczalna, wrodzona, i wiedza

zmysłowa, niepewna i złudna. 4) w metodologii: przyjęcie metody dialektycznej i podporządkowanie

jej metody empirycznej. 5) w etyce: uznanie, że właściwym celem człowieka są dobra idealne i że

dobra realne powinny być traktowane jako środki do niego wiodące. Platon był finalistą

w pojmowaniu przyrody. Pionierem logiki, teorii państwa i prawa. W założonej przez niego szkole

rozwijały się: filozofia, matematyka, astronomia, logika, medycyna. Została zamknięta przez cesarza

Justyniana w 529 n.e. Do najważniejszych pism w dorobku Platona należą: Obrona Sokratesa,

Laches, Charmides, Eutyfron, Protagoras, Gorgiasz, Menon, Fajdros, Fedon, Uczta, Teajtet, Państwo,

Parmenides, Sofista, Fileb, Timajos, Prawa .

Arystoteles (384-322 p.n.e.), filozof grecki. Pochodził ze Stagiry, stąd zwana bywa Stagirytą. Ok.

366-347 p.n.e. kształcił się w Akademii Platońskiej. 343-340 p.n.e. przebywał na dworze

macedońskim jako wychowawca Aleksandra III Wielkiego, później w Stagirze. 335 p.n.e. powrócił do

Aten, gdzie założył szkołę filozoficzną: Likejon. 323 p.n.e. zagrożony przez stronnictwo

antymacedońskie schronił się w Chalcynie; spędził tu resztę życia. Początkowo zwolennik Platona,

wykształcił szybko zręby własnej doktryny. Przeczył istnieniu jakiejkolwiek wiedzy wrodzonej -

źródeł poznania upatrywał w postrzeżeniach, na podstawie których drogą abstrakcji umysł buduje

pojęcia, tzn. wydobywa to, co w rzeczach ogólne. Opracował teorię pojęć i sądów, zwłaszcza zasady

sylogizmu (sylogistyka Arystotelesa), tworząc podstawy logiki. Filozofię podzielił na praktyczną, tj.

etykę i politykę, oraz teoretyczną, czyli fizykę, matematykę i "filozofię pierwszą", zwaną później

metafizyką, na polu której jego dokonania okazały się szczególnie doniosłe. Odrzuciwszy naukę

o ideach, stwierdził, że istnieją tylko konkretne rzeczy jednostkowe, stanowiące samodzielne bytowo

substancje, różne od niesamoistnych przypadłości. W substancji wyodrębnił formę: to, co mieści się

w definicji danej rzeczy, a więc jej istotę, i materię: to, co poza nią wykracza (hylemorfizm);

stworzył pojęcie absolutnie nieuformowanej i odwiecznej materii pierwszej, stanowiącej podłoże

wszystkiego. Jest autorem klasycznej formuły teorii przyczynowości; obok formy i materii,

traktowanych jako przyczyny wewnętrzne: formalna i materialna, wydzielił 2 przyczyny zewnętrzne:

sprawczą i celową, czyli to, dzięki czemu, i to, ze względu na co coś zaistniało. Rzeczywistość

ujmował w sposób dynamiczny; służyła temu teoria aktu i możności oraz entelechii jako zasady

stawania się danego bytu. Teza, iż ruch, który dokonuje się w istniejącym odwiecznie świecie, miał

początek, doprowadziła go do koncepcji pierwszego poruszyciela, stanowiącego też cel owego ruchu

- czyli transcendentnego Boga. Wyodrębnił 3 rodzaje duszy, traktowanej zawsze jako forma

i energia ciała organicznego: duszę roślinną, zwierzęcą i - właściwą jedynie człowiekowi - myślącą;

przeprowadził podział rozumu (funkcji duszy myślącej) na bierny i czynny. W etyce propagował

zasadę środka, tj. unikanie skrajności; za cel ludzkiego działania uważał dobro i szczęście

(eudajmonizm). Arystoteles należy do najwybitniejszych postaci w dziejach filozofii (w średniowieczu

zw. go po prostu Filozofem). Jego pisma uporządkował i skatalogował ok. 70 p.n.e. Andronikos

z Rodos. Do ważniejszych należą (w nawiasach daty wyd. pol.): Kategorie i Hermeneutyka (1975),

Topiki (1978), Metafizyka (1983), Fizyka (1968), O niebie (1980), O duszy (1972), Etyka

nikomachejska (1956), Polityka (1953), Poetyka (1887, nowe tłum. 1983), Zachęta do filozofii

(1988).

Hellenistyczna filozofia , obejmuje okres od 300 do 30 p.n.e., kiedy to filozofia grecka, podobnie

jak cała kultura, zetknęła się z kulturą obcą i częściowo uległa jej wpływom. Wówczas z helleńskiej

stała się hellenistyczną. Straciła na czystości, ale stała się bardziej ekspansywna. Filozofia tego

okresu przestała być jedyną nauką i uległa podziałowi na trzy części: logikę, fizykę i etykę. Etyka

uzyskała w całym okresie pozycję dominującą. Rozwój filozofii skoncentrował się w szkołach, wśród

których dominowały: Platońska Akademia i Arystotelesowski Likeion, czynne już w poprzednim

okresie. Na początku hellenizmu powstały trzy szkoły: stoicka, epikurejska i sceptycka. Znaczącymi

etapami w rozwoju filozofii hellenistycznej były: 1) lata 300 do 270 p.n.e., w których myśl

filozoficzną rozwijali m. in.: Zenon z Elei, Epikur, Euklides - twórca geometrii. 2) lata 270 do 100

p.n.e. Pod koniec tego okresu filozofia zostaje opanowana przez eklektyzm, następuje w nim

natomiast dynamiczny rozwój nauk szczegółowych. 3) lata 100 do 30 p.n.e. są krańcowym okresem

filozofii starożytnej. Rzym nie przywiązywał wagi do filozofii, bliższa mu była poezja, prawo i nauki

szczegółowe.

Epikureizm , hellenistyczny system filozoficzny, którego twórcą był Epikur i który wypływał z dwóch

źródeł: A) kultu życia i pragnienia szczęścia. B) z trzeźwej postawy umysłu, ufającego temu, co mu

bezpośrednio jest dane i operującego wyłącznie konkretnymi wyobrażeniami. Epikureizm głosił: -

sensualizm psychologiczny, opierający poznanie na wrażeniach zmysłowych. - zasady logiki

indukcyjnej określającej, jak należy poprawnie uogólniać spostrzeżenia poznawcze. - etykę

hedonistyczną opartą na przeświadczeniu, że szczęście polega na doznawaniu przyjemności,

a nieszczęście na doznawaniu cierpienia. Brak cierpienia (eudajmonia) był odczuwany jako

przyjemność. Zgodnie z zasadą hedonizmu radość jest wrodzona człowiekowi i nie potrzebuje on

o nią zabiegać, wystarczy tylko, by ciało było zdrowe i dusza spokojna a życie będzie rozkoszą. Wg

epikureizmu wartość posiadają jedynie dobra doczesne. Człowiek jest odpowiedzialny za własne

szczęście i nieszczęście. Spokój jest najdoskonalszym stanem a oświecony umysł jedynym środkiem

przeciwko niepokojowi. W filozofii przyrody epikureizm wyrzeka się czynników nadprzyrodzonych

i uznaje wszelkie byty za cielesne, ciała za zbudowane atomistycznie, zdarzenia za uwarunkowane

przyczynowo, a przyczyny za działające mechanicznie. Epikureizm okresu cesarstwa rozwinięty przez

Diogenesa z Ojnoanda, żyjącego za czasów Trajana, występował przeciwko wierze w objawienie

i narastającym tendencjom mistycznym. Epikureizm okresu renesansu (odrodzenia) stał się

podstawą rozwoju filozofii przyrody, popularyzacji zasad etycznych upowszechnianych w literaturze

i sztuce.

Sceptycyzm , pogląd filozoficzny polegający na wstrzymaniu się od wydawania sądów

o rzeczywistości. Powodem takiej postawy jest przekonanie, że nigdy nie można znaleźć ani

ostatecznej racji dla danego sądu, ani niepodważalnego kryterium prawdy.

Stoicy, stoicyzm , nawiązująca do cyników grecka szkoła filozoficzna założona w III w. p.n.e. przez

Zenona z Kition, który nauczał w ateńskim Portyku Malowanym - Stoa Pojkile, stąd nazwa szkoły.

Rozróżnia się trzy etapy jej rozwoju: 1) stara szkoła Zenona. 2) średnia szkoła na wyspie Rodos (II-I

w. p.n.e.). 3) młodsza szkoła w Rzymie za czasów cesarstwa. Do tej ostatniej należeli zarówno

niewolnicy, m.in. Epiktet, jak i członkowie wysokich warstw społecznych, np. cesarz Marek Aureliusz.

Przedstawicielami szkoły byli m.in.: Kleantes z Assos, Chryzyp z Soloj, Seneka Młodszy i Posejdonios

z Apamei. Stoicy twierdzili, że istnieje jedynie byt materialny, lecz rozróżniali w każdej rzeczy: 1)

bierny substrat (odpowiadający Arystotelesowskiej materii) oraz 2) pneumę, czyli materię czynną

(odpowiednik formy Arystotelesa). Byli monistami - przeciwstawiając się dualizmowi Arystotelesa,

nie uważali pneumy za inny byt, ale za subtelną formę materii przenikającą materię bierną. Pneuma

będąc źródłem ruchu, powoduje, iż rzeczy rozwijają się zgodnie ze swymi potencjalnymi

właściwościami. Jest rozumna i stanowi Logos świata. Znajduje się nawet w kamieniu, powodując

w nim niewidoczne napięcia (ruch toniczny). Kamienie są mniej doskonałe od roślin, rośliny od

zwierząt, zwierzęta od ludzi, a ludzie od bogów, ponieważ zależy to od ilości rozumu - pneumy

"nasycającej" poszczególne byty. Świat jako całość stanowi żyjący organizm i jest dzięki pneumie

doskonały i boski. Ten, kto tego bezpośrednio doświadczy, jest mędrcem, nic go nie przerazi ani nie

załamie, widzi bowiem zawsze doskonałość całej rzeczywistości i wie, że wszystkie przemiany (także

takie jak rozkład i śmierć) służą całości.

Stoicy uznali, że to, co zgodne z rozumem, jest zgodne z naturą, a to, co z nią zgodne, jest dobre

i rozpoznanie tego jest cnotą. Twierdzili, że cnota stanowi jedyne dobro moralne, z którego wynikają

wszystkie pozytywne działania, jest też niepodzielna, czyli nie można być "częściowo" cnotliwym -

albo się ją posiada w całości, albo wcale. Cnotliwy mędrzec nie podlega afektom, które stoicy

kwalifikowali jako złe. Zachowuje on w każdej sytuacji przysłowiowy "stoicki spokój". Podobnie jak

cały świat, stoicy traktowali społeczeństwo jak organizm - stąd wynikał postulat działania dla

wspólnego dobra. W kosmologii stali na stanowisku doktryny "wiecznego powrotu", mówiącej

o cyklicznym niszczeniu świata przez ogień i powtórnym jego rozwoju. Doniosłymi osiągnięciami

szkoły były badania logiczne. Stoicy sformułowali podstawy rachunku zdań.

Sokrates (469-399 p.n.e.), filozof grecki. Źródłem wiedzy o życiu i poglądach Sokratesa są Dialogi

jego ucznia Platona oraz pisma Ksenofonta. W kwestiach politycznych był zwolennikiem demokracji.

W etyce, która stanowiła główną dziedzinę jego zainteresowań (nie prowadził w ogóle dociekań

ontologicznych), stał na stanowisku intelektualizmu etycznego, uznając, że prawdziwa wiedza o tym,

co słuszne i sprawiedliwe, zawsze prowadzi do cnoty, ta zaś jest warunkiem dobra i szczęścia.

Twierdził, w przeciwieństwie do sofistów, że istnieje powszechna i obiektywna prawda. Wyrocznia

w Delfach obwieściła, że jest on najmądrzejszym człowiekiem na świecie, choć Sokrates uważał, iż

"wie, że nic nie wie". Stosował dwie metody: elenktyczną, polegającą na zbijaniu w dyskusji też

przeciwnika poprzez doprowadzanie jego wywodów do absurdu, i majeutyczną (jak twierdził,

odziedziczył ją po matce, która była położną) - uważał, że sam niczego nie wie, ale dyskutując

pozwala, aby w rozmówcy "narodziła się" wiedza, co jest możliwe, ponieważ każdy człowiek ma

w swym umyśle wiedzę wrodzoną (natywizm, racjonalizm genetyczny) i przez odpowiednie pytania

można ją z niego wydobyć. Sokrates pierwszy zastosował rozumowanie indukcyjne, a także ustalił

warunki metodologiczne definicji. Naraziwszy się niektórym Ateńczykom, został oskarżony

o bezbożność i chociaż w mowie obrończej udowodnił swą niewinność, skazano go na śmierć przez

wypicie cykuty. Nie skorzystał z możliwości przygotowanej ucieczki, lecz, powołując się na powagę

praw ateńskich, zażył truciznę. Dyskutował do końca z uczniami, uzasadniając koncepcję

nieśmiertelności duszy.

Metodologia , nauka o metodach badań naukowych, o skutecznych sposobach dociekania ich

wartości poznawczej. Metodologia zajmuje się zagadnieniami teoriopoznawczymi związanymi

z rozwojem danej nauki. Różnice pod względem metodologicznym pomiędzy naukami polegają na

innych celach w systematyzacji wykrywanych zależności.

Gradualizm , system filozoficzny w zakresie teorii bytu (ontologii) porządkujący byty wg stopni (z

łaciny “gradus” = stopień). Systemy takie były stworzone przez: Filona z Aleksandrii, wg którego

wszystkie byty łączą się w jeden szereg, a jeśli stanowią szczeble to jednej drabiny i tym samym byt

stanowi jedność złożoną z trzech szczebli: Bóg, Logos i świat materialny. Schemat Filona stał się

podłożem dla rozwoju metafizyki aleksandryjskiej. Gnostyków, ktorzy korzystając z gradualizmu

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: