Schopenhauer - Metafizyka zycia i smierci.pdf - Schopenhauer - Millenia

METAFIZYKA ŻYCIA I ŚMIERCI

Artur Schopenhauer

PRZYCZYNEK DO NAUKI O NIEZNISZCZALNOŚCI

NASZEJ PRAWDZIWIEJ ISTOTY PRZEZ ŚMIERĆ

Choć temat ten omówiłem już w sposób spójny i szczegółowy w swym głównym dziele, sądzę

jednak, iż "skromne pokłosie rozproszonych rozważań w tym zakresie nie będzie dla niejednego

czytelnika bez wartości.

Trzeba tylko przeczytać Selinę Jcana Paula, aby Stwierdzić, jak nader wybitny umysł zmaga się z

narzucającymi mu się absurdalnościami pewnego fałszywego pojęcia, z którego nie chce

zrezygnować, gdyż się doń przywiązywał, wciąż, jednak nękają go przy tym niedorzeczności,

których nie może strawić. Jest to pojęcie dalszego indywidualnego istnienia naszej całej osobowej

świadomości po śmierci. Właśnie owe zmagania się i walki Jcana Paula dowodzą, że tego rodzaju

pojęcia - zestawione z prawdy i fałszu - nie są, jak się twierdzi, zbawczymi błędami, lecz są raczej

czymś zdecydowanie szkodliwym. Nie tylko bowiem uniemożliwia się - przez fałszywe

przeciwieństwo duszy i ciała, jak i podniesienie całej osobowości do rangi rzeczy w sobie, która ma

wiecznie istnieć - prawdziwe, 3olcgającc na opozycji między zjawiskiem a rzeczą w sobie poznanie

niezniszczalności naszej właściwej istoty ja - nietkniętej przez czas, przyczynowość i zmianę, lecz

nadto owo fałszywe pojęcie nie da się nawet utrzymać jako namiastka prawdy; rozum bowiem

buntuje się wciąż od nowa przeciw tkwiącemu w tym absurdowi, ale wraz z nim musi się także

wyrzec wtopionej weń amaigamicznie prawdy, Ta bowiem może na dalszą metę istnieć tylko w

swej czystości: przyprawiona błędami, staje się uczestnikiem ich wątłości, lak jak granit kruszeje

wraz ze zwietrzeniem skalenia, choć kwarc i łyszczyk nie ulegają takiemu zwietrzeniu. Złe więc

rzecz się ma z surogatami prawdy.

Jeśli w codziennych kontaktach zostaniemy zagadnięci przez jednego z wielu ludzi, którzy

wszystko chcieliby wiedzieć, niczego jednak nie chcą się uczyć, o dalsze istnienie po śmierci,

najstosowniejszą, a także najwłaściwszą na razie odpowiedzią będzie stwierdzenie: „Po swej śmierci

będziesz tym, czym byłeś przed swym urodzeniem". Odpowiedź la implikuje bowiem przewrotność

roszczenia, by ten rodzaj istnienia, który ma początek, trwał bez końca; nadto zaś zawiera aluzje, że

może być dwojaka egzystencja i - odpowiednio - dwojaka nicość. Zarazem jednak można by

odpowiedzieć: „Czymkolwiek będziesz po swej śmierci - choćby to była nicość - stanic się dla

ciebie równie naturalne i stosowne, jak naturalny i stosowny jest teraz dla ciebie jednostkowy byt

organiczny; a więc musiałbyś się co najwyżej lękać chwili przejścia. Ba, ponieważ dojrzałe

rozważanie sprawy owocuje przekonaniem, iż nad takie istnienie, jak nasze, należałoby przekładać

całkowity niebyt, to myśl o usianiu naszej egzystencji, lub o czasie, gdy nas już nie będzie, może

nas - rozsądnie biorąc - równie mało smucić, jak myśl, że nigdy dotąd nie istnieliśmy. Skoro zaś

empiryczne "istnienie jest w istocie osobowe, to i kresu osobowości nie można uważać za jakąś

stratę".

„ Temu natomiast, kto - na obiektywnej i empirycznej drodze - podążałby za pozornie zasadnym

wątkiem materialistycznym, i - ogarnięty trwogą z powodu całkowitej .zagłady przez zaglądającą

mu w oczy śmierć - zwróciłby 'się do nas, przynieślibyśmy być może najprościej i w zgodzie z jego

emiprycznym poglądem ukojenie, wykazując mu dobitnie różnicę między materią a biorącą ją

przejściowo w posiadanie metafizyczną niezmiennie siłą, np. w ptasim jaju, którego lak jednorodna,

bezkształtna płynność, skoro tylko przyłączy się odpowiednia temperatura, przybiera tak

skomplikowaną i ściśle określoną postać rodzaju i gatunku danego ptaka- Jest to wszakże poniekąd

gatunkowa generalia aequivoca: jest nader prawdopodobne, iż dlatego, że niegdyś - w pradawnych

czasach i w szczęśliwym momencie - przeskoczyła ona od typu ;: zwierzęcia, do którego należało

jajo, do jakiegoś wyższego typu, powstał wznoszący się szereg form zwierzęcych. (; W każdym

razie zaznacza się tu najdobitniej coś różnego , od materii, zwłaszcza że przy najmniejszej

niekorzystnej okoliczności ów różny element nie występuje. Odczuwalne jest tym samym, iż po

spełnionej, lub później udaremnionej działalności, może on leź równie nietknięty od materii

odstąpić; wskazuje to na całkiem odmienną permanencję niż trwanie materii w czasie.

Gdy wyobrazimy sobie jakąś istotę, która by wszystko znała, rozumiała i przewidywała, to pytanie

o nasze dalsze istnienie po śmierci nie miałoby prawdopodobnie dla niej żadnego zgoła sensu; poza

bowiem naszym obecnym doczesnym istnieniem jednostkowym, dalsze trwanie i ustawanie nie

miałyby już żadnego znaczenia, i byłyby nieodróżnialnymi pojęciami. Odpowiednio też do naszej

właściwej i prawdziwej istoty, czyli prezentującej się w naszym zjawisku rzeczy w sobie, nic miałyby

zastosowania ani pojęcie zagłady, ani też pojęcie dalszego istnienia, te bowiem są zapożyczone z

czasu, który jest po prostu forma zjawiska. - Tymczasem zaś możemy sobie wyobrazić

niezniszczalnosć owego rdzenia naszego zjawiska tylko jako jego (rdzenia) dalsze istnienie, i to

właściwie na wzór materii, która - wśród wszelkich zmian form - trwa w czasie. - Jeśli odmówimy mu

tego dalszego istnienia, to uznamy nasz doczesny kres za zagładę, na wzór formy, która znika, gdy

odbierzemy jej materię, będąca jej nośnikiem. Jedno i drugie Jest wszakże metabasis eis allo genos,

mianowicie przeniesieniem form zjawiska na rzecz w sobie- O niezniszczalności jednak, która nic

byłaby dalszym istnieniem, nie możemy sobie wyrobić abstrakcyjnego choćby pojęcia, braknie nam

bowiem dla jego poparcia jakichkolwiek danych naocznych.

Naprawdę jednak to stałe powstawanie nowych istot i ginięcie istniejących trzeba uznać za iluzje

wywołaną przez aparat dwu oszlifowanych szkieł (funkcji mózgowych), przez które jedynie możemy

coś oglądać; zwą się one przestrzenią i czasem, a w ich wzajemnym przenikaniu - przyczynowością.

Wszystko bowiem, co w tych warunkach postrzegamy, jest zwykłym zjawiskiem; nic poznajemy zaś

rzeczy takimi, jakie one same w sobie; tj. niezależnie od naszego postrzegania, mogą być. Jest to

właściwie rdzeń kaniowskiej filozofii; o niej to i jej myślowej zawartości nigdy za często

przypominać, po okresie, gdy sprzedajna szarlataneria - wskutek swych ogłupiających zabiegów -

przepędziła filozofię z Niemiec, przy ochoczej pomocy ludzi, dla których prawda i duch są

najobojętniejszymi na świecie rzeczami, natomiast pensja i honorarium - najważniejszymi.

Na mocy formy poznawczej: czasu, człowiek (tj. afirmacja woli życia na tej [afirmacji] najwyższym

stopniu obiektywizacji) przedstawia się jako rodzaj stale od nowa rodzących się i potem umierających

ludzi.

Owo jestestwo, które przy śmierci jednostki pozostaje niezakłócone, nic ma za formę czasu i

przestrzeni: ale wszystko dla nas realne jawi się w czasie i przestrzeni; stad też śmierć przedstawia

się nam jako zniszczenie.

Jak można więc na widok śmierci, jakiegoś człowieka - mniemać, iż tu rzecz w sobie obraca się w

nicość? Bezpośrednie intuitywne poznanie podpowiada każdemu, że to raczej tylko zjawisko w czasie,

lej formie wszelkich zjawisk, znajduje swój kres, rzecz zaś w sobie jest przez to nienaruszona; stąd

starano się zawsze wyrazić to poczucie w najróżniejszych formach i zwrotach. Wszystkie one jednak -

wywiedzione ze zjawiska - odnoszą się w swym właściwym sensie tylko do niego. Każdy czuje, że

jest czymś innym niż stworzoną niegdyś przez kogoś innego z nicości istotą. Rodzi się w nim wskutek

tego ufność, iż śmierć może wprawdzie położyć kres jego życiu, lecz nie jego jestestwu.

Człowiek jest czymś innym niż ożywioną nicością: i zwierzę także. Kto wobec tego sądzi, że jego

byt ogranicza się do jego obecnego życia, uważa się za ożywioną nicość: gdyż przed 30 laty był

niczym, i za 30 lat będzie znów niczym.

Im dobitniej uświadamiamy sobie kruchość, nicość l zakrawający na marzenie senne status

wszystkich rzeczy, tym wyraźniej jesteśmy też świadomi wieczności swej własnej wewnętrznej istoty.

Właściwie bowiem tylko w opozycji do niej poznaje się ów status rzeczy; lak jak -szybkie płynięcie

statku postrzegamy tylko w odniesieniu do stałego lądu, nie zaś patrząc w sam statek.

Teraźniejszość ma dwie połówki: obiektywną i subiektywną. Jedynie ta obiektywna ma za formę

wyobrażenie czasu i toczy się przeto niepowstrzymanie dalej; subiektywna trwa nieporuszona i jest

zatem wciąż ta sama. Stąd żywy w naszej pamięci obraz dawno minionych dni, stad też świadomość

naszej nieprzemijalności, mimo uznania przelotności naszego istnienia.

Z mego początkowego zdania: „Die Welt ist meine Vorstellung" wynika w pierwszym rzędzie:

„Najpierw jestem ja, potem zaś świat". Trzeba to w sobie dobrze ugruntować, jako antidotum na

pomieszanie śmierci z zagłada.

Każdy sędzi, że jego najwęwnętrzniejszy rdzeń jest czymś, co zawiera teraźniejszość i się z nie

obnosi.

Kiedykolwiek byśmy żyli, zawsze stoimy ze swą świadomością w centrum czasu, nigdy w jego

punktach końcowych; moglibyśmy z lego wnosić, iż każdy nosi w sobie nieporuszony punkt

środkowy całego nieskończonego czasu. I to daje mu w gruncie rzeczy ufność, z która żyje z dnia na

dzień bez odczuwania stałego dreszczu śmierci. Kto jednak, wskutek intensywności swych

wspomnień i imaginacji, może sobie jaskrawo uprzytomnić dawno minione epizody własnego żywota,

ten staje się - wyraźniej niż inni - świadomy tożsamości «teraz» we wszelkim czasie. Być może zdanie

to jest nawet bardziej prawomocne na odwrót. W każdym jednak razie taka wyraźniejsza świadomość

tożsamości wszelkiego «teraz» jest istotnym warunkiem uzdolnień filozoficznych. Za jej pomocą

ujmuje się to, co najbardziej przelotne, jako jedynie trwające. Kto więc w taki intuicyjny sposób

dostrzega, ze teraźniejszość, będąca przecież jedyną formą wszelkiej realności w najściślejszym

sensie, ma swe źródło w nas, a zatem wypływa z wewnątrz, nie zaś z zewnątrz, ten nic może wątpić o

niezniszczalności swej własnej istoty. Pojmie raczej, że w chwili śmierci ginie dlań wprawdzie

obiektywny świat, wraz z medium jego (świata) przedstawiania, intelektem, to jednak nie nadwyręża

w niczym jego istnienia: tyleż bowiem realności było wewnątrz, co i na zewnątrz. Powie on z pełnym

zrozumieniem: ego eimi pan lo gegonos, kai on, kai esomenon (zob. Stob. Floril. Tit. 44, 42; t. 2, s.

201).

Kto się na to wszystko nie godzi, musi twierdzić coś przeciwnego w rodzaju: „czas jest czymś

czysto obiektywnym i realnym, istniejącym całkiem niezależnie ode mnie. Jestem weń wrzucony tylko

przypadkowo, zawładnąłem małą jego cząstką i tym samym osiągnąłem pewną przemijającą realność -

lak jak przede mną tysiące innych, którzy już są nicością, i także ja wkrótce obrócę się w nicość. Czas

natomiast, ten jest realny; biegnie dalej beze mnie". Sadzę, że kategoryczność tej wypowiedzi daje

nam odczuć zupełną opaczność, a nawet absurdalność tej opinii.

Stosownie do tego, życie można w istocie uważać za marzenie senne, śmierć zaś za przebudzenie.

Wtedy jednak osobowość, indywiduum przynależę do śniącej, nie zaś czuwającej świadomości;

dlatego leż śmierć jawi się jednostce jako zagląda. W każdym bądź razie nie można jej (śmierci) z

tego punktu widzenia uważać za przejście do stanu dla nas całkiem nowego i obcego, lecz raczej za

powrót do najbardziej nam własnego, pierwotnego sianu, którego krótkim tylko epizodem było życic.

Gdyby tymczasem jakiś filozof przypadkiem mniemał, iż umierając znajdzie jemu tylko właściwą

pociechę - w każdym zaś razie odwrócenie uwagi - w tym, że wyjaśni mu się wtedy jakiś problem,

który go często zaprzątał, to będzie najpewniej podobny do kogoś, komu - gdy chce właśnie znaleźć

poszukiwaną rzecz - zgasła latarnia. W śmierci bowiem przepada wprawdzie świadomość, żadną

natomiast miarą to, co dotąd świadomość wyłoniła. Świadomość mianowicie polega przede wszystkim

na intelekcie, len zaś na procesie fizjologicznym. Jest on bowiem najwyraźniej funkcją mózgu i stąd

jest uwarunkowany współdziałaniem systemu nerwowego i naczyniowego; ściślej, to przez karmiony,

ożywiany i ustawicznie pobudzany od serca mózg, przez jego misterną i tajemniczą strukturę - którą

opisuje anatomia, lecz której nic rozumie fizjologia - urzeczywistnia się fenomen obiektywnego świata

i mechanizm naszego myślenia. Indywidualna świadomość, a więc w ogóle świadomość, nie daje się

pomyśleć w istocie niecielesnej; warunkiem bowiem każdej świadomości jest poznanie, będące z

konieczności funkcją mózgu - ponieważ intelekt przedstawia się właśnie obiektywnie jako mózg.

Podobnie więc jak intelekt - fizjologicznie, a zatem w realności emiprycznej, tj. w zjawisku -

występuje jako coś wtórnego, rezultat procesu życiowego, tak też i psychologicznie jest on czymś

wtórnym, w przeciwieństwie do woli, która to jedynie jest elementem rdzennym wszędzie

pierwotnym. Już przecież sam organizm jest właściwie tylko jawiącą się naocznie i obiektywnie - a

więc w formach przestrzeni i czasu -w mózgu wolą, jak to nieraz objaśniałem, zwłaszcza w Uber den

Willen m der Natur oraz w swym głównym dziele, t. II, rozdz. 20. Skóro więc świadomość nie jest

przywiązana bezpośrednio do woli, lecz jest uwarunkowana przez intelekt, ten zaś przez organizm, to

nie ulega wątpliwości, że wskutek śmierci świadomość wygasa - jak choćby już wskutek snu i

każdego omdlenia. Ale bądźmy dobrej myśli! Cóż to bowiem za świadomość? - cerebralna, animalna,

zwierzęca o nieco wyższej potencjalności, skoro dzielimy ją w istocie z całym szeregiem zwierząt,

jakkolwiek w nas osiąga swój punkt szczytowy. Jest ona - jak dostatecznie wykazałem - co do swego

celu i pochodzenia zwykłym mechane natury, środkiem pomocniczym w zaspokajaniu potrzeb

zwierzęcych. Stan natomiast, w który przenosi nas z powrotem śmierć, jest naszym stanem

pierwotnym, tj. samowłasnym stanem istoty, której prasiła przedstawia się w wytwarzaniu i za-

chowywaniu ustającego teraz życia. Jest to mianowicie stan rzeczy w sobie, w przeciwieństwie do

zjawiska. W tym to stanic pierwotnym całkowicie zbędny jest, bez wątpienia, laki środek zastępczy,

jak cerebralne, w najwyższym stopniu pośrednie i właśnie dlatego dostarczające samych tylko zjawisk

poznanie; stąd też je tracimy. Jego odpadniecie zbiega się ustaniem dla nas świata zjawiskowego,

którego było zwykłym medium; a poznanie to nie może służyć do niczego innego. Gdyby w tym

naszym pierwotnym stanie zaoferowano nam nawet zachowanie owej zwierzęcej świadomości,

odrzucilibyśmy ja, tak jak uzdrowiony chromy odrzuca kule. Tego więc, kto opłakuje bliską utratę tej

cerebralnej, tylko zjawiskowej i obliczonej na zjawiska świadomości, można porównać z grenlan-

dzkimi konwerlytami, którzy nie chcieli się dostać do nieba, gdy dowiedzieli się, że nic ma tam fok.

Ponadto wszystko tu powiedziane polega na założeniu, że my nie możemy przecież wyobrazić

sobie nie bezświadomego stanu inaczej niż jako stan poznający, a przeto noszący w sobie podstawową

formę wszelkiego poznaniu. rozpad na podmiot i przedmiot, na poznawcę i poznawane, Musimy

jednak zważyć, iż cała ta forma poznawania i bycia poznawanym jest uwarunkowana po prostu przez

naszą zwierzęca, a więc nader wtórną i pochodną naturę, nie jest zatem bynajmniej pierwotnym

sianem jakiejkolwiek istoty i jakiegokolwiek bytu, który (stan) może przeto być całkiem odmienny, a

jednak nie bezświadomy, Przecież nawet nasza własna, obecna istota, o ile możemy je wyśledzić w jej

głębi, jest samą tylko wolą, la zaś sama w sobie jest już bezpoznaniowa. Gdy więc przez śmierć

tracimy intelekt, to zostajemy przez to tylko przeniesieni w pierwotny stan bezpoznaniowy, który

jednak nie będzie z tej racji po prostu bezświadomy lecz raczej będzie stał ponad ową formą - stan, w

którym odpada przeciwieństwo podmiotu i przedmiotu; tu bowiem poznawana rzecz stanowiłaby

rzeczywiście bezpośrednio jedność z samym poznawcą: brakuje więc podstawowego warunku

wszelkiego poznania (właśnie owego przeciwieństwa). Można z tym - tytułem wyjaśnienia - porównać

Welt als Wille und Yorsieilung, (t. II, rozdz. 41). Za inny wyraz tamże i tu wypowiedzianej tezy trzeba

uznać sentencję J. Brunusa (red. Wagner, t. I, s. 287); La divina mente, e la unita assoluta, sema

specie alcuna e ella medesimo lo che intende, e lo ch' e inteso.

Także w najskrytszej głębi - być może każdego człowieka - da się niekiedy wyśledzić świadomość,

iż przysługuje mu jednak i jest dlań odpowiedni całkiem inny rodzaj egzystencji niż to lak

niewymownie liche, doczesne, jednostkowe, wypełnione samymi tylko niedolami istnienie; przy czym

mniema on, że do owej egzystencji może go przywieść na powrót śmierć.

Jeśli teraz - w przeciwieństwie do tego skierowanego do wewnątrz, trybu rozważań - spojrzawszy

znowu na zewnątrz. i całkiem obiektywnie ujmiemy jawiący się nam świat, to śmierć wyda się nam w

istocie przejściem w nicość; ale i narodziny będą w takim razie wyjściem z nicości. Tak jedno, jak i

drugie nie może jednak bezwarunkowo być prawdą, ma bowiem tylko realność zjawiskową. Także i

to, że mielibyśmy w jakimś sensie przerwać śmierć, nie jest jeszcze wcale większym cudem niż cud

płodzenia, który codziennie mamy przed oczyma. To, co umiera, idzie lam, skąd wywodzi się

wszelkie życie, także i jego. W tym sensie Egipcjanie zwali Orkusa Amentes, co według Plularcha (de

Is. et Osir., c. 29) oznacza ho lambanon kai didous, „Biorący i Dający", dla wyrażenia, iż jest on tym

samym źródłem, do którego wszystko po- wraca i z którego wszystko wypływa. Z tego punktu wi-

dzenia trzeba by uznać nasze życic za zaciągnięte od śmierci pożyczkę; sen byłby wtedy spłatą

codziennej odsetki od tej pożyczki. Śmierć jawi się wprost jako koniec indywiduum, ale w

indywiduum tym tkwi zawiązek nowej istoty. Odpowiednio więc nic nie umiera na zawsze z tego

wszystkiego, co tu umiera; ale i nic z tego, co się rodzi, nic otrzymuje nowego z gruntu istnienia.

Umierający ginie: pozostaje jednak zawiązek, z którego wywodzi się nowa istota, która teraz

przychodzi na świat, nie wiedząc skąd przychodzi i dlaczego jest właśnie taka, jaka jest. Jest to

tajemnica pahngenczy; za komentarz do niej można uważać 41 rozdział drugiego tomu mego

głównego dzieła- Staje się przeto dla nas jasne, że wszystkie w tej chwili żyjące istoty zawierają

właściwy rdzeń wszelkich mających żyć w przyszłości istot - te ostatnie więc w pewnym sensie już

istnieją. Podobnie też każde stojące przed nami w pełnym życiowym rozkwicie zwierzę wydaje się

wołać: „Czemu ubolewasz nad nietrwałością istot żyjących? Jak mógłbym tu istnieć, gdyby wszystkie

istoty mego gatunku, które przede mną były, nie pomarły?" Jakkolwiek często więc zmieniają się na

scenie świata sztuki i maski, to przecież aktorzy pozostają w tym wszystkim ci sami. Siedzimy

wespół, mówimy i denerwujemy się nawzajem, oczy nam świecą i glosy rozbrzmiewają; i dokładnie

tak siedzieli przed tysiącem lat inni. Działo się to samo, i byli to ci sami ludzie; i lak też właśnie

będzie za tysiąc lal. Urządzeniem, mocą którego sobie tego nie uprzytamniamy, jest czas.

Można by całkiem słusznie rozróżnić metampsychozę, jako przejście całej tzw. duszy w jakieś inne

ciało, i paiinenezę, jako rozpad i utworzenie na nowo indywiduum, przy czym trwa tylko jego wola,

która przyjmując postać jakiejś nowej istoty otrzymuje nowy intelekt. Indywiduum więc rozpada się

niczym obojętna sól, której zasada wiąże się potem z innym kwasem w jakąś nową sól. Różnica

między metampsychoza a palingenezq, przyjmowana przez Serviusza, komentatora Wergilego i

zaprezentowana pokrótce w Wernsdorffii dissertai. de metempsychosi s. 48, jest jawnie fałszywa i

nieważna.

Z Mamai of Buddhism Spcncc'a Hardy'ego (s. 394-96; por. także s. 429, 440 i 445 tejże książki),

jak i z pracy Sangermano Burmese empire, s. 6 oraz z periodyku Asial researches, t. 6, s. 179, i t. 9, s.

256, wynika, że w buddyzmię istnieje w odniesieniu do dalszego trwania po śmierci doktryna

egzoteryczna i ezoteryczna; pierwszą jest właśnie metampsychoza, jak np. w braminizmie, drugą zaś

o wiele trudniej zrozumiała palingencza, która pozostaje w wielkiej zgodności z mą nauką o

metafizycznym statusie woli, przy fizycznej jedynie jakości i odpowiedniej nietrwałości intelektu.

Palingenesia występuje już w Nowym Testamencie.

Jeśli wszakże, aby głębiej wniknąć w tajemnicę palingenczy, przyzwiemy tu jeszcze na pomoc 43

rozdział drugiego tomu mego głównego dzieła, to rzecz owa - przy bliższym rozważeniu - będzie w

naszych oczach wyglądała tak, iż przez cały czas płeć męska jest depozytorem woli, żeńska zaś

Schopenhauer - Metafizyka zycia i smierci.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: