Ks. Marek Parchem
KSIĘGI PROROCKIE
DWUNASTU PROROKÓW MNIEJSZYCH
(Do użytku prywatnego studentów UKSW)
Warszawa 2007
OGÓLNE WPROWADZENIE
Bibliografia
Praca zbiorowa, Księgi Proroków Mniejszych. Wstęp, przekład, komentarz, ekskursy (PŚST XII/l-2), Poznań
1968. Praca zbiorowa, Wielki świat starotestamentalnych proroków, w: Wprowadzenie w myśl i wezwanie ksiąg biblijnych, red. J. Frankowski, t. 4-5, Warszawa 2001.
G. WITASZEK, Moc słowa prorockiego (Jak rozumieć Pismo Święte, 7), Lublin 1996. J.S. SYNOWIEC, Prorocy Izraela. Ich pisma i nauka, Kraków 1995. S. GĄDECKI, Wstęp do ksiąg prorockich Starego Testamentu, Gniezno 1993.
Nazwa zbioru „Dwunastu proroków mniejszych"
Pierwsza wzmianka o „Dwunastu Prorokach", jako o pewnym zbiorze, pojawia się w Księdze Syracha: „a kości dwunastu proroków niech wypuszczą pędy ze swego grobu, pocieszyli bowiem Jakuba i wybawili go niezawodną nadzieją" (Syr 49,10). Na oznaczenie tego zbioru w języku hebrajskim jest używana nazwa šenem ‘aśār hannebi’im, „Dwunastu proroków", podobnie jak w Biblii Greckiej (hoi dódeka profetai, „Dwunastu proroków") oraz w Wulgacie {duodecim prophetae). W pismach Ojców Kościoła i pisarzy chrześcijańskich jest używane określenie to dódekaprojeton, „[księga] dwunastu proroków". Od czasów Augustyna (De civitate Dei 18,29), w Kościele łacińskim przyjęła się nazwa.prophetae minores „Prorocy Mniejsi", z tej racji, że co do rozmiarów zbiór ten jest objętościowo mniejszy od Izajasza, Jeremiasza i Ezechiela. W tradycji żydowskiej zbiór „Dwunastu Proroków" uważa się za jedną księgę, co poniekąd przejęła również tradycja chrześcijańska.
Układ zbioru
W Biblii Hebrajskiej zbiór Dwunastu Proroków ma następujący układ:
Ozeasz,
Joel,
Amos,
Abdiasz,
Jonasz,
Micheasz,
Nahum,
Habakuk,
Sofoniasz,
Aggeusz,
Zachariasz
Malachiasz.
Układ ten częściowo spełnia kryterium chronologiczne, bo Ozeasz i Amos są pierwszymi prorokami-pisarzami, a trzej ostatni są z okresu po niewoli. W LXX kolejność sześciu pierwszych proroków jest inna: Ozeasz, Amos, Micheasz, Joel, Abdiasz, Jonasz, Nahum.
Czas powstania
Z okresu asyryjskiego pochodzą Ozeasz, Amos i Micheasz. Do okresu neo-babilońskiego należy zaliczyć Nahuma, Habakuka i Sofoniasza. Do okresu perskiego należą Aggeusz, Zachariasz i Malachiasz. W niektórych przypadkach, ze względu na brak danych chronologicznych, istnieją trudności do jakiego okresu przypisać danych proroków, a są to Joel, Abdiasz i Jonasz, których datuje się ze względu na treść księgi. Joel i Deutero-Zachariasz, jako ostatnie człony zbioru, pochodzą z IV w. Na początku II w. autor Księgi Syracha mówi o Dwunastu Prorokach, a zatem zbiór mógł powstać między IV a II w. przed Chr., co nie wyklucza możliwości, że już wcześniej mogły istnieć zbiory częściowe.
OZEASZ
1. Osoba proroka
Imię proroka „Ozeasz" (Hóśe'a, od jaśa', „zbawić, ocalić, uratować") oznacza „Zbaw!". Z treści samej księgi można przypuszczać, że Ozeasz urodził się w Królestwie Izraela, prawdopodobnie w pokoleniu Beniamina. Najlepiej zna on takie miejscowości jak Gibea, Rama, Betel, Mispa, Gilgal. Ozeasz swoją blisko 30-letnią działalność rozpoczął za panowania Jeroboama II (783-743), a zakończył ją krótko przed upadkiem Samarii w 722/721 przed Chr. Należy więc, obok Amosa, do najstarszych proroków-pisarzy. Zarówno kanon hebrajski jak i grecki (LXX) umieszczają Ozeasza na czele Dwunastu Proroków, co można uważać za wskazówkę chronologiczną, a być może również za podkreślenie rangi tego obszernego, bo liczącego 14 rozdziałów pisma prorockiego. Jego orędzie zostało zebrane i redakcyjnie ułożone według kanonów pism prorockich, a składają się na nie opowiadania o życiu Proroka, jego groźby i napomnienia, wezwania do nawrócenia i obietnice zbawienia. Trzeba jednak podkreślić, że zawartość księgi, układ i ogólny koloryt odzwierciedlają bardzo wiernie naukę Ozeasza, proroka z poł. VIII w. przed Chr.
Ozeasz piętnował surowo grzechy królów, proroków i kapłanów, ale cała jego troska skupiała się na narodzie Izraela, pozbawionym należnego kierownictwa, co gorsza, przez swych przywódców obałamuconym i prowadzonym ku zagładzie. Życie narodu jest napiętnowane rozwijającym się kultem Baala, co oznacza niewierność, a właściwie zdradę wobec prawdziwego Boga, tj. JHWH. Ozeasz niewierność Izraela wobec Boga nazywa cudzołóstwem. Chcąc ratować naród przed niebezpieczeństwem sądu, Ozeasz mówi o miłości Boga do narodu Izraela. Naucza, że miłosierdzie Boga jest silniejsze niż grzech. Jeśli Izrael nawróci się, tj. wróci do swej pierwotnej wierności, Bóg przyjmie go z jeszcze większą miłością.
Tym, co wyróżnia Ozeasza w gronie proroków, jest jego ogromna miłość do własnego narodu, tj. Izraela. Dlatego nie poświęca uwagi innym narodów, a Królestwo Judy jest traktowane przelotnie i niechętnie.
2. Struktura literacka księgi
Od strony literackiej Księga Ozeasza jest antologią, która zawiera zarówno opowiadania (1-3), jak i wyrocznie, a więc materiał ściśle prorocki (4-14).
I. Oz 1,1. Tytuł.
II. Oz 1-3. Sekcja narracyjna zawierająca naukę pochodzącą z osobistego
doświadczenia małżeńskiego proroka.
a. Oz 1. Relacja biograficzna (w trzeciej osobie) pochodząca prawdopodobnie od
jakiegoś ucznia, która opowiada o małżeństwie Ozeasza z Gomer i jego trojgiem dzieci.
b. Oz 2. Seria wyroczni o oblubieńczej miłości Boga do Izraela, miłości
zawiedzionej i zdradzonej.
c. Oz 3. Relacja autobiograficzna (w pierwszej osobie), która opisuje małżeństwo
Ozeasza z kobietą cudzołożną i próba skłonienia jej do wierności.
III. Oz 4,1-14,1. Zbiór wyroczni, a więc mów karcących, gróźb i wezwań do pokuty.
Są one adresowane do różnych osób: kapłanów, proroków, domu królewskiego, ludu. Zostają tu potępione takie wykroczenia jak bałwochwalstwo, kult Baala, przyjmowanie zwyczajów religijnych i cywilnych cudzoziemców, polityka sprzeczna z interesami narodu.
IV. Oz 14,2-9. Zachęta do czytelników, aby pouczenia zawarte w księdze
wprowadzać w życie. Pochodzi od redaktora.
3. Małżeńskie doświadczenia Ozeasza
Charakter przepowiadania Ozeasza oraz jego treść są związane z jego doświadczeniem odnośnie małżeństwa, o czym mówi się w Oz 1-3. Jest to opisane w dwóch relacjach. Według pierwszej relacji (w trzeciej osobie - biografia), Ozeasz z rozkazu Boga ma poślubić kobietę o imieniu Gomer (Oz 1). Jest ona określona jako 'eszet zenunim, „kobieta nierządu", co jest pojęciem bardzo szerokim. Może odnosić się do cudzołóstwa, prostytucji lub ogólnie niewłaściwych zachowań w sferze seksualnej. Hebrajski termin zanah oznacza „cudzołożyć" ale i „być prostytutką" (zob. zonah, „prostytutka"). Z tego małżeństwa rodzi się troje dzieci, którym także z rozkazu Boga prorok nadaje symboliczne imiona:
1. Jizre 'el („Bóg sieje"): „Nadaj mu imię Jizreel, bo niewiele czasu upłynie, a pomszczę na domu Jehu krwawe zbrodnie w Jizreel i kres położę królestwu domu Izraela. W owymdniu złamię łuk Izraela na równinie Jizreel" (1,4-5).
2. Lo-Ruchama („Bez miłosierdzia"): „Nadaj jej imię Lo-Ruchama - bo domowi Izraela nie okażę już więcej litości ani im nie przebaczę" (1,6).
3. Lo-Ammi („Nie mój lud"): „Nadaj mu imię Lo-Ammi, bo wy nie jesteście mym ludem, a Ja nie jestem waszym Bogiem" (1,9).
Według drugiej relacji (w pierwszej osobie - autobiografia), Bóg nakazuje prorokowi pokochać jeszcze raz kobietę, która go zdradziła, popełniła cudzołóstwo i należy do kogoś innego (Oz 3).
Z jednej strony opowiadania te z pewnością odzwierciedlają pewne zdarzenia, które rzeczywiście zdarzyły się w życiu proroka. Jednak z drugiej strony należy mieć na uwadze alegoryczny sens tych opowiadań. Mimo licznych niejasności można całą historię przedstawić następująco: kobieta, którą Ozeasz wziął za żonę, Gomer, była winna wielokrotnego cudzołóstwa lub prostytucji; wybrana przez Proroka pomimo swej przeszłości, nie zaprzestała jednak i w czasie trwania małżeństwa zdradzać swego męża poprzez cudzołóstwo lub uprawianie prostytucji. Jednak Ozeasz nie przestaje jej kochać i ponownie bierze ją jako swą żonę. Płacąc „okup", tj. mohar, Ozeasz okazuje jej wielkie miłosierdzie; nie tylko nie odtrąca cudzołożnicy, na co pozwalało Prawo, ale jeszcze zgadza się, zapłacić za nią, byleby tylko ją odzyskać.
W całym tym zdarzeniu pojawia się wyraźna symbolika. Małżeństwo Proroka wyraża te głębokie związki, jakie łączą JHWH z Narodem Wybranym, mimo że Izrael zdradzał Boga, cudzołożąc, a więc czcząc Baala. Zdradzony przez małżonkę, Ozeasz zrozumiał, że ból i gniew, jaki z pewnością wtedy odczuwał, powinny być uczuciami Boga względem niewiernego Izraela. Symboliczne i nieszczęśliwe imiona dzieci wyrażają ukaranie Izraela. Ale w swej wierze Ozeasz nie mógł pogodzić się z myślą, że Bóg mógłby odrzucić raz na zawsze swój lud; je*st świadomy tego, że Bóg jest przede wszystkim Bogiem przebaczającym. To przekonanie zmusza Ozeasza do przemyślenia swego zachowania. Przyjmuje więc niewierną żonę, tak jak Bóg przygarnia Izraela.
Warto zauważyć, że życie proroka jest włączone bezpośrednio w treść jego orędzia, a całe zdarzenie jest nie tylko prorocką akcją symboliczną, ale również realnym wydarzeniem.
4. Oblubieńczy związek Boga z Narodem Wybranym
Prawdą fundamentalną w przepowiadaniu Ozeasza jest myśl o tym, że Izrael jest wybranym i umiłowanym ludem JHWH. Pomimo częstej zdrady Boga przez Izraela, JHWH nigdy nie przestał go kochać i troszczyć się o niego. Wciąż też Bóg czeka na nawrócenie, opamiętanie i poprawę. Momentem zapoczątkowującym tę przedziwną relację między JHWH i Izraelem jest cudowne uwolnienie Izraela z niewoli egipskiej. Ozeasz niezmordowanie przywołuje historię Izraela jako ilustrację Bożego działania na korzyść Izraela. Wspomina więc doświadczenia Izraela w niewoli egipskiej (2,16; 11,1; 13,4), działal-
ność Mojżesza w czasie Wyjścia (12,4), nadanie Prawa (4,6; 8,1.12) i wędrówkę po pustyni (2,5; 9,10; 13,5). Wszystkie te wydarzenia mają uświadomić Izraelowi, ze JHWH go wybrał i łaskawie prowadził poprzez wieki, co jest dowodem Jego miłości wobec swego ludu.
Istotą związku między JHWH i Izraelem jest miłość, co Ozeasz wyraża bardzo dobitnie i w nowej formie. Ozeasz jako pierwszy z proroków Izraela przedstawił miłość Boga do swego ludu w kategorii związku małżeńskiego.
Bóg przedstawiony jako Oblubieniec został zdradzony przez Izraela, który dopuścił się cudzołóstwa, a nawet prostytucji, „biegnąc za baalami", tj. czcząc obce bóstwa (2,7). W ten sposób Izrael odszedł od swego „pierwszego męża", tj. JHWH (2,9). Pomimo niewierności, Bóg pragnie odzyskać Izraela:
2 ...
BB3