krajobraz japoński.pdf
(
375 KB
)
Pobierz
untitled
Obserwacje Japońskie
Krajobraz ulotny i niezmienny
Tekst i zdjęcia Ewa Maria Kido
1. Postrzeganie natury
Estetyka krajobrazu oraz środowiska
naturalnego są uwarunkowane m.in. sposobem
postrzegania natury, a także odbiorem
wizualnym form budowlanych. Postrzeganie
natury zależy w dużej mierze od warunków
lokalnych, takich jak klimat, rzeźba terenu,
zjawiska naturalne i roślinność. Percepcja jest
składnikiem bardziej złożonego doświadczenia
estetycznego, które zależy nie tylko od
warunków naturalnych, ale także od przedziału
czasowego oraz obszaru kulturowego. Dlatego w
różnych krajach i obrębach kulturalnych
doświadczenia estetyczne są inne. Te różnice
znajdują odzwierciedlenie m.in. w planowaniu,
budownictwie i architekturze.
Kultura japońska charakteryzuje się
szczególną wrażliwością na odbiór przyrody.
Postrzeganie natury w Japonii zawsze było
determinowane takimi zjawiskami jak śnieg,
deszcz, silny wiatr (
taifuu
), promienie słońca,
sezonowe zmiany kolorów, itp. Poeta japoński
Matsuo Bashō (1644-1694) podkreślał, że „
ten
kto żyje elegancko, jest przyjacielem czterech pór
roku w ich naturalnej postaci
”
1
. Tradycyjne
postrzeganie zjawisk przyrody, które wynikało z
metafizycznego traktowania podlegającej
ciągłym zmianom natury, zostało nieco
zachwiane na skutek modernizacji kraju, która
spowodowała wielkie zmiany także w
środowisku naturalnym. Obecnie można by
dyskutować, na ile aktualna jest tradycyjna
percepcja natury w Japonii. Niewątpliwie jednak
sposób postrzegania ukształtowania terenu, który
jest w Japonii urozmaicony poprzez istnienie gór
i dolin, malowniczych strumieni i ogromnych
rzek, jezior, lasów, łąk i morza – wynika z
uznawania „wieczności” natury. Takie elementy
1
Tadahiko Higuchi, „The visual and spatial structure of
landscapes”, The MIT Press, 1988 (tłum. autorki).
.
krajobrazu jak góry i lasy, a zwłaszcza
pojedyńcze pagórki, były uznawane za siedlisko
bóstw shintoistycznych, pola ryżowe były
symbolem dążeń i wysiłku, a rzeki – symbolem
życia. Doliny u podnóży gór, tam gdzie mieściły
się osady ludzkie, zawierając zarówno cząstkę
tajemniczych i „boskich” pagórków jak i
„ziemskich” pól ryżowych, mieściły się w sferze
przejściowej - pomiędzy światem realnym i
duchowym.
Tradycyjnie, postrzeganie natury było
powiązane z postrzeganiem scenerii krajobrazu.
Zostało ono sformalizowane, m.in. poprzez
wyodrębnienie zjawisk przyrody, jako jej
kluczowych tematów -
ka-chō-fū-getsu.
Ka
lub
hana
oznacza kwiat i symbolizuje będącą w
rozkwicie lub przemijającą przyrodę.
Chō
lub
tori
oznacza ptaka i symbolizuje dźwięk lub ruch
dzikiej natury.
Fū
lub
kaze
oznacza wiart, który
zwiastuje zmianę pogody, natomiast
getsu
lub
tsuki
oznacza księżyc na nocnym niebie. Oprócz
sformalizowania, doświadczenia krajobrazowe
były także stylizowane w postaci ośmiu
widoków, takich jak:
bansho
(wieczorny
dzwonek),
kihan
(powracająca łódź),
rakugan
(dzikie gęsi na polu),
seiran
(chłodny,
odświeżający wiatr),
yau
(nocny deszcz),
yusho
(blask o zmierzchu),
shugetsu
(jesienny księżyc),
bosestu
śnieg o zmierzchu). Spośród
doświadczeń wizualnych
ka-chō-fū-getsu
najbardziej popularne stały się
hana
i
getsu
,
znane jako
hanami
- podziwianie kwitnących
wiśni oraz
tsukimi
- podziwianie księżyca.
Stylizowane doświadczenie krajobrazowe –
hakkei
– zostało po raz pierwszy określone w
1500r. przez Konoe Masaiye w odniesieniu do
miejsc wokół jeziora Biwa, a później rozszerzyło
się na inne miejsca o niepospolitym uroku.
Hanami
Chidorigafuchi Minakami
2
, ogród
Hama-Rikyū-Teien, park Inokashira
3
, Jingū
Gaien (zewnętrzne ogrody Meiji Jingū), ogród
Koishikawa Shokubutsu-en, park Shiba Kōen,
park Shinjuku Gyōen, park Sumida Kōen, park
Ueno Kōen, chram Yasukuni, park Yoyogi, a
także aleje wysadzane drzewami w okolicach
Akasaka, Budōkan, Ichigaya, Kōkyo (Pałacu
Cesarskiego), itd.
Postrzeganie natury tradycyjnie
odzwierciedlało się w wyróżnianiu miejsc o
szczególnych walorach widokowych -
meisho
oraz w kontemplowaniu krajobrazu naturalnego
w odniesieniu do jego unikalności. Zgodnie z
tradycyjnym kalendarzem rocznym
sajiki
, który
zawierał wszystkie sezonowe atrakcje, w
miejscach tych podziwiano i nadal się podziwia
zmiany przyrody. Sezonowe atrakcje są opisane
z użyciem adekwatnej terminologii -
kigo
.
Wydarzeń tych jest wiele; nie tylko
hanami
, ale
także
ume-mi
(podziwianie kwitnących śliw),
hatsu-Fuji
(pierwszy widok góry Fuji),
hasu-mi
(podziwianie kwiatów lotosu),
kiku-mi
(podziwianie chryzantem),
kōyō
(podziwianie
jesiennych kolorow liści),
yuki-mi
(podziwianie
śniegu), itp. Bardzo często też moment
szczytowy danego zjawiska pokrywa się z datą
lokalnego
matsuri
(festiwalu). Niektóre atrakcje
odbywały i nadal odbywają się zawsze o tej
samej porze roku, jak np
hanabi
(sztuczne ognie),
które są zawsze latem.
Większość miejsc widokowych w kraju
została wyselekcjonowana i ustanowiona w
okresie Edo. Miejscami, które do dzisiaj urzekają
swym pięknem są m.in.: góra Fuji, dolina nad
rzeką Azusą oraz jeziora i porośnięte lasami góry
w Kamikōchi (pref. Nagano), a także wspaniałe
lasy w Górach Shirakami - Shirakami Sanchi
(pref. Akita /Aomori) i lasy cedrowe Yakushima
na wyspie Yaku (w archipelagu Ryūkyū Shotō).
Rejon Kamikōchi jest rezerwatem przyrody i
należy do Parku Narodowego Chūbu Sangaku, a
Shirakami Sanchi i Yaku zostały zaliczone w
2
2-3 Kudan-Minami, Chiyoda-ku Tokyo; najbliższa
stacja metra: Kudashita
3
1-18-31Gotenyama, Musashino-shi, Tokyo;
najbliższa stacja: Kichijoji
Sakura
Kwitnące drzewa wiśni -
sakura
-
będące także elementami ogrodów japońskich,
były podziwiane przez arystokrację dworską już
w okresie Heian (794-1185). Później, począwszy
od Azuchi Momoyama (1568-1600), a
szczególnie w okresie Edo (1600-1868),
podziwianie kwitnących drzew stało się
popularne wśród szerszego społeczeństwa i trwa
tak aż do dzisiaj. Drzewa wiśni mają wiele
gatunków, wśród których popularne są
sōmei
yoshino sakura
– drzewa z pojedyńczymi
bladoróżowymi kwiatkami,
oyama zakura
-
rosnąca dziko oraz
shidare-zakura
– z gałęziami
opadającymi, jak u płaczącej wierzby. Specjalną
prognozę przesuwania się frontu sakura -
sakura
zensen
, ogłasza co roku agencja metereologiczna.
Front ten zwiastuje sezon kwitnienia wiśni w
poszczególnych regionach. W bieżącym roku
wiśnie zakwitły wcześniej niż zwykle - w Tokio
początek sezonu został ogłoszony 19 marca.
Miejscami szczególnie popularnymi na
hanami
są w Tokio: cmentarz Aoyama, park
poczet światowego dziedzictwa przyrodniczego.
z podróży (1880) oraz Ernest Satow
5
w swojej
bogatej korespondencji i przewodniku
turystycznym (1884). Obserwatorzy opisywali
subiektywne doświadczenia przeżywania
krajobrazu, wśród których było nie tylko dużo
podziwu dla tarasowych pól ryżowych, pasm
górskich i dolin, szerokich rzek, romantycznie
ulokowanych świątyń, ale były także słowa
krytyki. Był to okres modernizacji kraju, kiedy
krajobraz po raz pierwszy zaczął ulegać
drastycznym zmianom na skutek budowy dróg,
kolei, rozwoju miast i przemysłu, a więc
obserwatorzy mogli zauważyć także przemiany,
niekorzystne z punktu widzenia krajobrazowego.
Isabella Bird podróżując po górach Aizu w
rejonie Tōhoku opisała swoje wrażenia na widok
imponujących wierzchołków Bandai-san,
Itoya-san i Miyojintake-san: „
te szczyty pokryte
nagimi skałami lub błyszczącym śniegiem,
wznoszące się ponad pokryte szczelnie zielenią
dolne partie gór - aż do nieba o wspaniałym
błękicie - nadały scenerii dokładnie taką
indywidualność i wyraz, których moim zdaniem,
japońskiemu krajobrazowi zwykle brakuje
” (tłum.
autorki). Stosunkowo późno, bo dopiero w 1890r.
wylądował w Jokohamie Lafcadio Hearn
6
, który
przyjechał tu z zamiarem napisania książki, a w
rezultacie pozostał w Japonii do końca swojego
życia. „
Pierwsze wrażenie na widok góry Fuji o
poranku pozostanie niezapomniane w obecnym
życiu oraz w przyszłym
”, napisał po ujrzeniu
2. Tradycyjny krajobraz japoński –
nihon
no fūkei
Tradycyjny krajobraz japoński to taki,
który można odnaleźć „
nad krawędzią wody
,
po
stronie gór
” (Higuchi, 1988). Higuchi wyróżnił
siedem struktur przestrzennych krajobrazu
japońskiego: typ Akizushima-Yamato (dolina
otoczona porośniętymi lasem górami), typ
8-płatkowego kwiatu lotosu (świątynie
buddyjskie w dolinach położonych na terenach
wyżynnych), typ chramu Mikumari (pola ryżowe
usytuowane w wąskiej dolinie, powyżej której,
na zboczu, znajduje się chram), typ odciętej od
świata doliny (wąska, otoczona górami dolina, w
której płynie rzeka), typ
zōfū-tokusui
(równina
otoczona górami od północy, wzgórzami od
zachodu i wschodu oraz otwarta na południe;
przykładami są m.in. Kioto, Morioka oraz
pewnym sensie - Edo), typ świętego wzgórza
(niewysoka góra otoczona równiną) oraz typ
punktu widokowego (niewysoka góra, służąca
jako punkt odniesienia, sąsiadująca z terenem
równinnym).
Klasyczny japoński krajobraz, wyspa Sado,
pref. Niigata
Pierwotny krajobraz japoński musiał
być niewątpliwie zachwycający, skoro zwrócili
uwagę na jego uroki pierwsi zachodni goście
odwiedzający Japonię na początku okresu Meiji
(1868-1912). Piękno niektórych okolic
opisywała m.in. Isabella Bird
4
w swoich listach
4
Isabella L. Bird (1831-1904) - podróżniczka brytyjska,
wędrowała po nieprzetartych szlakach Japonii w 1878r.
Swoje wrażenia opisała w książce „Unbeaten tracks in
Japan”, Travelers' Tales Inc, 2000. Notatka biograficzna
autorstwa Judyty Yamato ukazała się w Gazecie Klubu
Polskiego w Japonii, Nr 3 (30), VI. 2003.
5
Ernest Satow (1843-1929) - wybitny dyplomata
brytyjski, po raz pierwszy przyjechał do Japonii w
1862r. i przebywał do r. 1900, kiedy to został
przeniesiony do Chin. Spostrzeżenia na temat
ówczesnej Japonii zawarte są w jego korespondencji
służbowej oraz prywatnej, a także w książce „A
diplomat in Japan” (1921) oraz w przewodniku
turyrycznym po centralnej i północnej Japonii.
6
Lafcadio Hearn (1850-1904) – mieszkał w Japonii
przez 14 lat - w Matsue, Kumamoto i Tokio. Pisał o
tradycyjnej Japonii, był profesorem literatury
angielskiej na Universytecie Cesarskim (dzisiejszy
Uniwersytet Tokijski). Uznawany jest za najlepszego
znawcę Japonii swoich czasów. Notatka biograficzna
autorstwa Judyty Yamato ukazała się w Gazecie Klubu
Polskiego w Japonii, Nr 4 (25), VII.2002.
słynnej góry
7
. Hearn był gorącym wielbicielem
Japonii i skupiając się na tradycji, nie zauważał
zmian: „
Kraj pozostaje tym, czym był przedtem;
jego obraz tylko nieznacznie się zmienił, z
powodu tych wszystkich przemian w okresie
Meiji. Zminiaturyzowane koleje i słupy
telegraficzne, mosty i tunele mogłyby niemal
pozostać niezauważone w archaicznej zieleni
krajobrazów
”
8
.
Na tle naturalnego krajobrazu wspaniale
prezentowała się tradycyjna architektura, której
piękno opisywała w swoich listach Isabella Bird.
Podczas, gdy tradycyjna architektura była
bezpośrednio powiązana z naturą, architektura
współczesna nie posiada już takiej bliskiej relacji.
Współczesny krajobraz japoński zmienił się i w
wielu wypadkach przekształcił z krajobrazu
kulturalnego
fukkei
w komercjalny produkt. Na
skutek zmiany stylu życia, zmieniło się też
otoczenie i w dzisiejszych czasach podziwianie
ośmiu formalnych widoków mogłoby być trudne.
Ponownie większe zainteresowanie krajobrazem
nastąpiło w latach 1980., jako składnik retoryki
post-modernizmu, w ramach której zaczęto
próby ratowania utraconych tradycyjnych
krajobrazów. Prototypy krajobrazu japońskiego
różniły się w zależności od czasów, ale
najbardziej popularnym krajobrazem z
przeszłości pozostał w świadomości
Japończyków prototyp
sansui
– oznaczający
krajobraz górski ze strumieniami. W latach 1990.
nasilił się trend nawołujący do odzyskania
utraconych doświadczeń krajobrazowych, jako
przeciwwaga ultra neo-modernistycznego
środowiska high-tech. Obecnie, w budownictwie,
architekturze i innych dziedzinach, ceniony jest
tzw. rozwój zrównoważony - bez szkód dla
środowiska.
sztuce japońskich ogrodów. Mieszkańcy miast
już w okresie Heian (794-1192) starali się
stworzyć wokół siebie namiastkę natury i
tworzyli ogrody o silnie krajobrazowym
charakterze. Ogrody w stylu arystokratycznych
rezydencji -
shindenzukuri
- w przeciwieństwie
do późniejszych ogrodów japońskich, były
reprodukcjami naturalnego krajobrazu.
Późniejsze, XVIIIw. parki
angielskie
przypominały te wczesne japońskie ogrody.
Jednak, w odróżnieniu do ogrodów japońskich,
takich jak np
karesansui
9
(suche ogrody), które
były często małe oraz zawierały
zminiaturyzowane i symboliczne elementy,
brytyjskie ogrody były rozległymi, swobodnie
kształtowanymi parkami krajobrazowymi. W
okresie Edo (1603-1867) ponownie pojawiły się
duże ogrody, należące do
shōguna
lub
daimyō
,
które zawierały cechy zarówno ogrodów
karesansui
jak i
chaniwa
– ogrodów wiodących
do pawilonów ceremonii herbaty.
Ogród przy świątyni Teryū-ji, Kioto
Ogólnie, tradycyjne ogrody można
podzielić na trzy zasadnicze grupy:
karesansui
(suche ogrody),
tsukiyama
(ogrody na
pagórkach) oraz
chaniwa
(ogrody herbaciane).
Ogrody
tsukiyama
, jak np ogród Sōgenchi przy
świątyni Tenryū-ji w Kioto
,
składały się ze
starannie skomponowanych pagórków,
strumyków, wijących się i kolistych ścieżek,
kamiennych i drewnianych mostów, drzew i
3. Ogrody
Postrzeganie natury oraz szczególny do
niej stosunek są odzwierciedlone w tradycyjnej
7
Lafcadio Hearn, „Writings from Japan”, ed. Francis
King, Viking Penguin, New York, 1984 (tłum. autorki).
8
Lafcadio Hearn, „Kokoro – hints and echoes of
Japanese inner life”, Charles E. Tuttle Co., Tokio, 1998
(tłum. autorki).
9
Ogrody
karesansui
były początkowo tylko
fragmentami ogrodów
shindenzukuri
, a w XVw. stały
się stylem niezależnym. Zbiegło się to z rosnącą
tendencją do oszczędności formy, która szczególnie
uwidoczniła się w okresie Muromachi (1338-1576),
kiedy to pojawiły się ogrody w stylu
chaniwa
.
kwiatów. Ogrody w stylu
karesansui
, jak np
Nanzen-ji lub Ryōan-ji w Kioto, odtwarzały
krajobraz naturalny w bardziej abstrakcyjnej
formie. Forma inspirowana Zen była oszczędna.
Osiągano ją poprzez komponowanie połaci
pokrytych żwirem, piaskiem i mchem, ze
strannie kultywowanymi krzaczkami. Elementy
centralne ogrodów – kamienie – symbolizowały
wyspy i góry otoczone wodą. Ogrody
chaniwa
sąsiadowały z pawilonami herbacianymi –
chashitsu
, które pośredniczyły w przejściu
duchowym do refleksyjnej fazy ceremonii. Ich
zasadniczą cechą były m.in. dróżki
skomponowane z płaskich kamieni
tobiishi
,
kamienne latarnie
tōrō
oraz kamienne misy na
wodę
tsukubai
. Ogrody również były
klasyfikowane w zależności od ich wartości
krajobrazowej i obecnie do trzech
najpiękniejszych zalicza się Kairakuen w Mito
(pref. Ibaraki), Kenrokuen w Kanazawa (pref.
Ishikawa) oraz Kourakuen w Okayama (pref.
Okayama).
oraz ukrycia innych niepożądanych widoków. W
ogrodzie Tenryū-ji w Kioto, zapożyczone tło
stanowiły wzgórza Arashiyama. Ogród japoński
stał się dziełem sztuki, odseparowanym od
rzeczywistego otoczenia.
W latach 1950., zmienił się sposób
użytkowania terenu (mniej pól uprawnych i
mniejszy kontakt z lasem), co pogłębiło zmiany
w krajobrazie. Znalazło to wyraz w rozluźnionej
więzi pomiędzy ludźmi i środowiskiem oraz
alienacją ogrodów. W przypadkach wielu
ogrodów, zjawisko
shakkei
zostało utracone na
skutek rozwoju miast, budowy drapaczy chmur i
ogólnie niekontrolowanego, pod względem
estetyki środowiska, rozwoju. W latach 1990.,
nastąpił wzrost świadomości ekologicznej i
środowiskowej. Zabiegi konserwatorkie nie
odniosą jednak efektu, jeśli nie przywrócone
zostaną wartości kulturowe związane ze
środowiskiem i krajobrazem, a architektura
krajobrazu nie będzie zawierała zarówno
elementów inżynierii środowiska jak i sztuki.
4. Trzy najpiękniejsze widoki –
Nihon
sankei
Ogród przy światyni Nanzen-ji, Kioto
W okresie Edo pojawiły się dwie nowe
techniki w planowaniu ogrodów. Jedna z nich to
shakkei
– polegająca na wkomponowaniu w
strukturę ogrodu otaczającej go scenerii, a druga
to
kaiyu-shiki
– ogród spacerowy zaplanowany
na osnowie wijących się dróżek tak, aby mógł
być podziwiany na zasadzie pojawiających się
kolejno przed oczami widoków. Technika
shakkei
, która dalej rozwijała się w okresie Meiji,
pozwalała nie tylko zapożyczać odległy
krajobraz, ale także kreować osłony w celu
odizolowaniu ogrodu od otoczenia miejskiego
Szczególna wrażliwość krajobrazowa
znalazła swoje odzwierciedlenie nie tylko w
japońskich ogrodach, ale także w tradycyjnej
architekturze drewnianej. Zarówno z
budownictwie, jak i w ogrodach, widać
zamiłowanie do asymetrii i niejednoznaczności
oraz nacisk kładziony bardziej na aranżację
fragmentów i treść niż na formę i kontekst.
Tradycyjna architektura wyrażała tradycyjną
estetykę, „
taką, w której cisza i wielomówność,
ciemność i światło, prostota i złożoność,
oszczędność detali i dekoracyjność,
jednobarwność i wielobarwność, zwykła chata i
pałac arystokraty istniały w kompletnej
symbiozie
”
10
.
Połączenie tradycyjnego krajobrazu
oraz architektury było i jest najbardziej
docenianym wrażeniem estetycznym. Za
10
Kisho Kurokawa, “Intercultural architecture - the
philosophy of symbiosis”, Academy Edition, London,
1991 (tłum. frag. autorki).
Plik z chomika:
aanniiaaa91
Inne pliki z tego folderu:
Specyfikacja ogrodów przydomowych w stylu wiejskim.pdf
(177 KB)
ogrody wiejskie - AR.pdf
(177 KB)
Mozliwosci zastosowania wybranych gatunkow bambusow w architekturze krajobrazu w warunkach polskich - Szymon Hoser www.bambusy.pl .pdf
(7406 KB)
krajobraz japoński.pdf
(375 KB)
japonski ogród.ppt
(2608 KB)
Inne foldery tego chomika:
Architektura krajobarazu
Dom
Florystyka
informacje
Ogród
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin